Кіріспе
Ясс – Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Оңтүстік үстірттері мен Оңтүстік-Батыс еңістерінің шетінде орналасқан қала. Атауы абориген сөзінен, "Ярр" (немесе "Йхарр") деген сөзден шыққан болуы мүмкін, ол "ағын су" дегенді білдіреді. Ясс Сиднейден оңтүстік-батысқа қарай 280 км қашықтықта, Хьюм тас жолында жатыр. Мюррамбиджи өзенінің саласы – Ясс өзені қаладан өтеді. Ясс Канберрадан 59 км жерде, 505 метр биіктікте орналасқан. Қаланың тарихи басты көшесінде 19 ғасырға тән, жақсы сақталған верандалы үйлер (көбінесе басқа мақсаттарға пайдаланылады) бар. Бұл жер туристер арасында танымал, олардың кейбіреулері Канберрадан келеді, ал енді біреулері Хьюм тас жолында тоқталып демалады.
is a town on the periphery of the Southern Tablelands and South West Slopes of New South Wales, Australia. The name appears to have been derived from an Aboriginal word, "Yarrh" (or "Yharr"), said to mean 'running water'. Yass is located 280 km south west of Sydney, on the Hume Highway. The Yass River, which is a tributary of the Murrumbidgee River, flows through the town. Yass is 59 km from Canberra; lying at an elevation of 505 metres. Yass has a historic high street, with well preserved 19th century verandah post pubs (mostly converted to other uses). It is popular with tourists, some from Canberra and others taking a break from the Hume Highway.
Аборигендер туралы жалпы түсінік
Ясс маңындағы аймақты Нгунавал тайпасы мекендеген. Олар бұл жерді "ярр" деп атаған, бұл "ағын су" деген мағынаны білдіреді. Соңғы "рр" дыбысы ағылшын тілінде екі S әріпімен жазылған, себебі оның "қатал және күшті" дыбысынан қате естілген болуы мүмкін.
Колониялық тұжырымдама
Ясс аймағын еуропалықтар алғаш рет 1821 жылы Гамильтон Юм басқарған экспедиция барысында көріп шықты. 1830 жылға қарай, Сиднейден Мельбурнға қарай соққан жолдың Ясс өзенін кесіп өтетін жерінде қоныстану басталды. Қала орны 1837 жылы ресми түрде бекітілді. 1956 жылы Ясс Жаңа Оңтүстік Уэльсте фтор қосылған сумен қамтамасыз етілген алғашқы қала атанды. 1994 жылдың шілде айында жаңа айналма жол ашылғанға дейін Хьюм тас жолы қаладан өтіп тұрды.
Ұн ұнтақтау
Ясс ауданында ұн өндірісі үшін белгілі болғандықтан, онда бірнеше ұн фабрикаларының болу себебі ешқашан түсіндірілмеген, әсіресе бұл аймақ құнды мерино қой жүнімен танымал. Линге көптеген "ұн диірмендері" коммерциялық емес, көшпенділердің жеке қолайлылығы үшін салынғанын атап өтеді (Линге 1979: 108), ал диірмендер негізінен жергілікті өндірілген астықты ішкі тұтынуға ұнтақтау үшін құрылған болуы мүмкін. Бейли Ясс тарихында 1842 жылдың наурыз айында Ясс бу диірменінің жұмыс істегені туралы хабарлайды (1973:24). Бұл диірмен Ясс өзенінің жанында орналасқан және Гамильтон Юм мен Джон Уотсонның серіктестігіне тиесілі болған. Диірмен Уотсон диірмені деп аталды. Диірмен 1870 жылы су тасқынынан жойылғанға дейін жұмыс істеген сияқты. Ол кезде оның иесі Томас Эндрю Барбер болды (Ames et al. 2001:9). Барбер Джордж Барбердің ұлы (Хьюммен бірге алғаш Ясс ауданын зерттеген) және сонымен қатар Хьюмнің немере інісі болды. Осы байланыстар, әрине, Барбердің келесі диірменінің орнын таңдауға әкелді, өйткені жер бастапқыда Хьюмге тиесілі болды. Барбер жаңа бу диірменін салдырды және 1870 жылдың мамырында бу көтеріліп, диірмен 1870 жылдың маусым айында ашылды (Бейли 1973:46). Армес және авторлардың мәліметінше, Барбер отбасы "Комур және Адель көшелерінің бұрышындағы сақталған тұрғын үйді иеленді" (2003:9). Бұл диірмен "Крагоның ұн диірмені" деп аталатын кірпіштен салынған құрылыс. 1876 жылға дейін диірменді Барбер басқарды, содан кейін ол өзінің бизнес мүдделерін ұлдары Эрнест пен Джонға тапсырды, олар "Барбер ағайындар" деген атпен сауда жасады. Осы уақытта тағы бір бу диірмені – Юнион бу диірмені салынды және 1881 жылы Петерик Тамблин Крагоға тиесілі болды. 1881 жылы Краго "Ақ ат" қонақүйі мен Барбер диірмені арасында жаңа диірменге арналған жерді сатып алды. Диірмен Сауда диірмені деп аталды және газет хабарларына сәйкес 1882 жылдан бастап жұмыс істеді. Ральф Крагоның (1970 жылғы хат) сөзіне қарағанда, жаңа диірменді салу туралы шешім ескі диірменнің (болжам бойынша Юнион бу диірменінің) машиналары тозғандықтан қабылданды. Барберлер 1889 жылдың қазанында банкротқа ұшырады, ал 1889 жылдың желтоқсанында Ясста диірменді талқылау үшін кездесу өтті. Кездесуге қатысушыларға машиналардың 50 жыл бұрынғы, диірмен іргетасының тереңдігі 41⁄2 фут екені, жаңа диірменді салуға 12 ай уақыт кететіні және қазіргі диірменді жаңа жылдан бастап іске қосуға болатыны айтылды. 1891 жылдың қаңтарында диірмен қайтадан жұмыс істей бастады. 1892 жылы Ясс, соңғы рет Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметінің теміржолының Батыс Оңтүстік теміржолымен байланыстырылғанда, маңызды оқиға болды. Алайда, трамвай диірмендерге жеткен кезде Барбер диірмені тек ара-тұра жұмыс істеді. Газеттерде нақты айтылмаған, бірақ Барбер 1895 жылы диірменді сатуға тырысқан, бірақ сәтті болмады, соңында диірменді 1897 жылдың қыркүйегінде жергілікті танымал кәсіпкер Артур Брайант Триггс Энн Росстан сатып алды. Триггс ескі Барбер диірменін қайта жаңартуды бастады, болжам бойынша ролик диірмені ретінде. Ол сондай-ақ Ясс станциясынан Лид көшесі арқылы диірменге дейін қосымша теміржол желісін салуды ұйымдастырды. Триггс "жаңа" диірменді 1898 жылдың наурыз айында ашты, бірақ сол жылдың тамызында диірменді Крагоға сатты. Бұл қазір Ясста тұрған диірмен. Ральф Крагоның (1955 және 1970 жылдары жазылған хаттар) мәліметтеріне сәйкес, "Шамамен – тек болжам, ғасырдың басында немесе жаңа ғасырдың басында [Сауда диірменіндегі] тастар Генри Саймон & Co атты фирманың болат роликтерімен ауыстырылды және бу қуаты ағаш көмірінен жасалған сору газымен ауыстырылды. Біз көбінесе көмірді Джерава аймағынан сатып алып, шағын шаруалар өз табыстарына қосып, оны теміржолмен Ясске жеткіздік". "Краго ағайындары 1900 жылдардың басында Уэмбли көрмесінде Ясста жасалған ұн үшін қола медальді жеңіп алғандарымен мақтанады". Екі диірменнің 1927 жылы түсірілген әуе суретінде екі диірменнің де түтін құбырлары алынып тасталған, бұл олардың бу қозғалтқыштары кем дегенде сол кезден бастап жұмыс істемегенін көрсетеді. Алайда Сауда диірмені 1953 жылға дейін жұмыс істеді. 1947 жылдан бастап менеджер болған Ральф Краго, диірменнің жергілікті және айналасындағы аудандардан бидай сатып алғанын, ал Гуннеда ауданының қатты бидайы жұмсақ "оңтүстік" бидаймен араластыру үшін импортталғанын атап өтті. Бұл бидайдың барлығы қапталған, бірақ 1953 жылы Бидай кеңесі қапталған бидайды қолдануды тоқтату туралы шешім қабылдады. Көлемді жүк тасымалдау қондырғыларын орнатудың шығындарына тап болған Краго отбасы Сауда диірменін акциялар мен станция агенттері Винчомбе Карсонға сатты. Винчомбе Карсон 1953 жылы Сауда диірменін бұзып, оның орнына бірқатар ғимараттар салды, олар 2009 жылдың шілдесінде бұзылды, осы кезде Сауда диірменінің қалдықтары археологиялық топтармен қазылып алынды. Винчомбе Карсон Барбер диірмені орнында мұздатқыш зауытын салды және Сауда диірмені үшін қапталған бидайды сақтау үшін көптеген мырыштан жасалған ғимараттар салынды. Сауда диірмені бұзылғаннан кейін Барбер диірмені (қазір Краго диірмені деп белгілі) сақтау үшін пайдаланылды және Ясстағы төрт ұн диірменінің жоғарыдағы жердегі жалғыз сақталған қалдығы болып табылады. Тұрған диірмен ғимараты – Краго диірмені және Сауда диірменінің археологиялық қалдықтары 2014 жылдың наурыз айында Австралия Ұлттық сенім тізіліміне (Жаңа Оңтүстік Уэльс) енгізілді.
Темір жолдар
Ясс қаласы мен Сиднейден Мельбурнға дейінгі темір жолдың арасындағы даулы аймақ болды; жер бедерінің ерекшелігіне байланысты, Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметтік темір жолдары қаладан бірнеше шақырымға бұрылып өтуді қалаған. Әрине, қала тұрғындары темір жолдың қалаға жақын немесе одан өтуін тіледі. 1892 жылы басты желідегі Ясс торабын Ясс қаласымен байланыстыратын жеңіл темір жол немесе трамвай салынды. Ясс өзені арқылы салынған темір жол көпірі – NSW темір жол желісіндегі алғашқы жеңіл, болатты Пратт фермалық көпір болды. Желідегі соңғы пойыздар 1988 жылдың 29 қазанында жүріп өтті, онда 1210 және 3112 нөміріндегі бу локомотивтері желіде үш соңғы сапар жасады. Ясс темір жолы мұражайы Ясс қаласындағы станция аумағын мұражай ретінде пайдаланады. Ясс қаласы Сидней-Мельбурн темір жолындағы Канберра ұлттық астанасына ең жақын темір жол станциясына ие болды. 1961 жылы Сидней мен Мельбурн арасындағы бірыңғай темір жол ашылғанда, көп еңбегімен көзге түскен парламентарий Уильям Чарльз Вентворт парламенттен шыға алмады, өйткені оның дауысы шамалы көпшілік дауысқа ие парламентте қажет болды. Ол Сиднейден емес, Ясс торабындағы арнайы тоқтаудан басталатын алғашқы пойызға отыруға мәжбүр болды.
Кума коттеджі
Кума коттеджі Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы ең көне сақталған ауылдық үйлердің бірі. Ол тарихи маңызы бар, өйткені ауылдық ғимараттардың салыстырмалы түрде толық сақталған кешені болып табылады және оның танымал зерттеуші және мал өсіруші Гамильтон Хьюммен байланысы бар. Ол NSW мұра тізіліміне енгізілген және Ұлттық сенім қоры (NSW) басқаруында.
Ясс және аудан мұражайы
Ясс және аудан мұражайы 1820 жылдардан бергі Ясс тарихын көрсетеді. Көрмелер зерттеуші және мал өсіруші Гамильтон Хьюмнің өмірі мен еңбегіне, 20 ғасырдағы соғыстарда қызмет еткен Ясс сарбаздары мен медбикелеріне, Ясс қонақүйлеріне, Бурринжук тоғанына құрмет көрсетеді; сонымен қатар 19 ғасырға тән дүкен, қонақ бөлмесі және ас үй, шаруалардың өмірі мен жүн қорасындағы жұмысын көрсетеді.
Климат
Ясс аймағының климаты Оңтүстік таулы алқап және Оңтүстік-Батыс беткейлері арасындағы белгілі бір аралық сипатқа ие, екі аймақтың да ерекшеліктерін қамтиды. Гулбернмен салыстырғанда, Ясс климатында жылдық температура өзгерісі зор, және басқа мезгілдерге қарағанда қысы ылғалдырақ, бірақ Букхемге қарағанда бұл айырмашылық осыншалықты емес. Ясс оңтүстік-батыстан (Конройс-Гаптан шығысқа қарай орналасқандықтан) жаңбыр көлеңкесіне түсуіне байланысты салыстырмалы түрде құрғақ климатқа ие, алайда батыс және солтүстік-батысқа қарай ашық болып табылады. Қар кейде жауады, бірақ көбінесе жеңіл болады және ұзақ тұрмайды, алайда оңтүстік-батыстағы төбелерде (Wee Jasper маңында) қар көп жауады.
Газеттер
Жергілікті газет – "Ясс Трибюн". "Yass Valley Times" – жергілікті түрде басқарылатын тәуелсіз газет, ол апта сайынғы басылымдарын Ясс кәсіпорындары және өз веб-сайты арқылы таратады.
Басқару
Ясс Ясс аңғары ауданының жергілікті басқару аймағында орналасқан. Штат деңгейінде Ясс Гулберн сайлау округіне кіреді, оны Венди Таккерман ұсынады. Федералды деңгейде Ясс Эден-Монаро сайлау округіне кіреді, оны Кристи МакБэйн өкілдік етеді.
Жергілікті оқиғалар
Ясс шоуы наурыз айында, 2012 жылдан 2017 жылға дейін қыркүйек айында «Тернинг Вейв» фестивалі, ал қараша айында «Ясс» өнер және қолөнер фестивалі өтіледі. Жыл бойы көптеген басқа да фестивальдар мен шаралар ұйымдастырылады. 2021 жылы Ясс шоуы 20 наурызға жоспарланған болатын. Әдетте екі күндік іс-шара, бірақ Австралиядағы COVID-19 пандемиясынан туындаған шектеулерді еріктілердің орындауына мүмкіндік беру үшін бір күнге дейін қысқартылды. Ол бұрынғыдан ертерек басталып, кешірек аяқталады.
Танымал мәдениетте
2018 жылы қала Netflix түпнұсқа сериалы Queer Eye-да көрсетілді. Қаланың аты, актерлердің бірінің сүйікті сөзіне – "ясс" сөзіне сәйкес болғандықтан таңдалды. Ясс қаласы қаладағы McDonald's мейрамханасының әзілді билбордымен де танымал, онда McDonald's логотипі мен қаланың аты жазылған ("M YASS, сағат 6-да ашылады" деп оқылады), бұл "my ass" (менің түбім) дегенге ұқсас.