Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Армян большевик революционері (1878–1918) – оның құрметіне аталған совет кемесі.
Armenian Bolshevik revolutionary (1878–1918)
the Soviet ship named after him
Степан Георгиевич Шаумян (Lang ru; , Step’an Gevorgi Shahumyan; 1 қазан 1878 – 20 қыркүйек 1918) – Кавказ аймағында белсенді саяси қызмет атқарған армян большевик революционері және саясаткер. Кавказ революциясындағы жетекшілік рөлі үшін ол «Кавказдық Ленин» деген лақап атқа ие болды, бұл атау Ресей революциясының көшбасшысы Владимир Ленинге сілтеме жасайды. Бірнеше газет пен журналдың негізін қалаушы және редакторы Шаумян 1918 жылғы наурызда Ленин тағайындаған, Кавказ және Батыс Азиядағы революцияға жетекшілік ету міндеті алған, қысқа мерзімді Баку коммунасының төрағасы ретінде танымал. Баку коммунасының басшысы ретіндегі оның қызметі Бакудың армян және әзербайжан халқы арасындағы этникалық зорлық-зомбылық, қаланың түрік әскерінің шабуылынан қорғануға жасалған тырысқандықтар және бүкіл аймақта революциялық идеяны таратуға жасалған әрекеттер сияқты көптеген мәселелермен байланысты болды. Ол кездегі көптеген большевиктерден өзгеше, ол күш пен террорға қарағанда көптеген дауларды бейбіт жолмен шешуге ұмтылды. Оның әулеті Мегри меликтерінің (әрмен дворяндарының) Шаумян тармағынан тараған; оның аталарының бірі, сондай-ақ Степан Шаумян, 1720 жылдары Давид Бек көтерілісіне қатысқан. Ол Тифлис қаласында студент кезінде революциялық саясатқа қатысты. 1898 жылы бітіріп, Рига политехникалық институтына оқуға түсті, бірақ отбасының қаржылық қиындықтарына байланысты оқуын тастап, корректор болып жұмыс істеді. 1899 жылы Жалалогли ауылында (қазіргі Степанаван қаласы) Арменияның алғашқы марксистік тобын құрды. 1900 жылы Ригаға оралып, политехникалық институттағы білімін жалғастырды және Ресей социал-демократиялық партиясына (РСДЖП) қосылды. Еуропада ол Ресей империясынан Ленин, Юлий Мартов және Георгий Плеханов сияқты жер аударылғандармен кездесті, сондай-ақ РСДЖП-ның 2-ші съезіне Лондонда қатысты, онда партия фракцияларға бөлініп, Шаумян большевиктердің жағына шықты. 1904 жылы Шаумян Тифлиске оралып, мұғалім болып жұмыс істеді, сонымен қатар большевик ұйымдастырушысы ретінде жасырын жұмыс істеді. Ол Тифлистегі жергілікті социал-демократтардың жетекшісі болды, марксистік әдебиеттің жемісті авторы болды. 1907 жылы Баку қаласындағы маңызды большевистік қозғалысты басқарды. Жозеф Сталин, сол кезде «Коба» деген атпен танымал болған, Бакуде де тұрды. Олар араздасты. Шаумян 1909 жылғы 1 мамырда тұтқындалды, бірақ оның жұмыс берушісі араласуынан кейін босатылды және «Кобаны» полиция агенті деп айыптады, өйткені ол жасырынған қауіпсіз үйдің мекенжайын білетін жалғыз адам еді. Сталинге қарсы бұл айыптау ешқашан дәлелденбеді, ал Шаумян оның жоққа шығаруын қабылдады, өйткені олар ынтымақтастығын жалғастырды. 1914 жылы Шаумян Бакуде жалпы ереуілге жетекшілік етті. Ереуіл императорлық армиямен басылды және Шаумян тұтқындалып, түрмеге қамалды. 1917 жылғы ақпан революциясы басталған кезде ол қашып кетті.
Stepan Georgevich Shaumian (Lang ru; , Step’an Gevorgi Shahumyan; 1 October 1878 – 20 September 1918) was an Armenian Bolshevik revolutionary and politician active throughout the Caucasus. His role as a leader of the Russian Revolution in the Caucasus earned him the nickname of the "Caucasian Lenin", a reference to Russian revolutionary leader Vladimir Lenin. The founder and editor of several newspapers and journals, Shaumian is best known as the head of the Baku Commune, a short lived committee appointed by Lenin in March 1918 with the task of leading the revolution in the Caucasus and West Asia. His tenure as leader of the Baku Commune was marred with numerous problems including ethnic violence between Baku's Armenian and Azerbaijani populations, attempting to defend the city against an advancing Turkish army, all the while attempting to spread the cause of the revolution throughout the region. Unlike many of the other Bolsheviks at the time, he preferred to resolve many of the conflicts he faced peacefully rather than with force and terror. His family was descended from the Shaumian line of meliks (Armenian nobility) of Meghri; one of his ancestors, also named Stepan Shahumian, took part in Davit Bek's rebellion in the 1720s. He became involved in revolutionary politics as a student in Tiflis. He graduated in 1898 and entered the Riga Polytechnic Institute, but left when his family ran into financial difficulties, and found work as a proofreader. In 1899, he formed Armenia's first Marxist group in the village of Jalaloghli (today the town of Stepanavan). In 1900, he returned to Riga to resume his education at the Polytechnic Institute and joined the Russian Social Democratic Party (RSDLP). In Europe, he met with such exiles from the Russian Empire as Lenin, Julius Martov and Georgi Plekhanov, and was present at the 2nd Congress of the RSDLP, in London, at which the party split into factions, and Shaumyan sided with Bolsheviks. Shaumyan returned to Tiflis in 1904, obtained a job as a teacher, while working illicitly as a Bolshevik organiser. of the Bolshand became a teacher, and the leader of local Social Democrats in Tiflis, as well as a prolific writer of Marxist literature. By 1907 he had moved to Baku to head up the significant Bolshevik movement in the city. Joseph Stalin, then known as 'Koba' was also based in Baku. They clashed. Shaumian was arrested on May Day, 1909, but was released after his employer interceded on his behalf, and accused 'Koba' of being a police agent, as the only person who had known the address of the safe house where he had been hiding. This accusation against Stalin was never proved, and Shaumian apparently accepted his denials, because they continued to collaborate. In 1914, Shaumian led the general strike in Baku. The strike was crushed by Imperial Army and Shaumian was arrested and sent to prison. He escaped just as the February Revolution of 1917 was beginning.
Төңкеріс жоспарлары
Жаздың ортасында МакДонелл жеке өзі Шаумианның Бакудегі үйіне сапар шекті және екеуі британдық әскери күштердің араласу мәселесін көбінесе жақсы тілмен талқылады. Шаумиан алдымен британдықтардың араласуының қандай салдарға алып келетінін сұрады: «Сіздің генерал Дунстервилл [Бакуге кіруге бұйрық күтіп отырған әскери күштің басшысы] бізді қуып шығу үшін Бакуге келе ме?» МакДонелл оған Дунстервилл әскери адам болғандықтан, қақтығысқа ешқандай саяси мүддесі жоқ, тек қаланы қорғауға көмектесуге ниетті екенін жеткізді. Шаумиан күмәнданып: «Ал сіз шынымен британдық генерал мен большевик комиссары жақсы серіктес бола алады деп ойлайсыз ба? Жоқ! Біз түркімен күресу үшін өз күшімізді ұйымдастырамыз», – деді. Алдыңғы күндері көптеген адамдар МакДонеллге келіп, Шаумианға британдық қолдауды тоқтатуды өтінді. Көптегендер бұрынғы патша офицерлері екенін айтып, большевиктерге қарсы көтеріліске қызмет етуге дайын екендерін мәлімдеді, бірақ МакДонелл оларды большевиктердің тапсырысымен жұмыс істейтін агенттер деп күдіктенді. 20 қыркүйек күні түнде Шаумиан және оның серіктері Транскаспий темір жолындағы Перевал мен Ахча Куйма станциялары арасындағы шұғылалы жерде атылып өлтірді. 1956 жылы Observer газеті британдық штаб офицерінің жазған хатын жариялады, онда ол сол кезде безгекпен ауырған Маллесонмен комиссарларға не істеу керектігі туралы болған әңгімесін еске алды. Маллесон бұл мәселе британдықтарға қатысты болмағандықтан, олар оған араласуы керек емес деп жауап берді. Комиссарларды ұстап тұрған билікке жіберілген телеграммада оларды «өздері қалағандай» жоюға рұхсат берілді. Дегенмен, Маллесон комиссарлардың соңғы тағдырынан хабардар болғанда үлкен қорқынышқа бөленді.
In mid summer, MacDonell personally visited Shaumian's home in Baku and the two discussed the issue of British military involvement in a generally amiable conversation. Shaumian first raised the spectre of what British involvement would entail: "Is your General Dunsterville [the head of the military force awaiting orders to enter Baku] coming to Baku to turn us out?" MacDonell reassured him that Dunsterville, being a member of the military, was not claiming any political stake in the conflict but was merely interested in helping him defend the city. Unconvinced, Shaumian replied, "And you really believe that a British general and a Bolshevik commissar would make good partners No! We will organise our own force to fight the Turk." Over the previous days, numerous people had visited MacDonell, pleading for a withdrawal of British support for Shaumian. Many claimed to be former Tsarist officers offering their service to rise against the Bolsheviks, though MacDonell reportedly suspected them to have been agents working on behalf of the Bolsheviks. On the night of 20 September, Shaumian and the others were executed by a firing squad in a remote location between the stations of Pereval and Akhcha Kuyma on the Trans Caspian railway. In 1956, the Observer published a letter written by a British staff officer who recounted a conversation he had had with Malleson, stricken with malaria at the time, on what was to be done to the commissars. Malleson replied that since the matter did not involve the British, they should not concern themselves with the issue. The telegram that was sent told the authorities holding the commissars to dispose of them "as they sought fit." Nevertheless, Malleson expressed his horror when he learned upon the ultimate fate that had befallen the commissars.
Мұра және қайта жерлеу
Шаумиан қайтыс болғаннан кейін Кеңес үкіметі оны Ресей революциясының құлаған батыры ретінде бейнеледі. Шаумианның Ленинмен тығыз байланысы британдықтар мен кеңестік үкімет арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді, олар британдықтарды осы қырғынға қатысқандығы үшін айыптады. Анастас Микоян, оны «өзінің батыры және революциялық ұстазы» деп есептеген Шаумианның есімін сақтау үшін белсенді жұмыс істеді. Американдық журналист Харрисон Солсбери былай жазды:
Following Shaumian's death, the Soviet government depicted him as a fallen hero of the Russian Revolution. Shaumian's close relationship with Lenin also exacerbated the already heightened tensions between the British and the Soviets, who placed much of the blame on the British in complicity in the massacre. Anastas Mikoyan was especially active in working to preserve the memory of Shaumian, who he regarded as "his hero and revolutionary mentor." As American journalist Harrison Salisbury wrote:
Кеңес кезеңінде Әзірбайжан КСР-інің Таулы Қарабақ аймағындағы Ханкенди қаласы Шаумианның құрметіне Степанакерт деп аталды. Армения КСР-інің Жалалогли қаласы да Шаумианның құрметіне Степанаван деп өзгертілді, және бұл атау посткеңестік Арменияда да сақталды. Ресейдегі Липецк, Екатеринбург, Ставрополь және Дондағы Ростов қалаларындағы көшелер, Санкт-Петербургтегі бір даңғыл Шаумианның есімімен аталады. Арменияның астанасы Ереванда 1931 жылы оның ескерткіші орнатылды. Шаумианды Кавказдағы партия жетекшілері де үнемі мақтап отырды. 1978 жылы Кеңес Әзербайжанының бірінші хатшысы Гейдар Әлиев:
During the Soviet period, Khankendi in the Nagorno Karabakh region of the Azerbaijan SSR was renamed as Stepanakert, after Shaumian. The city of Jalaloghli in the Armenian SSR was also renamed, in Shaumian's honor, Stepanavan, a name it has retained in post Soviet Armenia. Streets in Lipetsk, Yekaterinburg, Stavropol and Rostov on Don (Russia), an avenue in Saint Petersburg are named in Shaumian's honour. A statue of him erected in 1931 stands in Yerevan, the capital of Armenia. Shaumian was also regularly praised by Party leaders in the Caucasus. In 1978, Soviet Azerbaijan's First Secretary Heydar Aliyev remarked:
Кеңес Одағы тарағаннан кейін Шаумианның мұрасы Таулы Қарабақ жанжалының салдарынан зардап шекті. 2009 жылдың қаңтар айында Әзірбайжанның посткеңестік билігі Бакудегі 26 комиссар ескерткішін бұзды, ол 26 комиссарды еске сақтап тұрған еді. Бұл әрекет Арменияда наразылық тудырды, себебі армян халқы қайта жерлеудің себебі армянға қарсы сезімдер деп санды. Әзірбайжан баспасөзінде «Шаумиан және тағы төрт армян комиссары өлтірушілерінен қашып құтылған» деген хабарлар тарағаннан кейін, паркте тек 21 мәйіт табылды деген мәлімдемеге байланысты дау пайда болды.
Since the Soviet dissolution, Shaumian's legacy has been affected by the impact of the Nagorno Karabakh conflict. In January 2009, Azerbaijan's post Soviet authorities demolished the 26 Commissars Memorial in Baku, which commemorated the 26 Commissars. The move caused an outcry in Armenia, as the Armenian public believed that the reburial was motivated by anti Armenian sentiment. A scandal emerged when the Azerbaijani press reported that only 21 bodies were found buried in the park, as "Shaumian and four other Armenian commissars managed to escape their murderers".