Кіріспе

Венгр жазушысы және зерттеуші (1912–1988)

Тибор Секель (14 ақпан 1912 – 20 қыркүйек 1988), сонымен қатар венгр орфографиясына сәйкес Секели Тибор деп те аталады, венгр туған полиглот, зерттеуші, автор және "әлем азаматы" болған. 1986 жылы ол Эсперанто академиясының мүшесі және Дүниежүзілік Эсперанто қауымдастығының құрметті мүшесі болып сайланды. Оның романдары, саяхат кітаптары мен эсселерінің арасында "Кумева, ла фило де ла джангало" ("Кумева, джунглидің ұлы") атты повесі, бразилиялық үндістердің өмірі туралы балалар кітабы он жеті тілге аударылды және 1987 жылы Жапониядағы үздік балалар кітабы деп танылды. 2011 жылы Еуропалық Эсперанто одағы 2012 жылды оның туғанына 100 жыл толуына арнап "Тибор Секель жылы" деп жариялады.

Жастар 19121939

Секельдің әкесі австро-венгр армиясында ветеринар болып қызмет еткендіктен, отбасы жиі көшіп-қонып жүрді. Тибор туылғаннан кейін бірнеше ай өткен соң отбасы Сенеиге (қазір Румынияда) көшті, онда Тибор он жасқа дейін өмір сүрді. Венгр тілі оның "ана тілі" болғанымен, көпшілік тілі неміс тілі еді. Секельдің кем дегенде екі қарындасы және Антоние деген ағасы болды, олар кейін бірнеше кітапта онымен бірге жұмыс істеді. 1922 жылы отбасы Югославия Корольдығының (қазір Сербияда) бір бөлігі болған Кикиндаға қоныс аударды, онда Тибор серб-хорват тілін үйренді. Ол сондай-ақ француз тілін оқып, көп ұзамай оны сыныптастарына үйретті. Секель әр төрт жыл сайын жаңа тіл үйренетін. 1926 жылы отбасы Никшичке (қазір Черногорияда) көшті, онда ол гимнастикамен, тау шаруашылығымен айналысты және Черногорияның барлық ұзындығын жаяу өтті. 1929 жылы ол Загреб университетіне (Хорватияда) түсті және 1933 жылы құқық факультетін бітірген үш ең жас студенттің бірі болды. Осы кезеңде Тибор сурет салу, мүсін жасау, эсперанто, кино және журналистиканы оқыды. Бірақ құқық практикасы оны жалықтырды, сондықтан ол жазуға көшті. Ол Загребте журналист болып жұмыс істеді. 1937 жылы ол Загребте киносценарийші болып жұмыс істеді. 1982 жылы Бельгияның Левен қаласында өткен Әлемдік Жастар Эсперанто Конференциясында ол Нил Блонштейнмен сефардтық еврей тегі туралы әңгімелесті.

Әлемді саяхаттаушы

1939 жылдан бастап Секель тынымсыз саяхаткер болды, және ол көптеген сапарларының арасында әрдайым Сербияға оралса да, жаңа горизонттарды зерттеуге деген құштарлығы адамдар туралы тоймас білуге деген қызығушылығымен үйлесті. Оның саяхаттары мен экспедициялары нәтижесінде жиырмадан астам тілге аударылған кітаптар жарық көрді.

Оңтүстік Америка 19391954

1939 жылы ол Загребтен Аргентинаға Загребтің "Hrvatski Dnevnik" газеті үшін хорват эмигранттары туралы мақала жазу үшін кетті. Секель "Тереза" кемесінде болды, бұл кеме екінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан соңғы рейс болуы мүмкін еді. 1939 жылы Риека-Фиумеден Оңтүстік Америкаға қатынайтын басқа кемелерді Италия Африкадағы соғысқа байланысты пайдаланды. Риекадан (сол кезде Италиядағы Фиуме) кемеге отырып, ол Буэнос-Айреске бағыт алды, содан кейін Неаполь, Генуя (Италия), Сантос (Бразилия) және Монтевидео (Уругвай) қалаларында тоқтады. Тибор 1939 жылдың 19 тамызында Буэнос-Айреске жетті. Табиғатынан бейбітшіл болғандықтан, Секель соғыстың басталатынын сезіп, соғыстан алыс болуды жөн көрді. Бұл қиын шешім жеке батылдығының жетіспеуінен емес – Секель өмір бойы ерлікке толы батылдық көрсеткен – еді, бірақ бұл еврей-венгр / әлемдік азамат әскери мақсаттармен байланысты ешқандай идеологияға мойын бұруға дайын болмады. Екі жылдың ішінде ол испан тілін жетік меңгеріп, журналист болып жұмысқа орналасып, саяхат және зерттеулерге арналған ай сайынғы журнал шығарды. Секель келесі 15 жыл бойы Аргентинада тұрып, Оңтүстік Американы зерттеді және жазды.

1939-45: Аргентина, Аконкагуа

1944 жылы тау өркен тәжірибесі жоқ Секель, швейцариялық-неміс альпинисі Георг Линк басқарған командамен Оңтүстік Америкадағы ең биік тау – Аконкагуаға көтерілді. Секель, австриялық Цекнер және итальяндық Бертоне 1944 жылдың 13 ақпанында шыңға жетті. Бірақ трагедия жақындады: сол шарапатқа шыққан алты адамның төртеуі қарлы дауылда қаза тапты. Осы қорқынышты оқиға Секельді алғашқы кітабын – «Аконкагуадағы дауылды» жазуға шабыстандырды, онда ол оқиғаны қозғалысқа толы егжей-тегжейлі баяндайды. Аргентина армиясы Тибордың жетекшілігімен жасаған екінші көтерілісте төрт жас жігіттің денелері табылып, елге жеткізілді. Соның нәтижесінде Секель 1944 жылғы «Tempestad sobre el Aconcagua» кітабының екінші басылымына осы оқиға туралы жаңа тарау қосты. Сол кездегі Аргентина президенті Хуан Перон оның іс-әрекеттері үшін Секельге Аргентинаның құрметті азаматтығын және елдің ең жоғары наградасы – Алтын кондорды беруге тырысты. Тибор азаматтық ұсынысты әдепті түрде қабылдамай, ұсынысқа өте риза екенін, бірақ Әлем азаматы ретінде ол ешбір елге міндетті бола алмайтынын мәлімдеді.

1946-1947: Мато-Гросс

Бірінші кітабының табысына байланысты, Секельдің баспашысы оны екінші, мүлдем басқа кітап жазуға шақырды. Екі мың долларлық бюджетпен Секель Мату-Гросодағы бразилиялық жаңбырлы ормандардың зерттелмеген аймалдарын – басқаша айтқанда, Өлім өзенін зерттеуді жөн көрді. 1946 жылы ол Амазонка орманына екі экспедицияның біріншісін жасады, нәтижесінде "Туған жердің жолдарымен" (Por Tierra De Indios) атты танымал кітабы жарық көрді. Бұл қиын саяхатта оның серігі – орыс тегіндес аргентиналық Мэри Резник (1914–1996) болды. Олар Арагуая және Рио-дас-Мортес өзендері бойындағы тайпаларды зерттеуге шамамен бір жыл жұмсады. Сапар барысында олар бұрынғы экспедицияларда жүзден астам адамды өлтірген қауіпті ксавантес тайпасымен кездесіп, олардан аман қалды. Сондай-ақ бұл экспедицияда караджа және жавае тайпаларына да жолығысты. Ақырында, 1946 жылы жарық көрген "Por Tierra de Indios" кітабы ауыр жағдайларда, ауру мен аштыққа қарсы күрестің қызық оқиғаларын баяндады, үлкен сәттілікке ие болды, көптеген рет қайта басылды және көптеген тілдерге аударылды. 1946 жылы Тибор мен Мэри үйленді. 1948 жылы олар Амазонкаға қайта оралды. Сол экспедициядан кейін ол "Өркениет аяқталатын жер" (Donde La Civilizacion Termina) атты кітабын жазды. 1946 жылдың жазында Тибор үш серігімен – Зехнер, Мэри және доктор Роза Скольникпен Патагонияға саяхат жасады. Келесі жылдары ол Буэнос-Айрес университетінде антропология, этнология және археология пәндерінен дәрістер тыңдап, болашақ экспедициялары үшін пайдалы білім жинады.

1948-1949: Боливия, Живарос

1948 жылы живаро тайпасын іздеуге жасаған сәтсіз экспедиция Тибор мен Мэриді Боливияға жеткізді, онда олар президент Энрике Герцогпен кездесті. Ол оларды Бразилиямен шектесетін Итенес өзенінің жасырын аймағын зерттеуге ынталандырды. Алты айға созылған қиын саяхат барысында олар көптеген қиындықтарға тап болды және жауырысқан үндістермен, соның ішінде бірнеше жыл бұрын адам жеушілікпен айналысқан тупари тайпасымен кездесті. 1949 жылдың сәуір айында Бразилия президенті Герцог Секельге еуропалық миллион босқынға арналған 4 миллион гектарлық аумақтың ішінде 100 мың гектар жерді басқаруды ұсынды. Секель парламент шешім шығару үшін алты ай күтудің орнына, ұсыныстан бас тартты. Кейіннен ол эсперанто тілінің тұрғындардың ортақ тіліне айналу мүмкіндігі болған жерді қалып қойғанына өкінді.

1949-1951 Венесуэла

Ұлыбританиядағы Эсперантоның дүниежүзілік конгресіне қатысқаннан кейін Тибор жеті ай Еуропада болды. Ол Оңтүстік Америкаға оралып, Мэри Венесуэлада күтіп алды. Келесі он жеті ай бойы ол Маракайбода музыкалық аспаптар дүкенін басқарып, газетке мақалалар жазды. Карракасқа тарихи қабырға суреттері сериясын жасауды бақылау үшін барғаннан кейін, ол бұл кезде Мэримен ажырасқандықтан, Орталық Американы жеке саяхаттап шықты. 1955 жылы олар ресми түрде ажырасып, Мэри көп ұзамай АҚШ-қа көшіп, қайтадан тұрмысқа шықты. Ұлдары Диего, бастапқыда Христофор Колумбтың ұлының құрметіне осылай аталған, екінші күйеуінің тегін алды. 2011 жылдың мәліметі бойынша Даниэль Рейнальдо Бернштейн Нью-Йорк қаласында тұратын құрметті акупунктурист және музыкант.

1951-54: Орталық Америка

Кейінірек Тибор Панамадағы Сан-Блас аралында болғандығы туралы жазды, онда ол Куна тайпасының өкілдерімен араласты; Сальвадордағы Изалько жанартауына шығу әрекеті, жанартаудың атқылауы салдарынан тоқтатылды; және Гондураста ежелгі қаланың қираған орындарын табу, көптеген адамдар оны тек аңыздардан ғана білген, ал оны үндістер салған. Гватемала мен Гондурасқа жасаған саяхаттары барысында Секель археология мен антропология саласына тереңірек енді. 1953 жылы Мексикаға келген Секельді бірнеше альпинистік клубтар өздерінің жорықтарына қатысуға шақырды. Бұл күтпеген нәрсе емес, өйткені оның «Tempestad sobre el Aconcagua» кітабы тау шаруалары үшін нұсқаулыққа айналды деуге болады. Ол Попокатепетль, Истаккиуатль және көптеген басқа жанартаулар мен тауларға көтеріліп, осы саладағы тәжірибесін жетілдірді. Сол кездегі көптеген қызықты зерттеулердің бірі – Сан-Херонимо өзенінің таудың ішінде, 14 шақырым тереңдікте жатқан жер астынан өтуі болды.

Еуропадан әлемге жасаған сапары 19541988

1954 жылы Секель Югославияның Белград қаласындағы үйіне қайтып келді. Оны жергілікті билік пен халық, оның әдемілікке шақыруы мен қызықты саяхат жазбалары үшін жылы күшпен қарсы алды. Көптеген газет мақалаларымен қатар, оның кітаптары серб, словен, венгр, албан және эсперанто тілдеріне аударылды. Ол саяхаттап, өзінің басынан өткендерін жазуын жалғастырды.

1956-57: Үндістан, Қытай, Непал

1956 жылы ол Нью-Делиде өткен ЮНЕСКО-ның алдағы мәлімдемесіне қатысу үшін Дүниежүзілік эсперанто қауымдастығының (UEA) бақылаушысы ретінде Азияны автомобильмен аралап өтті. Тегерандағы апаттан кейін ол автобус пен пойызбен сапарды жалғастырды. Сол саяхат барысында ол премьер-министр Джавахарлал Нерумен және оның қызы, болашақ премьер-министр Индира Гандимен кеңінен кездесті. Ол болашақ президент доктор Сарвепалли Радакришнамен де дос болды. Югославия елшілігінде ол Дүниежүзілік саңыраулар федерациясының президенті Любомир Вукотичпен кездесті. Вукотич Үндістан және Қытай өкілдерімен Азиядағы кеңсе ашу үшін кездескенде, Секлельдж аудармашы ретінде әрекет етіп, әртүрлі тілдерде сөйлейтін есту қабілеті жоқ адамдар арасындағы байланыс үзілісін жойды. 1957 жылдың қаңтар айында ол Вукотичті Қытайға ертіп барды, сол кезде Қытайға келушілер қабылданбаған. Одан кейін ол Непал корольі Махендраның шақыруымен алты ай бойы болды, сол кезде бұл ел шетелдіктерге жаулы болған. Король Махендра бірінші халық университетін құрғаны үшін және эсперанто тілін таратуға көмектескені үшін Секельге жеке алғыс айтты. Бұл достық Тибордың 1959 жылы жарық көрген «Непал есікті ашады» атты кітабының бір бөлігі болып табылады, ол алғаш рет Мадраста йога философиясын оқып жүргенде эсперанто тілінде жазылған. Кітап ағылшын, испан, серб және словен тілдері сияқты көптеген тілдерге аударылды. Үндістанды жаяу және автобуста аралап, Тибор ауылдан ауылға, храмнан храмға сапар шекті, соңында үш йогинмен бірге үңгірде бір ай бойы тұрды.

1958-1960: Виноба Бхаве, Жапония, Шри-Ланка

Еуропада алты ай өткізгеннен кейін Секель тағы да Үндістанға ұшып келді, бұл жолы ұлы үнді мистигі Виноба Бхавеге эсперанто тілін үйрету үшін. Индуист ғалымы бір айдың ішінде эсперантоны меңгерді. Секель бес ай Үндістанда болғаннан кейін, ақшасыз Жапонияға жетті. 1960 жылдың наурыз айында ол Жапонияның 30 қаласы бойынша төрт айлық саяхатқа шықты, онда эсперантистердің үйлерінде әрқашан құшақ жайып қарсы алды. Дәріс оқып және газетке мақалалар жазып, Секель Шри-Ланкаға, содан кейін Израильге ұшақ билетін алуға жеткілікті ақша тапты, ал соңында Белградтағы негізгі орнына оралды.

1961-63: Марокко, Африкадағы "Достық кербені"

1961 жылы Секель марокколық эсперантистердің шақыруын қабылдап, Мароккоға сапар шекті, онда ол Сахараға көшпелі туарегтердің керуеніне қосылды. 1962 жылдың наурыз айында Тибор екі жол талғамайтын көлікпен төрт елден келген сегіз адамды ертіп, «Достық керуені» (Karavano de Amikeco) атымен Африкаға аттанды. Адамдар арасында тікелей байланыс орнату мақсатындағы бұл бір жылдық саяхат Мысыр, Судан, Эфиопия, Сомали, Кения және Танзания елдеріне жетті. Африканың басқа елдеріне бағытталған екінші керуен құрылмағандықтан, Тибор Африканың ең биік тауы – Килиманджароға көтерілді. Осы саяхат оның «Gambo rafiki» кітабының негізгі тақырыбы болды. Ол кітапты эсперанто тілінде жазғанмен, алғаш рет словен тілінде жарық көрді.

1965-66: Ресей, Жапония, Моңғолия, Еуропа

1965 жылы Токиодағы Эсперантоның дүниежүзілік конгресіне жол тартқан Тибор Ресей (Мәскеу) және Сібір (Иркутск және Хабаровск) арқылы пойызбен Находкаға дейін сапар шекті, содан кейін кемемен Йокогамаға жетті. Бір айдан соң Тибор Сібірді пойызбен кесіп өтіп, Моңғолияға аттанды. Шетелдіктерге деген жағымсыз қатынасқа қарамастан, визасы мен құжаттары дұрыс болғанына қарамастан, үш ай бойы онда болуы қиын болды. Келесі жылдары Тибор Секель Албания мен Исландияны қоспағанда, барлық еуропалық елдерді аралап көрді.

1970: Австралия, Жаңа Зеландия, Жаңа Гвинея

1970 жылы Югославия теледидары Секельді Австралияға, Жаңа Зеландияға және Жаңа Гвинеяға жіберді. Ол алты ай бойы Косьюшко тауына көтерілді. Жаңа Гвинеяда ол бұрын өркениетті әлеммен байланысы болмаған жергілікті тұрғындармен кездесті, бұл жағдай керісінше шиеленіс тудырды. Бірақ Секельдің көптеген дағдыларының ішінде – және, мүмкін, сәттілік те солардың бірі болды – қатерлі жағдайлардан қайта-қайта қашудың керемет қабілеті жатты. Әрине, ол ерекше әдет-ғұрыптарға (соның ішінде, ең қызығы тағамдарға) оңай бейімделді, бірақ егер бір нәрсе оған осылай көмектессе, онда ол – оның тіл білу шеберлігінен де артық болған, адамдармен қарым-қатынас жасау дағдылары еді.

19721980: Солтүстік Америка, Ресей, Өзбекстан, Нигерия, Эквадор

1972 жылы Чикагода этнологтардың халықаралық конгресіне қатысқанда Тибор Канаданың шығысын және АҚШ-ты аралады. 1977 жылы Ленинградта өткен дәл осындай шара кезінде ол Өзбекстан мен Орталық Азияны көрді. Сол жылы ол Лагоста (Нигерия) бұрынғы құлдардың мәдениетін тойлау фестиваліне қатысты. 1978 жылы Югославия телеарнасының тапсырмасымен Оңтүстік Америкаға қайтып, Эквадор мен Галапагос аралдарына сапар шекті. Көптеген адамды таң қалдырғаны – осы шаршамас саяхатшының саяхаттарына әрқашан қаржы таба білуі. Ол бұл қабілетін жеті адамның жұмысын атқарғанымен түсіндірді: жазушы, оператор, көмекші, фотограф, сондай-ақ этнографиялық артефактілерді сатып алушы және жеткізуші. Әдетте, бұл жұмыстардың әрқайсысы басқа адамдарға жүктеледі, бірақ Секель – бір адамдық команда. Әрине, тізімге «жарнамашы» дегенді де қосуға болар еді. Тибор мүмкіндігі болған сайын, әуе компанияларынан жеңілдікпен билеттер алмасу үшін жарнамалық келісімдер жасауға тырысты.

Эсперанто үшін жұмыс

Секель өмірінің көп бөлігін эсперантоны қорғауға және насихаттауға арнады. 1946 жылдан бері UEA комитетінің мүшесі болған ол, тридцать жылдан астам уақыт бойы (Иво Лапеннамен туысқандық дауға салған қысқа үзілістен басқа) Instituto por Oficialigo de Esperanto (IOE) аясында барлық әлемдік эсперанто конгрестеріне қатысуға тырысты. Сондай-ақ, IDU – Халықаралық этнографиялық мұражайлар комитетінің өкілі ретінде көптеген конференцияларға қатысты. Секельдің көп тіл білу қабілеті кейде оған көпұлтты қатысушылардың сөзін түсінуге бірегей мүмкіндік берді. 1983 жылы ол ЭВА (Эсперантист жазушылар қауымдастығын) құрды және оның алғашқы президенті болды. 1986 жылы Эсперанто академиясының мүшесі болып сайланды. Ол эсперантоны қолдау үшін барлық мүмкіндікті пайдаланды, әсіресе халықаралық жазушылар қауымдастығы ПЕН және ЮНЕСКО-да. 1985 жылы Софияда өткен 27-ші конференцияда UEA оған ЮНЕСКО-ның эсперантоға жағдай жасаушы екінші резолюциясын дайындауды тапсырды.

1972-1988: Суботицадағы мұражай директоры

1972 жылы ол Суботица қаласындағы (Сербия – Воеводина) Муниципалды мұражайдың бас кураторы лауазымына төрт жылға орналасты. 1970 жылдардың соңында Загреб университетінде мұражайтану саласында оқуын жоғары деңгейде аяқтады және 1976 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Оның инновациялық идеялары мен жобалары көбінесе қолдау таппады, сондықтан Секель жұмысынан дереу кетіп қалды. Ол Америка Құрама Штаттарының Чикаго қаласында өткен этнографтардың дүниежүзілік конгресіне және Копенгагендегі музей қызметкерлерінің дүниежүзілік конгресіне қатысты. Халықаралық мұражайтану комитетінің хатшысы болып сайланғаннан кейін, ол диорамалармен жабдықталған жаңа типтегі мұражайларға қатысты бірнеше бастаманы іске қосты. 1985 жылы Секель 1958 жылы туған кітапханашы Ержебет Секельмен Венгрияда саяхат барысында танысты. Сол жылы ол эсперанто тілін үйренді. Секель мен Ержебет 1987 жылы Осиек қаласында неке қиды. Олар бірге үш рет Эсперантоның дүниежүзілік конгресіне қатысты. Ержебет Секель Воеводина аймақтық басылымы ВЕЛО-ның дайындалуына қатысты. Олар бірлесіп эсперанто-серб-хорват сөздігін жасауды жоспарлады, бірақ Тибордың қазасы салдарынан бұл жоба аяқталмай қалды. Тибор 1972 жылдан бастап 1988 жылдың 20 қыркүйегінде қайтыс болғанға дейін Суботицада тұрды. Ол Суботица қаласының ең жоғары құрметімен Суботицадағы Бая зиратында (Bajsko groblje) жерленді. Оның қабіріндегі қола рельефінде эсперанто тілінде мына жазу бар: (ЖАЗУШЫ, САЯХАТШЫ).

Біліктілік

Тибор Секель көптеген дағдыларда шебер болды: журналист, зерттеуші, саяхатшы, альпинист, жазушы, суретші, кинорежиссер, географ, этнолог, музей қызметкері, полиглот және саяси аренадағы актер, соның ішінде жоғарыда аталған мемлекет басшыларымен қарым-қатынас жасаған. Ол ЮНЕСКО-да және, ең бастысы, Эсперанто қауымдастығында (UEA) эсперантоны қорғады және насихаттады. Бұл адамның әлемге деген көзқарасын біріктіретін нәрсе – әлемнің түкпір-түкпірінен келген адамдармен үнемі байланыс.

Географ

Саяхаттау оған географ болуға көмектесті, бірақ саяхаттары барысында ол нағыз картограф болуға мәжбүр болды. Осы мақсатта ол Оңтүстік Американың бұрын картаға түсірілмеген аймақтарын, әсіресе Боливия мен Бразилияны зерттеп, карталар жасады. Соның нәтижесінде бір өзенге оның есімі берілді: Рио Тибор. Ол эсперанто тілінде сөздік карталар жариялап, 1956-1964 жылдар аралығында «Geografia Revuo» кәсіби журналын редакциялады. 1950 жылы Гватемала тарих және география қоғамының мүшесі болды, ал осы салаға қосқан үлесі үшін 1946 жылы Ұлыбритания Корольдік географиялық қоғамы оны FRGS дәрежесіне ие етті.

Журналист

Ол журналистиканы студенттік жылдары Загребте оқып, хорват газеттерінің тілшісі болды: олардың бірі – «Хрватски Дневник» газеті, оны Югославиядан көшіп келгендер туралы репортаж жасау үшін Аргентинаға тілші ретінде жіберді, осылайша ол саяхатшыға айналды. Екі жыл бойы Аргентина газетінде журналист болып жұмыс істегеннен кейін, ол Американың ең биік тауы – Аконкагуаға (қазіргі рейтингтер бойынша 7000 метрден астам) жоспарланған экспедицияға қатысуға шешім қабылдады. 1959–1960 жылдар мен 1962 жылдан басқа, әр жылы бір томнан шығарды. Барлық алты томның мұқабалары Секельге тиесілі, тек 4-ші нөмірінде ол редакция орнын Афке Хаверманға («Aviadile tra Afriko») қалдырып, орталық кітапшада «Kun la Ajnoj de Hokajdo» еңбегін жариялады. «Geografia Revuo» журналы – Секельдің бірнеше достарының қосымшаларымен бірге шыққан дербес журналы. Ол негізінен журналист (көптеген газеттер мен басылымдарға мақалалар мен әңгімелер жазу) және кинорежиссер ретінде еңбек етті. Оның мақалалары газеттерде және басылымдарда 740 рет аударылды. Ол негізінен Югославияда, сондай-ақ Венгрияда, Оңтүстік Американың түрлі елдерінде, ал эсперанто тіліндегі мерзімді басылымдарда жазды деуге болады. Ол 7500 дүркін сөз сөйледі, олардың көп бөлігі саяхаттарына арналған, бірақ ол көптеген басқа тақырыптарда да сөздік қорын кеңінен пайдаланды. Ол 90 елде саяхаттап, оның кітаптары осы елдердің көптеген тілдерінде жарық көрді.

Кинорежиссер

Тибордың Загребте диплом алғаннан кейінгі алғашқы жұмысы "Меркурфильм" кинокомпаниясында болды. Компания оны Прагаға кино өндірісін үйренуге жіберді, онда ол белгілі чех режиссері Отакар Ваврадан оқыды, және 6 ай бойы Тибор кинорежиссураны оқыды. 1960 жылдары Югославияға оралғаннан кейін Секель журналист ретінде телеарналарда көріне бастады. Оның беймәлім аймалдарға жасаған саяхаттарына тек суреттер жеткіліксіз болды – фильмдер қажет болды, сондықтан Тибор бұл шақыруды қабылдады. Ол Жаңа Гвинея мен Австралияға саяхаттарында кинорежиссер ретіндегі білімін қолдана бастады, өзі режиссура жасағаннан бөлек, дыбыс пен жарық, камера жұмысы және тағы да басқаларын пайдаланды. Загреб теледидары үшін ол сол аймақтар мен олардың жергілікті тұрғындары туралы фильмдер сериясын түсірді, ол Югославия бойынша көрсетілген 10 сағаттық саяхат фильмі сериясына айналды. Қызығы, ол бұл фильмдердің бәрін өзі жасады. 1970 жылдардың соңында ол Колумбия және Эквадор туралы фильмдер түсірді, онда саяхат фильмдерін насихаттаған Нови-Сад теледидарынан кәсіби кинооператорлар тобының көмегін алды. Ол өзі де көптеген сұхбаттарға қатысты, әсіресе бұрынғы Югославия телеарналарында. Осы материалдың көп бөлігі сақталған. Мысалы, тележурналист Хетрихпен жасалған екі сағаттық терең сұхбат.

Тау-кенші

Аргентинада ол Аконкагуаға экспедицияға қатысуға дайындыққа шамалы ғана уақыт болды, сонда да альпинизмді үйренді. Дегенмен, ол сол қауіпті тауға көтеріліп аман-сау түсті. Кейін ол өте қауіпті тауларға, барлық құрлықтарда, Непал, Мексика тауларынан бастап Африкадағы Килиманджаро және Австралиядағы Косьюшко тауына дейін шықты. Оның Аконкагуаға көтерілуі туралы егжей-тегжейлі сипаттамасы испан тілінде жазылған кітабы Мексика және Оңтүстік Американың басқа елдерінде альпинизм оқулығына айналды.

Этнолог

Саяхаттары барысында ол жергілікті маскалар, бас киімдер мен музыкалық аспаптарды, сондай-ақ ауызша халық поэзиясын жинаушы болды. Осы соңғысы туралы ол серб-хорват және эсперанто тілдерінде жарық көрген "Elpafu la sagon" атты кітап жариялады. Ол жинаған маскалар, аспаптар мен бас киімдерін Загреб этнографиялық мұражайына және Суботица қалалық мұражайына сыйлады, олардың көп бөлігі кейін Сента (Сербия) мұражайына тапсырылды.

Әуесқой

Оның мақсаты ешқашан басқаларды таң қалдыру болмағанымен, Тибор Секельдің өмірінің жұртшылықтың, әсіресе эсперантист еместердің көзінде ең тартымды жағы – оның авантюрист жаны болды. Бәлкім, оны жердің шалқарына, алыс-алыс жерлерге адам рухының мәнін табуға жасаған тынымсыз ізденісі жетелеген шығар. Ол қырық жылдан астам уақыт бойы Бразилия мен Жаңа Гвинеяның жаңбырлы ормандарындағы тайпаларды зерттеп, олармен байланыс жасады, әрқашан Азия мен Африканың сол кездегі беймәлім халықтарының салты-дәстүрін, тұрмыс салтын және философиясын үйреніп, жазып отырды. Көптеген рет ол ақ адамдарға жаулыздықпен қараған адамдармен дос болып, осының кесірінен өмірін қауіпке тігеді. Ол бұл туралы 1981 жылы эсперанто тілінде жарық көрген "Mondo de travivaĵoj" ("Тәжірибелер әлемі") атты кітабында терең ойлармен жазған.

Саяси белсенді

Секельдің көптеген дағдыларының бірі – ол өзі мен саясаткерлер мен биліктегі адамдар арасында бірден оңай жағдай жасау қабілеті болды. Көптеген мемлекет басшылары оны өз орталарына қабылдады, ал ол өз кезегінде оларға өз аумақтары арқылы жасаған саяхаттары негізінде пайдалы кеңестер берді. Өмірінде ол әртүрлі мемлекет басшыларымен кездесті: Хуан Пероннан (Аргентина президенті) 1946 жылы Аконкагуадағы батылдығы үшін Аргентина азаматтығын ұсынумен бірге «Алтын Кондор» сыйлығын алды. Ол Джавахарлал Неру (Үндістанның премьер-министрі) және оның қызы Индира Ганди (болашақтағы Үндістанның премьер-министрі) және Радхакришнан (болашақтағы Үндістан президенті)пен кездесіп, дос болды. Боливия президенті Энрике Герцог оны 1948 жылы Боливияның зерттелмеген аймақтарында зерттеулер жүргізуге жіберді, ал 1949 жылы оған Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін еуропалық босқындар үшін Боливия аумағын басқаруды тапсырды, оған 100 000 гектар жер ұсынды. Тибор 4 миллион сұрады, бірақ оған Боливия парламентінің оны ратификациялауға жарты жыл кететінін айтты. Ол күтіп тұрмауды шешті және ратификациядан бұрын кетіп қалды. Сондай-ақ ол Непал королі Махендрамен кездесті, ол Тибор Секельге сол жерде алғашқы халықтық университетті құрғаны үшін алғыс айтты, онда ол эсперанто тілін оқытты. Оның саяси қызметінің шыңы 1985 жылы ЕЭА-ны ЮНЕСКО-ның эсперанто туралы екінші қарарына дайындалу үшін өз қолына алған кез еді. 1984 және 1985 жылдары ЮНЕСКО-ның төрт кездесуіне қатысқан кезде ол көптеген мемлекет басшыларымен, министрлермен және дипломаттармен кездесті. Ақыры ол Югославия үкіметін Софиядағы ЮНЕСКО Ассамблеясына осы қарарды ұсынуға көндірді, сонымен бірге басқа эсперантистерді Қытай, Болгария, Венгрия, Польша, Сан-Марино және Коста-Рика үкіметтерімен жұмыс істеуге шақырды. Келесі айларда ол сол елдердің жетісінің елшіліктеріне барып, оларды өз үкіметтерімен жұмыс істеуге және қарарды қабылдауға сендірді. Софияда ол көптеген елдердің делегациялары арасында қарар бойынша дауыс беру үшін келіссөздер жүргізді, ол соңында қабылданды. Бұған қоса, оның бірнеше ай бойы үнді философы және саяси белсендісі Виноба Бхавемен бірге өмір сүргенін, сондай-ақ әлемнің көптеген кішкентай аймақтарының, қалаларының және мемлекеттерінің басшыларын атап өткен жөн.

Көптілді

Секель 25 тіл және көптеген диалекттерді үйренді, олардың тоғызы өмірінің соңына дейін жадында сақталды: венгр, серб, неміс, эсперанто, итальян, ағылшын, француз, испан, португал. Ол испан, эсперанто және серб-хорват тілдерінде кеңінен жазды. Ол саяхаттарында және PIF ұйымында қабылдау, ұйымдастыру сияқты жұмыстарда аудармашы болып жұмыс істеді.

Эсперантист

1930 жылы Загребте эсперантист болғаннан кейін, Секель өмір бойы халықаралық тілдің идеалдарына адал болды. Оның тілге қосқан үлесі зор: Секель Оңтүстік Америка мен Азияда он Эсперанто қауымдастығын, ал әлемнің 50 қаласында Эсперанто қоғамдарын құрды. Секель жиырма жылдан астам уақыт бойы ЭАҰ комитетінің мүшесі болды және 1985 жылы ЮНЕСКО-ның Эсперантоға оң баға берген екінші қарарына жеке өзі жауапты болды. Оның кітаптарының үштен бірі бастапқыда Эсперанто тілінде жазылған. Ол түрлі Эсперанто газеттері мен журналдарына көптеген анық және нақты мақалалар жазды, сондай-ақ "Geografia Revuo", "E Gazeto" және "Velo" басылымдарын дайындады. Бірақ Эсперанто атынан атқарған тыныс-тынышсыз қызметі Эсперантоны ресмилендіру жөніндегі халықаралық институтты (IOE) құруымен және басшылығымен байланысты. Авторы – А. және Т. Секель, суреттерін Клас Александар мен Новак Коломан салған. Курс сонымен қатар көрсетілімдер түрінде де болды – іс жүзінде фильмдер, оларды көрсетуге болады. Ол барған жерінің барлығында Эсперанто шеберлік сыныптарын өткізді, сондай-ақ «Загреб әдісі» оқулығын жетілдіруге қатысты. Тибор Секель 7000-нан 8000-ға дейін лекция оқыды, көбінесе саяхаттарының суреттерімен, ұлттық баспасөзде Эсперанто туралы көптеген мақалалар жазды және ұлттық радио, газеттер мен теледидарда жүздеген сұхбат берді. Ол әрқашан Эсперанто туралы айтты.

Дүниежүзілік көрініс

Қайда болса да, лекциялары мен қызметтерінде ол өзінің қарапайым өмір философиясын тыңдаушыларына жеткізді: адам жеке тұлға ретінде, тегі мен біліміне қарамастан, өзінің ортасындағы ең бағалы нәрсе. (Бұл оның "Күмеуауа" еңбегінде ең жақсы көрінеді.) Адам мәдени капитал ретінде – бүкіл адамзаттың өнімі, өйткені күнделікті өмірімізде әртүрлі адамдардың ойлап тапқан өнімдерімен байланыстамыз. Ол бұл туралы асхана үстелі мысалымен түсіндірді: үстелдің әрбір ыдысы әртүрлі халықтардың ойлап тапқан туындысы, ал әрбір тағамды әртүрлі халықтар өсірген, қазір үстелге дастарқан жаюға он мәдениет қатысады. Сондықтан әрбір адам құрметке лайық, ал бүгінгі күніміздегі барлық жетістік – барлық ұлттардың еңбегінің нәтижесі, демек, ол баршаға тиесілі.

Суретші

Шекель жазушы ғана емес, Загребте студент кезінде сурет салу және мүсін жасауды оқыған. Аргентинаға алғаш келгенде ол портреттер салып көрінетін, ал кейін көптеген кітаптарын өзі суретпен безендірген.

Жазушы

Тибор, эсперантодан аударылған кітаптарының санына байланысты, эсперанто білмейтін әлемдегі ең танымал түпнұсқа эсперанто жазушысы болуы мүмкін. Оның ең сәтті туындысы – «Кумевава – ормандағы ұл» бірнеше рет аударылды, ал басқа кітаптарының екіден онға дейін аудармасы бар. Эсперанто, испан және серб-хорват тілдерінде жазған ол тридцяға жуық саяхат жазбаларын, романдарды, әңгімелер мен өлеңдер жазды. Оның ең сәтті кітабы – 22 тілге аударылған «Кумевава – ормандағы ұл» (алғашқыда эсперанто тілінде жазылған). 1983 жылы Жапония білім министрлігі оны Жапонияда жарық көрген ең жақсы төрт жасөспірім әдебиетінің бірі деп жариялады. Осының нәтижесінде ол жапон тілінде 300 000 данамен жарық көрді, бұл эсперанто негізіндегі құжаттардың ең көп таралғаны болуы мүмкін. Барлығы «Кумевавадан» әлем бойынша миллионнан астам дана басылды. «Аконкагуадағы дауыл» кітабы әр буынға және әлемнің барлық аймақтарына қызығушылық тудырды. Оның әңгімелері «Белартай конкурсының» жүлдесін жеңіп алды, ал өлеңдері, сирек болса да, құнды және зерттеуге лайық деп есептеледі.

Шығармалары

Тибор Секельдің шығармалары, романдары мен саяхаттарының жазбаларында қызықты этнографиялық тұжырымдар кездеседі. Ол эсперанто халықаралық тілі туралы нұсқаулықтар мен мақалалар да жазды. Оның көптеген кітаптары бастапқыда эсперанто тілінде жазылған, бірақ көптеген ұлттық тілдерге аударылды. Тибор Секель сөзсіз, эсперанто тілінде ең көп аударылған автор.

Эсперанто туралы кітаптар

"Ең жақсы әлем үшін білім берудегі халықаралық тілдің маңызы", Мексика: Meksika Esperanto Federacio, 1953, 13 бет. Халықаралық тіл Эсперанто, Африка үшін ортақ тіл, әлем үшін ортақ тіл, Джон Кристофер Уэллс Эсперантодан ағылшын тіліне аударған, Роттердам: UEA, 1962, 11 бет. Бейтарап елдер қозғалысы ішіндегі тілдік мәселе және оны шешу мүмкіндігі, Роттердам: UEA, 1981, 16 бет (= Эсперанто құжаты 10). Неальянсалық қозғалыстың тілдік мәселесі – және оның мүмкін болатын шешімі, Роттердам: UEA, 1981, 12 бет (= Эсперанто құжаты 13).

Эсперантоның оқулықтары

La trovita feliĉo, балаларға арналған роман, Буэнос-Айрес: Прогрессо, 1945. Антоние Секельжбен: Эсперанто курсы, естілетін құрылымдық әдіс бойынша, 1960, 48 бет. Антоние Секельмен бірге: Dopisni tečaj Esperanta, Белград: Serba Esperanto Ligo, 1960, 63 бет.

Сөздік

Тибор Секель 1986 жылы жарық көрген 20 тілдегі мұражайтану туралы "Dictionarium Museologicum" сөздігін жасауға қатысты.