Кіріспе

Құқықтық ілім кейбір жалпы құқық жүйелерінде Қылмыстық кісі өлтіру ережесі – бұл кейбір жалпы құқық жүйелерінде кісі өлтіру қылмысын кеңейтетін құқықтық ілім: қауіпті немесе тізімделген қылмыс жасау кезінде (кейбір жүйелерде бұл қылмыс деп аталады) адам өлтірілген жағдайда (өлтіру ниетіне қарамастан), қылмыскер, сондай-ақ оның серіктестері немесе құрылтайшылары кісі өлтіру қылмысына кінәлі деп танылуы мүмкін. Қылмыстық кісі өлтіру тұжырымы, заңдық есте сақтау шегінен бұрынғы, ниетті басқаға аудару қағидасынан бастау алады. Оның бастапқы түрінде, кез келген қылмыстың жасалуымен байланысты туындаған зұлым ниет, оның маңыздылығына қарамастан, сол қылмыстың барлық салдарына қатысты қарастырылды.

Тарих

Бұл ереженің бастапқы қолданылу аясы туралы пікірталас бар болғанымен, қазіргі заманғы түсіндірмелерде қылмыс өзінен-өзі қауіпті болуы немесе анық қауіпті тәсілмен жасалуы керек. Осы себепті, қылмыспен өлтіру ережесін қолдаушылар оны қауіпті қылмыстарды жасаудан аулақ тұру құралы ретінде жиі ақталады. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, ортақ құқық ережелері он екінші ғасырға дейін жетеді және оның қазіргі түрі он сегізінші ғасырда қалыптасқан. Қылмыстық қылмыс туралы қазіргі заманғы түсінік 1716 жылы Уильям Хокинстің "Тәждің өтініштері туралы трактаты" еңбегінде, Англия қылмыстық құқығын зерттеу кезінде пайда болды. Хокинс, қылмыстың "қажетті түрде көтерілістер мен жанжалдарға әкелетіні және, демек, жеке бастың зиян келтіру қаупімен бірге жүретіні" туралы ой айтты. Осылайша, "бұл ереже қатаң қылмыстар кезінде жасалған кісі өлтірулерге де сәйкес келуі керек".

Элементтер

Көптеген юрисдикцияларда, қылмыстық өлтіру айыбы үшін негізгі қылмыс ретінде танылуы үшін, негізгі қылмыс өмірге болжамды қауіп тудыруы керек, ал қылмыс пен өлім арасындағы байланыс тым алыс болмауы тиіс. Мысалы, егер жалған чек алған адам сияға аллергиялық реакциядан көз жұмсатын болса, көптеген соттар жалған чек жасаушыны өлтіруге кінәлі деп таба алмайды, себебі өлімнің себебі қылмыстық әрекеттен тым алыс. Қылмыстық өлтіруге айыпталушыны кінәлі деп тануға болатын әрекеттердің кімге жататыны туралы екі түрлі көзқарас бар. "Агенттік теориясын" қолдайтын юрисдикциялар тек қылмыстың агенттері салған өлімдерді мойындайды. "Тікелей себеп теориясын" қолданатын юрисдикциялар кез келген өлімді, тіпті оны жанындағы адам немесе полиция салған болса да, қамтиды, егер қылмыс пен өлім арасындағы оқиғалар тізбегі заңды түрде өлімге әкеп соқтыратындай қысқа болса. Біріктіру доктринасы, кісі өлтіру айыбымен қаралатын қылмыстарға жататын негізгі қылмыстардың ішінде, кісі өлтіруге қатысты болжамдарға негізделген қылмыстарды алып тастайды. Мысалы, барлық кісі өлтірулерге бір түрлі шабуыл кіреді, бірақ көптеген қазақстандықтар да солай. Шабуыл кезінде болған өлімді қылмыстық өлтіру ретінде есептеу, заң шығарушы орган мұқият белгілеген айырмашылықты жояды. Дегенмен, біріктіру, егер бір адамға жасалған шабуыл басқа адамның өліміне әкелсе, қолданылмайды. Қылмыстық өлтіру әдетте, алдын ала жоспарланған кісі өлтірумен бірдей деңгейде болып табылады және сол юрисдикцияда алдын ала жоспарланған кісі өлтіруге қолданылатын жазаны көздейді.

Ел бойынша

Англия мен Уэльсте және Солтүстік Ирландияда қылмыспен байланысты адам өлтіру ережесі жойылды. Канадада ол негізгі әділет қағидаттарын бұзады деген себеппен конституциялық емес деп танылды. Кейбір заң жүйелерінде жалпы құқық бойынша қылмыспен байланысты адам өлтіру (көбінесе "құрылысшылық өлтіру" деп аталады) ережесі жойылды, бірақ оның орнына ұқсас заңдық нормамен алмастырылды (мысалы, Австралияның Виктория штатында 1958 жылғы Қылмыстық кодекспен). Сол сияқты, Жаңа Оңтүстік Уэльсте жалпы құқық жойылды және бұл мәселе тек заңды түсіндіру және қолдану арқылы қарастырылуы керек.

Австралия

Жаңа Оңтүстік Уэльсте, 1900 жылғы Қылмыстар туралы заңтың § 18(1)(a) тармағы "көрсетілген кісі өлтіру" терминінің заңдық анықтамасын береді. Өлімге себеп болған әрекет немесе әрекетсіздік "айыпталатын немесе оның серігі жасаған, өмір бойы немесе 25 жылға бас бостандығынан айыру жазасы көзделген қылмысты жасауға талпыну кезінде, оны жасау барысында немесе одан кейін дереу жасалуы тиіс". Мұның мақсаты – адам өміріне қауіпті қылмыстар жасаудан ұстау. Райан v R ісі көрсетілген кісі өлтірудің құрамына түсетін элементтерді нақтылай түседі. Сотқа дәлелдеу керек: 1) 25 жыл немесе одан астам мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған негізгі қылмыс; және 2) өлімге себеп болған әрекет осы негізгі қылмысты жасауға талпыну, оны жасау барысында немесе одан кейін дереу жасалған. Бұл соттың осы негізгі қылмыстың объективтік және субъективтік элементтерін дәлелдеуі керек дегенді білдіреді. R v Munro ісі көрсетілген кісі өлтіруді дәлелдеу үшін өлімге себеп болған әрекеттің субъективтік элементін дәлелдеудің қажеті жоқ екенін растады. Мысалы, айыпталушы адам өлтіру, дене күшіне зиян келтіру немесе адам өміріне немқұрайлы қарау ниеті болмаған жағдайда, тонау немесе қарулы тонау кезінде өлімге себеп болатын әрекет жасауы мүмкін.

Канада

Канаданың қылмыстық заңы айыптау және жазалау мен қылмыскердің моральдық кінәсі арасындағы пропорционалдылықты сақтауға бағытталғандықтан, R v Martineau ісінде Канаданың Жоғарғы соты, Канаданың Құқықтар және бостандықтар хартасының 7 және 11(d) баптарына сәйкес, адам өлтіру үшін айыптау үшін өлімнің субъективті алдын ала көруін дәлелдеу қажет деп шешті. Осылайша, сот Қылмыстық кодекстің 230 және 229(c) баптарын конституцияға қайшы деп жариялады. 230-бапта «алдын ала қылмыстардың қорқынышты сипатының нәтижесінде, сондай-ақ қасақана дене жарақатын келтірумен байланысты, объективті түрде болжауға болатын» кез келген өлтіру үшін айыптау көзделген. Сол сияқты, 229(c) бабына сәйкес, адамның «өлімге әкелуі мүмкін екенін біліп» әрекет етуі жеткілікті болды. Дегенмен, 229(c) бабы, егер ол «заңсыз мақсатпен айыпталушы [объективті стандарт бойынша] біреудің өліміне әкелуі мүмкін екенін біліп, кез келген әрекет жасаса» жағдайында конструктивті кісі өлтірудің бір түрін қарастыратын болса, ол әлі де қолданыста, 1999 жылғы апелляциялық сот шешімінде расталғандай. Басқа ортақ құқық юрисдикциялары сияқты, Канаданың Қылмыстық кодексі қылмыс жасау кезінде (мысалы, қылмыстық немқұрайлылық салдарынан адам өлімі және мас күйде көлік жүргізу салдарынан адам өлімі) адамдардың қасақана емес өлтірілу жағдайларын ескеру үшін қылмыстарды нақты тізбелейді. Егер бір қылмыстың салдарынан бірнеше адам өлсе, айыпталушы әрбір өлім үшін жеке айыпталады. Мұндай айыптаулар Канада заңдары бойынша кісі өлтіру болып есептелмесе де, мұндай қылмыстар үшін ең жоғары жаза – өмір бойы бас бостандығынан айыру – бірақ кісі өлтіруден айырмашылығы, бұл міндетті жаза емес және өте сирек қолданылады. Адам өлтіру үшін өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасы мен өлімге әкеп соққан қылмыстық немқұрайлылық сияқты қылмыс үшін өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасының негізгі айырмашылығы – соңғы жағдайда қылмыскер жеті жыл өтегеннен кейін шартты түрде босатылуға құқылы.

Ирландия

Бұл ереже Ирландия Республикасында 1964 жылғы Қылмыстық әділет заңының 4-тарауымен күштен шығарылды, ол кісі өлтіру үшін қастандық жасау немесе басқа біреуге ауыр дене жарақаттары келтіру ниетінің қылмыстық жауапкершілігін заң жүзінде бекітті.

Англия мен Уэльс, Солтүстік Ирландия

Бұл ереже Англия мен Уэльсте 1957 жылғы Кісі өлтіру туралы заңның 1-тармағымен, ал Солтүстік Ирландияда 1966 жылғы Қылмыстық әділет туралы заңның 8-тармағымен күштен шығарылды; бірақ оның салдары ортақ қызметтің жалпы құқықтық принципін қолдану арқылы сақталады. Англия мен Уэльсте кісі өлтірудің анықтамасы құрбанға ауыр дене жарақатын келтіру ниетін ғана талап етеді, өлтіруге нақты ниетті талап етпейді; бұл әсері жеке зорлық-зомбылық қылмыстарына қатысты қолданылатын қылмыстық өлтіру ережесімен бірдей, бірақ ол барлық қылмыстарға қолданылмайды.

Шотландия

Шотландия заңдарында қылмыс салдарынан туындаған өлтіру ережесіне баламасы жоқ, сонымен қатар бұл заң ағылшын заңдарының бұрынғы түріндегідей қылмыстардың нақты анықтамасын да қамтыған емес. Дегенмен, шотландиялық бірлескен қызметтің "өнер мен үлес" деп аталатын эквиваленті де ұқсас нәтиже береді.

Америка Құрама Штаттары

2008 жылға қарай, АҚШ-тың 46 штатында қылмыстық кісі өлтіру ережесі болды, онда қылмыстық кісі өлтіру көбінесе бірінші дәрежелі кісі өлтіру болып есептеледі. Олардың 24-інде бұл жаза ретінде өлім жазасы қарастырылады. Егер үкімет қылмыстық кісі өлтіруде айыпталған адамға өлім жазасын тағайындауға тырысса, Конституцияның Сегізінші толықтыруы штат билігіне қосымша шектеулер қояды деп түсіндіріледі. Егер айыпталушы тек қана екіншілік қатысушы болса және ол кісі өлтірмеген немесе кісі өлтіру ниеті болмаса, өлім жазасы тағайындалмайды. Дегенмен, егер айыпталушы негізгі қылмыстың басты қатысушысы болса және адам өміріне ең жоғары немқұрайдылық танытса, өлім жазасы тағайындалуы мүмкін. Көптеген штаттар бірігу доктринасын мойындайды, ол қылмыстық шабуыл қылмыстық кісі өлтіру ережесі үшін негіз бола алмайды деп санайды. Қылмыстық қылмыспен біріктірілетін қылмыстарды анықтау үшін ортақ құқық түсіндірмелеріне сүйену қажеттілігін болдырмау үшін, көптеген АҚШ юрисдикциялары қылмыстық кісі өлтіру туралы заңда қандай қылмыстар жататындығын нақты көрсетеді. Федералды заң терроризм, адам ұрлау және көлік құралын қасықтап алу сияқты қосымша қылмыстарды да белгілейді. Америка құқық институтының Үлгілік қылмыстық кодексі қылмыстық кісі өлтіру ережесін қамтымайды, бірақ қылмыс жасау адам өмірінің құндылығына ең жоғары немқұрайдылық таныту презумпциясын тудыруы мүмкін екенін көздейді. Қылмыстық кісі өлтіру ережесі тиімді түрде дәлелдік ереже ретінде қолданылады. Үлгілік қылмыстық кодекс қарақшылық, зорлау немесе күштеп жыныстық қатынасқа түсу, өрт сөндіру, ұрлық және түрмеден қашуды қылмыстық кісі өлтіру айыптамасын қолдауға болатын негізгі қылмыстар ретінде тізімдейді.

Кентукки штаты

Кентукки штатында қасақана кісі өлтірудің құқықтық нормасы толығымен жойылды.

KRS § 507.020

Кентукки заң шығарушы органы Кентуккидің қайта қаралған заңдарының § 507.020-ны қабылдауы арқылы қылмыс барысында жасалған кісі өлтіру ережесін жойды. Бұл ереженің автоматты түрде қолданылуы кінәлі ниеті болмаса да, кісі өлтіруге кінәлі деп тануға алып келуі мүмкін екенін мойындаған Кентукки заң шығарушы органы, енді істің мән-жайларын, мысалы, қылмыс жасау сияқты жағдайларды жеке қарастыруға рұқсат берді. Әрбір іс бойынша нақты мән-жайлар автоматты ереже қолданылуының орнына айыпталушының психикалық жағдайын анықтау үшін пайдаланылатын болады.

Миннесотаның Дерек Майкл Шовинге қарсы ісі

Джордж Флойдты өлтірген полиция қызметкері, ауыр қылмыс салдарынан туындаған кісі өлтіру ережесі бойынша сотталып, кінәлі деп танылды.

Сын

Кейбір сарапшылар ауысқан ниет ережесін заңдық фикция деп санайды, онда заң бір заңсыз әрекетті ниет еткен адамның сол әрекеттің барлық салдарына, қаншалықты күтпеген болса да, ниеттенгенін көрсетеді. Басқалары оны қатаң жауапкершіліктің мысалы деп санайды, яғни қылмыс жасауды таңдаған адам сол әрекеттің барлық мүмкін салдары үшін толық жауапты деп есептеледі. Лорд Мустилл тарихи ережеге осы көзқарастардың жинағысы ретінде қарайды. Қылмыстық өлтіру ережесін сынға алғандардың кейбірі бұл ереже әділетсіз деп санайды, өйткені ол өлтіру ниетінің болуын талап етпейді. Мысалы, АҚШ-та Флорида штатының жиырма жасар тұрғыны Райан Холл досына машинасынан кейін, досы оған он сегіз жасар әйелді ұруға ниеттенгенін айтқаннан кейін, бірінші дәрежелі кісі өлтіруге кінәлі деп танылды. Досы көлікпен барып, сол қызды өлтіріп тастады. Қылмыстық іс бойынша келісімге отыру барысында қылмыстық өлтіру айыбынан бас тарту, қалған барлық айыптар бірге қарастырылғанда, бірақ қылмыстық өлтіру айыбынан бөлек қарастырылғанда, жаза мерзімін едәуір ұзартуы мүмкін. Миннесота штатындағы қылмыстық істерді қарау нәтижесінде, қылмыстық өлтіруге кінәлі деп танылған ақ нәсілділердің көпшілігі бастапқыда ауыр қылмыстармен айыпталған, ал қылмыстық өлтіруге кінәлі деп танылған қара нәсілділердің көпшілігі үшін бұл ең ауыр айып болды. Миннесота штатында қылмыстық өлтірумен айыпталатындардың шамамен жартысы 25 жасқа толмаған. Орташа жаза мерзімі 24 жылды құрайды. Полиция атыс салдарынан болатын өлімдерге қатысты мәселелерге назар аудару артып, қылмыстық өлтіру айыбы полиция қызметкерлерінің шамадан тыс күш қолдануын немесе өте күшті күшті абайсызда қолдануын жасыруға бағытталған болуы мүмкін. Бұл өлім қылмыстық әрекеттің салдары ретінде қарастырылады. Осының салдарынан, өлімге жауапкершілік толығымен атыс салған полиция қызметкерінен алынады, құрбанның қарулы болғандығына немесе полиция қызметкерінің бұрынғы шамадан тыс күш қолдану фактілеріне қарамастан. Мұндай жағдайларда полиция қызметкерінің немесе полиция бөлімінің стандартты процедураларын өзгертуге ынталандыру болмауы мүмкін. Бұл ережеге қолдау білдіретін тараптар, оның адам өмірінің қасиеттілігі принципін бекітетінін, адам өмірін жоятын қылмыстар үшін ауыр жазалар белгілейтінін айтады.