Кіріспе
Француз Полинезиясындағы арал Мореа (/lang//pron/,/m//oʊ//.//oʊ/'/r//eɪ//.//ɑː/ немесе '/m//oʊ//.//oʊ//r//eɪ/; ), сондай-ақ Мореа деп те аталады, Француз Полинезиясындағы жанартаулық арал. Бұл Таитидің солтүстік-батысында орналасқан Қоғам аралдарының құрамына кіреді. Атауы таити тілінен шыққан, мағынасы "сары кесіртке": = кесіртке; (ағылшын тілінде) = сары. Аралдың бұрынғы аты , кейде орфографиялық түрде немесе деп жазылған (Таити тілінің стандартталған орфографиясы пайда болғанға дейін ерте саяхатшылар қолданған басқа да жазу түрлерінің арасында). Батыс елдерінің алғашқы отарлаушылары мен саяхатшылары Мореаны Йорк аралы немесе Санто-Доминго деп атаған. Жабдықталған аңғарларда тоғыз тайпалық биліктер пайда болды, олар өз кезегінде жеке руларға бөлінді. Қоғамның қабатталған құрылымы саяси және діни билікті біріктірген элитаның иерархиялық басшылығымен сипатталды. Мореаның жетекші отбасылары ғасырлар бойы Таити аралындағы туыстарымен некелесіп, туыстық байланыстарды сақтап келді. Бұл байланыстар маңызды одақтарға әкелді, бірақ кейде қанды қақтығыстардың себебіне де айналды. Опуноху аңғарындағы зерттеулер, 1920 жылдары Кеннет П. Эмори бастаған және 1960 жылдары Окленд университетінің археологы Роджер К. Грин жалғастырған, мореалық қоғамның дамуының көрнекті суретін ұсынады. Халық тығыздығының артуы мен адамның қоршаған ортаны өзгертуі қоғамның түрінде маңызды өзгерістерге әкелді. 1000 жылға дейінгі Атироо алды кезеңі аңғардың беткейлерін кеңінен тазалау және өңдеумен сипатталады, бұл кезеңнің соңында эрозияға және аллювиалды топырақтың қалыптасуына әкелді. Қоғам әлі де қабатталмаған, бірақ салыстырмалы түрде біртекті болды. Атиру кезеңінде (1000–1650 жж.) тау беткейлерінде жасанды егістіктер және қарапайым тас құрылыстар, мысалы Марае Тапауруру салынды. Билік элитасына арналған тікбұрышты үйлердің (fare haupape) және сопақ пішінді үйлердің (fare potee) қалдықтары қоғамның қатаң қабатталған және иерархиялық құрылымын көрсетеді. Кейінгі Марама кезеңі (1650–1788 жж.) Опуноху аңғарын Марама тайпасының басшыларының (арики) басып алуымен белгіленді, олар бастапқыда жағалауда қоныстанған және аңғардағы барлық басқа руларды өз билігіне бағындыруға қол жеткізді. Халық санының одан әрі өсуімен қатар, бұл кезеңде пирамида тәрізді діни құрылыстардың, үлкен маралардың қарқынды құрылысы жүргізілді. Осы кезеңнің соңында Опуноху аңғары еуропалық ықпалға қарсы тұрған арики үшін паналау орнына айналды. Алғашқы еуропалықтар 18 ғасырда келді. Аралға алғаш келген еуропалықтар – ағылшын саяхатшылары Сэмюэл Уоллис және Джеймс Кук. Капитан Джеймс Кук алғаш рет Таитиге қонды, онда ол 1769 жылы Таити мен Мореадан бақыланған Венераның транзитін жоспарлады. Таароа бас болған Мореада Кук алғаш рет Опуноху шығанағына қонды, ал кейіннен Кук шығанағы оның құрметіне аталды. 1774 жылы испандық теңізші Доминго де Бонеча осы жерді аралап, Санто-Доминго деп атады. Питкерн аралына "Баунти" көтерілісшілерімен бірге барған полинезиялық әйел Тераура Мореадан шыққан болуы мүмкін. Бұл арал 1839 жылы Оңтүстік Тынық мұхитында саяхат жасаған АҚШ зерттеу экспедициясының тоқтаған жерлерінің бірі болды. Чарльз Дарвин Таитидегі шыңда тұрып Мореаға қарап, коралл атолдарының қалыптасуы туралы теориясына шабыланды. Ол оны аралды қоршап тұрған барьерлік рифке сілтеме жасай отырып, "рамкадағы сурет" деп сипаттады. Дон Бичкомбер 1920 жылдардың соңында қысқа уақытқа осы жерде тұрды. Оның үй қайығы 1947 жылдан кейін Вайкикиден көшірілгеннен кейін тропикалық дауылдардан қирады.
Moorea (/lang//pron/,/m//oʊ//.//oʊ/'/r//eɪ//.//ɑː/ or '/m//oʊ//.//oʊ//r//eɪ/; , ), also spelled Moorea, is a volcanic island in French Polynesia. It is one of the Windward Islands, a group that is part of the Society Islands, northwest of Tahiti. The name comes from the Tahitian word , meaning "yellow lizard": = lizard ; (from ) = yellow. An older name for the island is , sometimes spelled or (among other spellings that were used by early visitors before Tahitian spelling was standardized). Early Western colonists and voyagers also referred to Moorea as York Island or Santo Domingo. Nine tribal principalities emerged in the enclosed valleys, which in turn were subdivided into individual clans. The stratified society was characterized by a hierarchical leadership whose elite combined both political and religious power. The leading families of Moorea remained linked by marriage and kinship for centuries with those of the neighboring island of Tahiti. These connections led to important alliances, but at other times were also the source of bloody conflicts. Intensive research on the Opunohu Valley, which continues to this day, initiated by Kenneth P. Emory in the 1920s and continued in the 1960s by archaeologist Roger C. Green of the University of Auckland, provides an exemplary picture of the evolution of Moorean society. The interaction between increasing population density and human modification of the environment resulted in major changes in the form of society. The so called Pre Atiroo phase, prior to 1000 CE, is characterized by extensive clearing and cultivation of the valley slopes, which by the end of the period had led to erosion and the formation of alluvial soils. Society was not yet stratified, but was relatively homogeneous. In the Atiroo period (1000–1650 CE), artificial cultivation terraces were built on the slopes and simple stone buildings, such as the Marae Tapauruuru. The remains of rectangular houses (fare haupape) and those with elongated oval floor plans (fare potee), reserved for the power elite, indicate a strictly stratified and hierarchical form of society. The later Marama period (1650–1788 CE) is marked by the conquest of the Opunohu Valley by the chiefs (ariki) of the Marama tribe, originally settled on the coast, who succeeded in uniting all the other clans in the valley under their rule. In addition to a further increase in population, this phase also saw a lively construction activity of representative religious structures large marae in the style of a step pyramid. Towards the end of this period, the Opunohu valley became a refuge for the Ariki who resisted European influence. The first European settlers arrived during the 18th century. The first Europeans to arrive on the island were the Englishmen Samuel Wallis and James Cook. Captain James Cook first landed on Tahiti, where he planned the 1769 Transit of Venus observed from Tahiti and Moorea. At Moorea, where Taaroa was chief, Cook first landed in Ōpūnohu Bay, Cook's Bay was later named in his honor. Spanish sailor Domingo de Bonechea visited it in 1774 and named it Santo Domingo. It is likely that Teraura, a Polynesian woman who accompanied the Bounty mutineers to Pitcairn Island, was from Moorea. The island was among those visited by the United States Exploring Expedition on its tour of the South Pacific in 1839. Charles Darwin found inspiration for his theory regarding the formation of coral atolls when looking down upon Moorea while standing on a peak on Tahiti. He described it as a "picture in a frame", referring to the barrier reef encircling the island. Don the Beachcomber lived here briefly in the late 1920s. His houseboat was destroyed by tropical cyclones after he moved it from Waikiki after 1947.
География
Арал 1,5-2,5 миллион жыл бұрын жанартау ретінде пайда болды, бұл бүкіл Қоғам архипелагін құраған мұхиттық плитаның астындағы мантиядағы Қоғамның ыстық нүктесінің нәтижесі. Қазіргі шығанақтар бұрын Холоцен кезеңінде толған өзен алқаптары болған деген теория бар. Мореаның ені шамамен 16 км (10 миль). Солтүстік жағалауда екі шағын, дерлік симметриялық шығанақтар бар. Батыстағысы Опуноху шығанағы деп аталады. Бұл шығанақтың төңірегіндегі негізгі коммуналар – шығысында Пихаена, батысында Папетоай. Шығысында Кук шығанағы орналасқан, оны Пао-Пао шығанағы деп те атайды, себебі Мореаның ең ірі коммунасы шығанақтың түбінде орналасқан. Басқа коммуналар – батыста Пихаена, шығыста көрікті Махарепа. Ең биік нүктесі – Мореаның ортасына жақын орналасқан Тохивеа тауы. Бұл тау екі шығанақтың көрінісін биіктетіді және Таитиден де көрінеді. Тауларда саябақ жолдары да бар. Ваиаре шығанағы – шығыс жағалаудағы екі негізгі шығанақтан кішірек, тағы бір шағын шығанақ. Басты ауыл шығанақтың оңтүстігінде орналасқан.
Геология
Мореа – негізгі аралы негізінен жанартаулық тау жыныстарынан тұратын атолл. Арал, көршілес Таити сияқты, Тынық мұхиты табағындағы қайнар нүктеден пайда болған "Қоғамдық тізбек" құрамына кіреді және 1,5-2 миллион жылға жуық жасқа ие. Аралдың барлық жағын қоршаған рифте бірнеше кеме өте алатын өткелдер бар. Риф аралға салыстырмалы түрде жақын болғандықтан, Моореяда тар ғана лагуна қалыптасқан.
Климат
Мореа Жердің тропикалық белдеуінде орналасқан. Климаты тропикалық, жылы және өте ылғалды, бұл аралдың жасыл өсімдіктерінің гүлдеуіне жағдай жасайды. Орташа температура 28-30 °C аралығында болады, айлар арасындағы айырмашылық шамалы. Желтоқсаннан ақпанға дейінгі айлар жаңбырлы, ал шілдеден қыркүйекке дейінгі (қысқы) айлар құрғақ болады. Ұдайы соғып тұратын жел температураны жұмсартады. Дегенмен, кейдегі циклондардың болуы мүмкін. 1982-1983 жылғы маусымда Қоғам аралдарындағы циклондар сериясы Мореада да маңызды мүлік шығыстарына әкелді.
Демография
Аралдың 2002 жылғы халық санағы бойынша 14 226 тұрғыны болды, ол 2017 жылы 17 718-ге дейін артты, олар Афареаиту, Хаапити, Паопао, Папетоай және Теаваро коммуналарында орналасқан. Маяо аралымен бірге Моореа-Маяо коммунасын құрайды, онда 2002 жылы 14 550 адам тұрды. Тұрғындар санының өзгеруі 1977 жылдан бері муниципалитетте жүргізілген халық санақтары арқылы белгілі. 2006 жылдан бері INSEE муниципалитеттердің ресми халық санын жыл сайын жариялап келеді, бірақ 2002 жылғы 27 ақпандағы жергілікті демократия туралы заңның халық санағына қатысты баптарында Жаңа Каледония, Француз Полинезиясы, Майотта және Уоллис және Футуна аралдарында бес жыл сайын халық санағы өткізілуі белгіленді, бұл бұрынғыдан өзгеше. Муниципалитет үшін жаңа жүйе бойынша алғашқы толыққанды санақ 2002 жылы өтті, ал бұрынғы санақтар 1996, 1988, 1983, 1977 және 1971 жылдары өткізілген.
Бейлер
Муреаның ең танымал көрікті жері – Кук шығанағы, онда круиздік кемелер үнемі тоқтап тұрады. Бұл терең көк түсті шығанақ, көбінесе ақ желкенді яхталармен толы, ал фондық бөлігінде 830 метрлік Муапута тауы көрінеді – бұл Оңтүстік теңіздерінің ең көп суретке түсірілген көрінісі болып саналады. Жанында Опуноху шығанағы орналасқан, онда 1984 жылғы «Баунти» фильмінің көптеген сыртқы түсірілімдері өткен. Екі шығанақты тік және қисық көрікті жол байланыстырады. Бұрын тығыз қоныстанған Опуноху аңғарында ежелгі полинезиялықтар көптеген құдайларға арналған алаңдарды (мараи) салған. Бұл діни орындардың қалдықтарын жол бойында кездестіруге болады, олардың кейбіреулері белгіленген. Марае Титироа банян ағаштарымен оралып, 1960 жылдардың соңында қайта жаңартылған. Бірнеше жүз метр қашықтықта, жақсы сақталған көп деңгейлі Марае Аху о Махине орналасқан. Жол Ротуи тауына, Кук шығанағына және Опуноху шығанағына көрініс ашатын Белведер сарайына дейін жалғасады.
Флора мен фауна
Таитиге жақын орналасуы және климат пен топырақ құрылымындағы ұқсастығы себепті Муреа флорасы Таити флорасымен салыстыруға болады. Жағалаудың тар жолағындағы өсімдіктердің көп бөлігін адам әрекетіне байланысты пайда болған түрлер құрайды, себебі бұл аймақ тығыз қоныстанған және ғасырлар бойы адамдар пайдаланған. Дегенмен, аралдың адам тұрмайтын және толық қолжетімді емес ішкі бөлігінде түпкілікті өсімдік қауымдастығының маңызды қалдықтары сақталған. Берклидегі Калифорния университеті Мореада тропикалық биоәртүрлілікті және мәдени процестер мен экожүйе арасындағы байланысты зерттеу үшін Gump стансасы деп аталатын тұрақты ғылыми-зерттеу институатын ұстап тұрады. 2008 жылдан 2010 жылға дейін Мореада экожүйедегі барлық макроскопиялық (>2 мм) тіршілік организмдерін қамтитын алғашқы толық инвентаризация – Мореа Биокод жобасы жүргізілді. Олар 5700-ден астам өсімдік, жануар және саңырауқұлақ түрлерінің үлгілерін, фотосуреттерін және генетикалық кодтарын жинады. Қоғам аралдарында жердегі сүтқоректілер бастапқыда болған жоқ, оларды тек адамдар әкелген. Ертедегі полинезиялық қоныстанушылар тамақ үшін итті, шошқаны, тауықты және полинезиялық егеуқұйрықты әкелді, ал еуропалықтар ешкі, сиыр, қой және жылқыны әкелді. Жергілікті құрлықтағы жануарлар – тек жәндіктер, құзқаздар, ұлулар және кесірткелер. Көптеген Муреа эндемикалық түрлері жойылып кеткен немесе саны азайып кеткен. 1977 жылы қызғылт қасқыр шаярық әкелінгеннен кейін Partula тұқымдасына жататын полинезиялық ағаш ұлуларының көп бөлігі жойылды, бірақ Таитиде тұтқын күйде және шағын популяциялар әлі де сақталған. 2019 жылы Partula rosea және Partula varia түрлері аралға қайтадан қоныстандырылды. 1980 жылдарға дейін аралда эндемикалық Мореа қамыс құсбағышы тіркелген. Бұл әнші құс Таити қамыс құсына жақын болған, бірақ оның орнын қарапайым мина құсы басып алған болуы мүмкін. Мореада жойылып кеткен тағы бір құс түрі – Мореа құмқұйрығы, оның 1777 жылдан бері тек екі данасы ғана белгілі. Glochidion nadeaudii ағашы аралда 400 метрден жоғары биіктіктегі жаңбырлы орманды жерлерде өседі. Мореада адамдарға қауіпті жануарлар жоқ. Жағажайдағы құм блохалары және аралдың ішкі бөлігінде кең таралған масалар жағымсыз болуы мүмкін. Лагуна мен коралл рифтерінің теңіз фаунасы түрлерге өте бай. 500-ден астам балық түрінен басқа, су астында жүзушілер мен сүңгірлер тропикалық теңіздегі көптеген моллюскаларды, эхинодермдерді және қабықшалыларды көре алады. Рифтің сыртында акулалар, шаяндар, семсер балықтары және теңіз тасбақалары бар. Шілдеден қазанға дейін дөңес киттер аралдың жанынан өтеді. Туристерге киттер мен дельфиндерді бақылауға мүмкіндік ұсынылады.
Саясат
Арал әкімшілік тұрғыдан Муреа-Маяо коммунасының (муниципалитет) құрамына кіреді, ол өзі Шығыс аралдарының әкімшілік бөлінісінің ішінде. Басты ауылы – Афареиту. Ең ірі ауылы – Кук шығанағының төменгі жағындағы Пао-Пао. Екінші ірі ауыл – Махарепа.
Экономика
Бұл арал Француз Полинезиясының маңызды туристік орындарының бірі болып табылады, мұнда бірнеше сәнді курорттар орналасқан. Аралға саяхат көбінесе Таитиден әуемен, шамамен 5 минуттық ұшумен немесе Папеете портынан Моореяға жүретін көптеген паромдар арқылы жасалады. Жеке қайықпен де саяхаттауға болады.
Туризм
Моореаға француз Полинезиясына саяхаттайтын батыс туристері көптеп келеді. Моореа, әсіресе, бал айына арналған мақсатты орын ретінде танымал, оны американдық үйлену журналдарындағы жарнамаларда жиі көруге болады. Артур Фроммер өзінің саяхатшылар нұсқаулығында оны "дүниедегі ең әдемі арал" деп санағанын жазды. Кірістің басты көзі 1960 жылдардан бері туризм болып табылады. 1961 жылы американдық компания Махарепа қаласының жанындағы солтүстік жағалауда Моореадағы алғашқы сәнді қонақ үйі – Бали Шарк қонақ үйін салды. Содан бері туризм үздіксіз өсіп келеді, сондықтан қазіргі уақытта кейбір саяхат нұсқаулықтарының айтуынша, Моореада Таитиден де көп туристік қонақ үйлер бар. Қонақ үй кешендері негізінен солтүстік және солтүстік-батыс жағалауларында орналасқан. Солтүстік-батыс жағалаудағы жағажайлардың көпшілігі қонақ үйлерге тиесілі және жалпы қолдануға ашық емес. Солтүстік-шығыс жағалауында, Темаэде, әуежайдың жанында, қоғамдық жағажай бар. Моореаға кейде круиздік кемелер де келіп тұрады. Батыс жағалауда туристер үшін дәстүрлі полинезиялық Тики ауылы қайтадан салынды. Мұнда би көрсетулері, полинезиялық қолөнер демонстрациялары және сувенирлер дүкендері бар. Жыл сайын ақпан айында өткізілетін Моореа марафоны туристік индустриясымен әлемдегі ең әдемі жарыс ретінде жарнамаланады. Тағы бір халықаралық спорттық шара – әр жылдың қазан айында өткізілетін Айтоман триатлоны.
Ауыл шаруашылығы
ХХ ғасырдың соңына дейін Моореяда кофе өсіріліп келді. Кофе бағасының төмендеуіне байланысты, бұл енді тиімді емес және экспортқа арналған ауылшаруашылық дақылдары ананас пен Таити ваниліне көшті. Кейбір шағын отбасылық шаруашылықтар копраны дәстүрлі тәсілмен өндіруді жалғастыруда. Астық жемісі, ямс, таро, тәтті картоп, банан, кокос және басқа да тропикалық және субтропикалық жемістер үй тұтынуы және қонақүйлердің асханалары үшін өсіріледі. Балық аулау арал экономикасында маңызды, бірақ азайып бара жатқан рөл атқарады.
Ғылыми-зерттеу нысандары
Берклидегі Калифорния университеті Кук шығанағының батыс жағалауында Ричард Б. Гамп Оңтүстік Тынық мұхиты зерттеу станциясын ұстап тұрады. Гамп стансасы Мореа коралл рифінің ұзақ мерзімді экологиялық зерттеу орнына (MCR LTER) да үй иесі. Бұл орын Ұлттық ғылым қорының 1980 жылы ұзақ мерзімді экологиялық құбылыстарды зерттеуді қолдау үшін құрған желісінің бір бөлігі. 2004 жылдың қыркүйегінде Мореа коралл рифі LTER желідегі 26-шы орынға ие болды. Француздық École pratique des hautes études (EPHE) және Centre national de la recherche scientifique (Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығы; CNRS) Опуноху шығанағының соңында зерттеу станциясын ұстап тұрады. Бұл Centre de Recherches Insulaires et Observatoire de l'Environnement (Аралдық зерттеулер орталығы және қоршаған ортаны бақылау орталығы) бірнеше халықаралық жобалар үшін зерттеу алаңы болып табылады, оның ішінде Француз Полинезиясының барлық коралл рифтерін және Мореа рифінің Тиахура трансектісіндегі балық популяциясын бақылау да бар.
Дін
Жергілікті халықтың көпшілігі христиандар, бұл еуропалық отарлаудың және Рим-католик шіркеуі мен түрлі протестанттық топтардың миссионерлік қызметінің нәтижесі. Католик шіркеуі аралдағы төрт шіркеу ғимаратын және діни орталықты басқарады, олардың барлығы Таити аралындағы Папете митрополиттік архиепископиясының қарауында: Паопаодағы Әйгілі Иосиф шіркеуі (Église Saint Joseph), Хаапитидегі Қасиетті Отбасы шіркеуі (Église de la Sainte Famille), Папетоайдағы Әйгілі Михаил шіркеуі (Église de Saint Michel), Афареитудағы Әйгілі Патрик шіркеуі (Église de Saint Patrice) және Вараридегі Әйгілі Франциск Ксавьер діни орталығы (Centre religieux Saint François Xavier). Афареитудың жанында Моореяның ең ежелгі құдайға табыну алаңы – Мараэ Умарея орналасқан, ол 900 жыл шамасында салынған, оның лагунаның үстіндегі қоршауында ірі коралл тақталары бар.
St. Joseph Church in Paopao (Église Saint Joseph), Holy Family Church in Haapiti (Église de la Sainte Famille), St. Michael Church in Papetōai (Église de Saint Michel) St. Patrick Church in Afareaitu (Église de Saint Patrice) and St. Francis Xavier Religious Center in Varari (Centre religieux Saint François Xavier). Near Afareaitu is Moorea's oldest worship platform, the Marae Umarea, built around 900 CE, with its enclosure of large coral slabs directly over the lagoon.
Көлік
Таитидің астанасы Папеетеден Моореядағы Вайар портына күнделікті бірнеше паром қатынайды. Моореяның Темаэ әуежайы Папеетедегі халықаралық әуежаймен және Таити сияқты басқа Қоғам аралдарына қатынайды. Аралдың айналасын айналып өтетін бір ғана жол бар.