Кіріспе
Х ғасырдағы еврей Киелі кітап қолжазбасы, 2012 жылы кодекс туралы кітап. Алеппо кодексі (romanized: Keṯer ʾĂrām Ṣōḇāʾ, lit. 'Алеппо тәжі') – еврей Киелі кітаптарының ортағасырлық кітапшасы. Кодекс Х ғасырда (шамамен 920 жылы) Аббасид халифаты билігінде Тіберия қаласында жазылған және оның дәлдігі Маймонидпен расталған. Ленинград кодексімен бірге Аарон бен Мұса бен Ашердің масореттік мәтін дәстүрін қамтиды. Кодекс бес ғасыр бойы Алеппоның Орталық синагогында сақталған, бірақ 1947 жылы Алепподағы яһудилерге қарсы бүлік кезінде синагог өртенген.
the 2012 book about the codex
The Aleppo Codex (, romanized: Keṯer ʾĂrām Ṣōḇāʾ, lit. 'Crown of Aleppo') is a medieval bound manuscript of the Hebrew Bible. The codex was written in the city of Tiberias in the tenth century CE (circa 920) under the rule of the Abbasid Caliphate, and was endorsed for its accuracy by Maimonides. Together with the Leningrad Codex, it contains the Aaron ben Moses ben Asher Masoretic Text tradition. The codex was kept for five centuries in the Central Synagogue of Aleppo, until the synagogue was torched during 1947 anti Jewish riots in Aleppo.
Шолу
Иерусалимдегі қараит яһуди қауымы кодекс жасалғаннан кейін шамамен жүз жыл өткен соң оны сатып алды. 1099 жылы крестшілер Иерусалимді басып алғанда, синагог тоналып, кодекс үшін жоғары құнға салық талап етілді, ол Мысырдан келген ақшамен төленді, нәтижесінде кодекс сол жерге жеткізілді.
Крестшілерден төлем (1100)
Иерусалимдегі қарайлық яһуди қауымы бұл кітапты Басралық Исраил бен Симхадан 1040 және 1050 жылдар аралығында алған. Оны 1050 жылы Фустатқа (қазіргі Ескі Каирдің бір бөлігі) көшіп кеткен қараиттік діни көшбасшылар Хизкияху мен Жошия басқарған. Бірақ, кодекс сол ғасырдың соңына дейін Иерусалимде сақталды. Алеппо кодексі сайтында Каирдегі Генизадан алынған екі хатқа сілтеме жасалған, онда Ашкелон тұрғындары кітаптар үшін төлеу үшін Мысырдан ақша қарызға алғаны айтылған. Екі хаттың ішіндегі ең толықсы - Аскалон қаласының қараиттік ақсақалдарының хаты. Онда Александриядан қарыз алынған ақшаның «екі жүз отыздан астам Китап кодексін, жүз басқа томды және сегіз Тора паршасын сатып алуға» жұмсалғаны көрсетілген. Құжаттар 1100 жылдың басында өзінің тойына Аскалонға келген көрнекті Александриялық шенеунік Абул Фадл Сахл б. Юша б. Шая басқарған және қаржылаған керуен арқылы Мысырға жеткізілді. Кодекстің бірінші бетіндегі еврей-арабша жазуларында кітаптың «Фустаттағы Иерусалим синагогына жеткізілгені» жазылған. Алеппо кодексі сайты кітаптың қолы ауысқан жолын көрсетеді. «[Ол] заң бойынша, Иерусалимде, қасиетті қалада, тұтқындықтан құтылуға сәйкес, қайта құрылып, жаңадан орнатылсын, Мысырдағы Книсат Йерушалайим қауымына берілсін, ол Израиль халқының өмірінде қайта жаратылып, бекітілсін. Оны сақтағанға құт болсын, ұрлағанға қарғыс болсын, сатқанға қарғыс болсын, кепілге бергенге қарғыс болсын! Оны сатуға болмайды және оны мәңгілікке ластауға болмайды». Осы құпиялылық кодекстің нақтылығын растауға мүмкіндік бермеді, тіпті Кассуто оның Маймонидтің кодексі екеніне күмән келтірді, бірақ ол оның он бірінші ғасырға жататындығын мойындады.
Беттер жоғалту (19471958)
1947 жылы Алепподағы яһудилерге қарсы бүліктер кезінде қауымның ежелгі синагогы өртенді. Кейіннен, Израильде болған кезде, түпнұсқадағы (шамамен) 487 беттің 294-інен аспағаны анықталды. Жоғалған парақтар қызу пікірталас тудырды. Бастапқыда олар өрттен қираған деп есептелген, бірақ ғылыми сараптама кодекске өрт жеткенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ екенін көрсетті (беттердегі қара іздер саңырауқұлақтың салдарынан пайда болған). Атап айтқанда, 2012 жылы Мatti Friedman-ның «Алеппо кодексі» кітабында Алепподағы куәгерлер өрттен кейін көп ұзамай кодекс толық немесе дерлік толық күйде болғанын айтқандығына назар салынды. Содан кейін он жылдан астам уақыт бойы оның жай-күйі белгісіз болды, тек 1958 жылы Израильге жеткен соң Бен Цви институтына қойылды, сол кезде оның қазіргідей сипаттамасы берілді; кітабында парақтардың жоғалуына қатысты бірнеше мүмкіндіктер, соның ішінде Израильде ұрлануы мүмкіндігі де қарастырылған. Құжатты фильмдер режиссері Ави Дабах, Хахам Езра Дабахтың (Кодекс әлі Сирияда болған кезде оның соңғы күтушілерінің бірі) шөбересі, 2015 жылдың желтоқсанында Кодекс тарихын зерттейтін және жоғалған парақтардың тағдырын анықтауға тырысатын фильм түсірілетінін хабарлады. «Жоғалған тәж» (құжатты фильм) атты фильм 2018 жылы көрсетілді.
Израильде
1958 жылдың қаңтар айында Алеппо кодексі Сириядан құпия түрде Иерусалимге Алеппо яһудилерінің бас раввиніне сеніп тапсыру үшін әкелінді. Ол бастапқыда Еврей агенттігінің өкілі Шломо Зальман Шрагайға берілді, ол кейіннен кодекс сол кезде толық немесе дерлік толық болғанын куәландырды.
Қайта құруға тырысу
Кейіннен университет оған кодекске қол жеткізуге рұқсат бермеген соң, Мордехай Брюер басқа белгілі ежелгі қолжазбаларға сүйене отырып, мазорет мәтінін қайта құруға кірісті. Оның нәтижелері Алеппо кодексімен дерлік толық сәйкес келді. Сондықтан бүгін Алеппо кодексінің жоғалған бөліктерін қайта құру үшін Брюердің нұсқасы сенімді түрде қолданылады. "Иерусалим тәжі" (כתר ירושלים, Keter Yerushalayim, "Иерусалимдік тәж" деген мағынада), 2000 жылы Иерусалимде басылған, Алеппо кодексі мен Брюердің еңбегіне негізделген Танахтың заманауи нұсқасы болып табылады: Ол кодекстің каллиграфиясына негізделген, жаңадан жасалған шрифттерді пайдаланады және оның беттерінің орналасуын қайталайды.
Өнертану
Алепподағы еврей қауымы мен олардың ұрпақтары арасында 1947 жылдан кейінгі диаспорада Кодекс үлкен сиқырлы күшке ие және оның ең кішкентай бөлігі иесінің денсаулығы мен әл-ауқатын қамтамасыз ете алады деген сенім болды. Бен Ашер дауыстылығы басқа дәстүрлер мен үрдістермен салыстырғанда кеш және көптеген жағынан жасанды, олар Киелі кітаптағы еврей тілінің сөйлеу кезеңіне жақын. Алеппо кодексімен шамамен бірдей уақытқа жататын Ленинград кодексі Пол Э. Кале Бен Ашер скрипториумының өнімі деп мәлімдеді. Алайда, оның колофонында тек Бен Ашердің қолжазбаларынан түзетулер енгізілгені айтылады; Бен Ашердің өзі оны көргеніне ешқандай дәлел жоқ. Бірақ, бұл Алеппо кодексі үшін де сәйкес келеді, өйткені оны Бен Ашер өзі дауыстаған жоқ, бірақ оның өлімінен кейін қолжазбаға қосылған колофон дауыстылығын оған жатқызады. Дамаск қауымы Алеппо кодексіне ұқсас нұсқаға ие болды, ол академиялық ортада Дамаск пентатеуіхы деп, ал дәстүрлі еврей ортасында "Дамаск кетері" немесе "Дамаск тәжі" деп аталды. Ол да Израильде X ғасырда жазылған және қазір Израиль Ұлттық кітапханасында "ms. Heb 5702" ретінде сақталады. Ол онлайн режимінде қолжетімді (Оны ортағасырлық испандық тарихы бар басқа Дамаск кетерімен шатастыруға болмайды). Алеппо кодексі Маймонидтің Тораның түрмелерін жазудың нақты ережелерін, "Мишне Тора" еңбегіндегі "Хилхот Сефер Тора" ("Тораның заңдары") ережесін жазған кезде қолданған қолжазбасы болды. Тораның соңғы бірнеше беттері ғана сақталған. Сия үш түрлі желкеден, қара күл және темір сульфаты қосылып жасалған.