Кіріспе

Американдық социолог (1926–1995)

Джеймс Сэмюэл Коулман (12 мамыр 1926 – 25 наурыз 1995) – американдық социолог, теоретик және эмпирикалық зерттеуші, негізінен Чикаго университетінде қызмет еткен. 1991–1992 жылдары Америкалық әлеуметтану қауымдастығының президенті болды. Ол білім беру және мемлекеттік саясат социологиясын зерттеді және «әлеуметтік капитал» терминін қолданғандардың алғашқыларының бірі болды. Оны социологиядағы алғашқы неоконсерваторлардың бірі деп санауға болады. Оның «Әлеуметтік теорияның негіздері» (1990) атты еңбегі көптеген әлеуметтік теорияларға ықпал етті, ал «Жасөспірімдер қоғамы» (1961) және «Коулман есебі» (Білім беру мүмкіндіктерінің теңдігі, 1966) білім беру социологиясы саласындағы ең көп сілтеме жасалған кітаптардың қатарында болды. Коулманның маңызды есебі білім беру теориясын өзгертуге, ұлттық білім беру саясатын қайта құруға септігін қосты және АҚШ-та теңдік пен өнімділікті анықтаудағы мектептің рөлі туралы қоғамдық және ғылыми пікірлерге әсер етті.

Ерте өмір

Джеймс пен Морин Коулманның ұлы ретінде, ол балалық шағын Индиана штатының Бедфорд қаласында өткізді, содан кейін Кентукки штатының Луисвилл қаласына көшті. 1944 жылы бітіргеннен кейін Вирджиниядағы шағын оқу орнына түсті, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қатысу үшін оқуын тоқтатты. 1946 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінен босатылғаннан кейін Индиана университетіне қайта оқуға түсті. Кейін ол оқу орнын ауыстырып, 1949 жылы Пердью университетінен химиялық инженерия мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Бастапқыда химияны оқымақ болған, бірақ университет өміріне енген соң әлеуметтануға қызығушылық танытты. 1952 жылға дейін Eastman Kodak компаниясында жұмыс істеді. Социологияға деген қызығушылығы артып, Колумбия университетінде білімін жалғастырды. Онда оқып жүрген кезінде екі жыл бойы қолданбалы әлеуметтік зерттеулер бюросында ғылыми көмекші болып жұмыс істеді және Пол Лазарсфельдтің редакциялаған "Әлеуметтік ғылымдардағы математикалық ойлау" атты еңбегінде бір тарау жариялады. 1955 жылы Колумбия университетінен докторлық диссертациясын қорғады. 1949 жылы Люсиль Ричиге үйленді, олардан Томас, Джон және Стивен есімді үш ұл дүниеге келді. Люсиль мен Джеймс 1973 жылы ажырасып, кейін Ждислава Валашекке үйленді, олардан Дэниел Коулман есімді бір ұлы болды. 1995 жылдың 25 наурызында Чикаго қаласындағы Университет ауруханасында қайтыс болды. Оны әйелі Ждислава Валашек және ұлдары сағындырып қалды.

Мансап

Коулман проблеманы шешу бойынша екі зерттеуімен жетістікке жетті: «Математикалық әлеуметтануға кіріспе» (1964) және «Ұжымдық әрекеттің математикасы» (1973). Ол Стэнфорд және Чикаго университеттерінде оқытумен айналысты. 1959 жылы Джонс Хопкинс университетіне қоныс аударды, онда доцент болып жұмыс істеді және Социология кафедрасын құрды. 1965 жылы ол «Камелот» жобасына қатысты, бұл АҚШ әскерінің Арнайы операциялар зерттеу кеңсесі арқылы қаржыландырылған, қарсы көтеріліс тактикасын оқытуға бағытталған академиялық зерттеу жобасы еді. 1973 жылға дейін ол әлеуметтік қатынастар бойынша толық уақытты профессор болды, содан кейін Чикаго университетіне қайта оралды. Адам қоғамын зерттеуді нағыз ғылымға айналдыруға болатындығын ескере отырып, автор әртүрлі математикалық әдістердің әлеуметтік мінез-құлықты жүйелі түрде түсіндіруге қосқан үлесін қарастырады. Ол математиканың логикалық құрылымы қалыпқа келгенде ғана математика социологияда пайдалы болатынын айтады. Қайтып келгеннен кейін ол Ұлттық қоғамдық пікірді зерттеу орталығының профессоры және аға зерттеу директоры болды. 1991 жылы Коулман Америкалық социологиялық қауымдастықтың сексен үшінші президенті болып сайланды. 2001 жылы Ричард Познердің «Қоғамдық зиялылар: төмендеуді зерттеу» атты кітабында Коулман академиялық сілтемелер бойынша есептелген 100 ең беделді американдық зиялысының қатарына енді. Өмірі бойында ол 30-ға жуық кітап, сондай-ақ 300-ден астам мақала мен кітаптардың тарауларын жариялады, бұл АҚШ-тағы білім беруді түсінуге үлкен үлес қосты. Ол Джеймс Бернхам мен Пол Лазарсфельдтің ықпалымен математикалық социологияға қызығушылық танытты, ал Роберт Мертон Коулманды Эмиль Дюркгейммен таныстырды.

Кольманның есебі

Коулман білім беру социологиясы саласында кеңінен сілтеме жасалады. 1960 жылдары Джонс Хопкинс университетінде оқыту кезінде Коулман және басқа бірнеше ғалымдарға Ұлттық білім беру статистикасы орталығы тапсырыс берді. Бұл есеп мектеп қаржыландыруының оқушылардың үлгеріміне шамалы ғана әсер ететінін көрсетеді, бұл есептің және одан кейінгі зерттеулердің маңызды тұжырымы болды. Осылайша, оқушының білім беру нәтижелерін анықтауда оның әлеуметтік-экономикалық жағдайы және отбасылық жағдайы маңыздырақ екені анықталды. Ата-аналар мен күтушілердің үйдегі білімге қатысты көзқарастары мен мектептегі сыныптастардың ықпалы – бұл басты факторлар еді. Мектептер мен мұғалімдердің сапасының айырмашылығы оқушылардың үлгеріміне аз да болса әсер етті.

Әлеуметтік капитал

Кольман "Әлеуметтік теория негіздері" (1990) еңбегінде өзінің әлеуметтік капитал теориясын, яғни отбасылық қатынастар мен қоғамның әлеуметтік ұйымдастырылуындағы ресурстар жиынтығын талқылайды. Коулман әлеуметтік капитал баланың немесе жасөспірімнің дамуы үшін маңызды деп есептеді, ал функционалдық қауымдастықтар жастар дамуы тұрғысынан отбасыларды қолдай алатын әлеуметтік капиталдың көзі ретінде маңызды. Адами капитал – адамның қоғамдағы құндылығын анықтайтын дағдылары, білімі және тәжірибесі. Физикалық капитал, толығымен материалдық және көбінесе жеке меншік бола отырып, өндірісті жеңілдету үшін құралдар жасау арқылы пайда болады. Әлеуметтік капиталдан басқа, үш түрлі инвестиция қоғамның капитал алмасуының үш негізгі аспектісін құрайды. Коулманның пікірінше, әлеуметтік және адами капитал көбінесе бірге жүреді. Жеке адам белгілі бір дағдылар жиынтығына, тәжірибеге және білімге ие болса, ол әлеуметтік мәртебеге ие болып, осылайша көбірек әлеуметтік капиталға қол жеткізе алады. Коулман отыздан астам кітап және 300 мақала жазды. Коулман өзінің ең даулы зерттеу нәтижелерін жарияланудан бұрын "өзінің ең қатал сыншыларына" жіберуді қалыпты жағдайға айналдырды, оны "жарамдылықты қамтамасыз етудің ең жақсы жолы" деп атады. Ол қайтыс болған кезде 1980 жылы орта мектептің кіші және жоғары сыныптарында оқыған 75 000 адамның өмірін және мансабын зерттеген "Жоғары мектеп және одан тыс" атты ұзақ мерзімді зерттеумен айналысып жатқан еді. 1966 жылы Джеймс Коулман АҚШ Конгресіне есеп берді, онда ол зерттеу нәтижелерін ұсынды және мемлекеттік мектептерде нәсілдік тепе-теңдікке қалай қол жеткізуге болатыны туралы айтты. Ол кедей қара нәсілді балалар орта тап мектептеріне біріктірілген кезде оқу үлгерімі жақсаратыны туралы ең көп дау тудырған тұжырымдарын бөлісті. Коулман білім берудің тұрақты теорияларын жариялады, бұл саланы қалыптастыруға көмектесті. Оның құқықтарды бөлуге баса назар аударуы құқықтар арасындағы қайшылықты түсінуге көмектеседі. Өмірінің соңында Коулман білім беру жүйесін қалай жауапкершілікке тартуға болатынын сұрады, бұл педагогтарды стандартталған тестілеуді қолдану мен түсіндіруге күмән келтірді. Коулманның "Коулман есебі" атты жарияланымдары американдық мемлекеттік мектептердегі сегрегацияны жоюдың маңызды аспектілерін дамытқан өте ықпалды зерттеулерді қамтыды. Оның интеграция теориясы да үлкен әсер етті. Ол сондай-ақ, ақшасы барлар мен басқалар арасындағы білімдік айырмашылықты қысқарту мәселесін көтерді. Жақсы құрастырылған студенттік ұжымды құру арқылы студенттің білім алу тәжірибесін едәуір жақсартуға болады. Коулманның зерттеулерінен алынған көптеген сенімсіз нәтижелер мен қорытындылар, оның зерттеулеріне қызығушылық танытқан және оған сенген көптеген адамдар, соның ішінде Коулманның өзі, уақыт өте келе оларды қабылдауға құлықсыз болды. Коулманның кейінгі зерттеулері оның әдістері студенттер автобуста жүретін аймақтардан "ақтардың қашуы" салдарынан сәтсіз аяқталғанын көрсетті. Бұл оның нәсілдік тепе-теңдікке қол жеткізу ниетін күйретіп, зерттеуді бастаған кезде күткен оң өзгерістерді әкелмеді. Коулман өзінің әлеуметтануға деген құштарлығын бөлісу және сәтсіз зерттеуден кейін қиындықтарға қарамастан, өзінің мұрасын жалғастыру ниетімен ұстаздық өмір салтына енді. Математикалық әлеуметтанудың пионері болғандықтан, адамдар Коулманнан әртүрлі ғылыми журналдарға ұсынылған мақалаларды қарауды сұраған кезде, бұл сирек емес еді. АҚШ-та танымал әлеуметтанушы болғандықтан, ол уақыты аз болды, нәтижесінде әлеуметтанудың математикасы бойынша семинар құрды, бұл саланы кеңейту және нығайту үшін қажетті білім мен қабілеттерге ие адамдарды дайындауға бағытталды.