Бретань мұрагерлік соғысы мен шайқас тарихы

Кіріспе

Бретондық мұрагерлік соғысының бір бөлігі (1351)

Қатал шайқастан кейін Франко-Бретондық Блу фракциясы жеңіске жетті. Ортағасырлық шежірешілер мен жыршылар бұл шайқасты рыцарлық идеалдарының көркем бейнесі деп сақтады. Жан Фруассардың айтуынша, жауынгерлер "екі тараптан да батылдықпен күресті, олардың бәрі Роландтар мен Оливерлер болғандай".

Негізгі себептері

Бретон мұрагерлік соғысы – Монфорт және Блуа үйлері арасындағы Бретань герцогтығын бақылау үшін болған күрес. Ол Франция мен Англия арасындағы жүз жылдық соғысқа еніп, Англия Монфорттарды, ал Франция Блуа отбасын қолдады. Турнир кезінде соғыс тоқтап, әр тарап Бретаньнің әртүрлі аймақтарындағы бекіністерді бақылап, кейде бірін-бірінің аумағына шабуыл жасады. Плоэрмельді басқарған Монфорт жақтасы Роберт Бембороға, Блу жақтасының бақылауындағы жақын маңдағы Жосселиннің капитаны Жан де Бомануар жеке жекпе-жекке шақырды. Хроникер Фруассардың айтуынша, екі көшбасшы арасындағы бұл жеке шайқас Бемборо әр тараптан жиырма немесе отыз рыцарьдан турнир ұйымдастыруды ұсынғанда үлкен күреске айналды, де Бомануар бұл ұсынысты қуана қабылдады. Турнирдің себебі белгісіз. Ең ерте жазба дереккөздер оны таза рыцарлық жаттығу ретінде көрсетеді, ол рыцарьлар үшін күрескен әйелдерді құрметтеу үшін жасалды: Блу үйі мен Фландрияның Жоаннасына сілтеме жасалды. Ол кезде осы екі фракцияға осы әйелдер басшылық етіп отырды, өйткені Жоанның күйеуі тұтқынға алынған, ал Жоаннаның күйеуі қайтыс болған (оның ұлы сол кезде кішкентай бала еді). Бұл туралы замандас хроникерлер Жан Ле Бел мен Жан Фруассар баяндады, екеуі де қақтығысты жеке антагонизмсіз, тек абырой мәселесі ретінде көрсетеді. Ле Бел өзінің ақпаратын шайқасқа қатысқандардың бірінен алғанын айтады. Фруассар Ле Белдің нұсқасын көшіріп алғандай көрінеді. Бұл нұсқа Пьер Ле Бодтың бір ғасырдан кейін жазылған Бретон тарихында бекітілді, онда Бембороның қатыгездігі Томас Дагворттың өліміне кек қайтару ниетімен түсіндіріледі. Себебі қандай болмасын, жекпе-жек таңдалған жауынгерлердің қатысуымен Плоэрмель мен Жосселин арасындағы Ми-Вой (Орталық емен) деп аталатын аймақта ұйымдастырылды. Бұл турнир сипатында ұйымдастырылды, онда тағамдар дайындалды және көптеген көрермендер жиналды. Бемборо былай деген болуы керек: "Сол жерде өзімізді сынап көрейік және адамдар туралы болашақта залдарда, сарайларда, қоғамдық орындарда және бүкіл әлемде айтатын болады". Фруассардың сөздері: "Бұл сөздер шынайы болмауы мүмкін, бірақ ол Фруассардың ойын көрсетеді", - деп атап өтті. Бомануар отыз бретондыққа, ал Бемборо жиырма ағылшыннан (оның ішінде Роберт Кноллз бен Хью Калвели), алты неміс жалдамалы сарбазынан және Монфорттың төрт бретондық жақтасынан тұратын әртүрлі күшке басшылық етті. Бембороның ағылшын немесе неміс екені белгісіз. Оның есімі көптеген түрлі нұсқаларда жазылған, Фруассар оны "Брандебурх" деп атайды, сондай-ақ "Бембро" деп те атайды. Оның есімі кейде Роберт, кейде Ричард деп беріледі. Ле Бел де, Фруассар да ол неміс рыцары болғанын айтады, бірақ тарихшылар бұл туралы күмән келтіреді. Фруассардың айтуынша, шайқаста екі тарап та үлкен ерлік көрсетті. Бірнеше сағатқа созылған шайқастан кейін француз жағынан төрт адам, ал ағылшын жағынан екі адам қаза тапты. Екі тарап та шаршап, тамақ ішуге және жарақаттарды таңуға келісті. Шайқас қайта басталғаннан кейін ағылшын көшбасшысы Бемборо жараланып, содан кейін, әрине, дю Буа оны өлтірді. Осы кезде ағылшындар тығыз қорғаныс шебін құрып, француздар оған бірнеше рет шабуыл жасады. Ағылшын-бретондық қорғанысын қайта жандандырған ең үлкен ерлік Крокарт есімді неміс сарбазына тиесілі болды. Ақырында жеңісті Гийом де Монтобан, ағылшын қатарына кіріп, оларды бұзған шабандоз шешті. Ол ағылшын чемпиондарының жетісін құлатты, қалғандары қарсылық көрсетуді тоқтатты. Екі тараптың барлық жауынгерлері не өлді, не ауыр жарақат алды, ал ағылшын жағынан тоғыз адам қаза тапты.

The Breton War of Succession was a struggle between the House of Montfort and House of Blois for control of the Duchy of Brittany. It came to be absorbed into the larger Hundred Years' War between France and England, with England supporting the Montforts and France supporting the Blois family. At the time of the tournament, the war had become stalemated, with each faction controlling strongholds at different locations within Brittany, but occasionally making sorties into one another's territory. Robert Bemborough, a knight leading the Montfortist faction which controlled Ploërmel, was challenged to single combat by Jean de Beaumanoir, the captain of nearby Josselin, controlled by the Blois faction. According to the chronicler Froissart, this purely personal duel between the two leaders became a larger struggle when Bemborough suggested a tournament between twenty or thirty knights on each side, a proposal that was enthusiastically accepted by de Beaumanoir. The motivation for the tournament is unclear. The earliest written sources present it as a purely chivalric exercise, undertaken to honour the ladies for whom the knights were fighting: referring to Joan, Duchess of Brittany (House of Blois) and Joanna of Flanders (House of Montfort). These women were leading the two factions at the time, as Joan's husband was in captivity and Joanna's was dead (her son was a young child at the time). This is the account given by the contemporary chroniclers Jean le Bel and Jean Froissart, both of whom present the conflict as purely a matter of honour with no personal animosity involved. Le Bel states that he had his information from one of the combatants. Froissart appears to simply copy le Bel's version. This version was standardised in Pierre Le Baud's History of the Bretons, written a century later, in which Bemborough's alleged cruelty is explained by his desire to avenge the death of Thomas Dagworth. Whatever the cause, the fight was arranged in the form of an emprise—an arranged pas d'armes—which took place at an area known as the chêne de Mi Voie (the Halfway Oak) between Ploërmel and Josselin, between picked combatants. It was organised in the manner of a tournament, with refreshments on hand and a large gathering of spectators. Bemborough is supposed to have said,

And let us right there try ourselves and do so much that people will speak of it in future times in halls, in palaces, in public places and elsewhere throughout the world. The words are recorded by Froissart: "the saying may not be authentic", Johan Huizinga remarks, "but it teaches us what Froissart thought". Beaumanoir commanded thirty Bretons, Bemborough a mixed force of twenty Englishmen (including Robert Knolles and Hugh Calveley), six German mercenaries and four Breton partisans of Montfort. It is unclear whether Bemborough himself was English or German. His name is spelled in many variant forms, and is given as "Brandebourch" by Froissart, and also appears as "Bembro". His first name is sometimes given as Robert, sometimes as Richard. Both Le Bel and Froissart say he was a German knight, but historians have doubted this. According to Froissart, the battle was fought with great gallantry on both sides. After several hours of fighting there were four dead on the French side and two on the English side. Both sides were exhausted and agreed to a break for refreshments and bandaging of injuries. After the battle resumed, the English leader Bemborough was wounded and then killed, apparently by du Bois. At this point the English faction formed a tight defensive body, which the French repeatedly attacked. A German soldier called Croquart is said to have displayed the greatest prowess in rallying the Anglo Breton defence. In the end, the victory was decided by Guillaume de Montauban, a squire who mounted his horse and rode into the English line, breaking it. He overthrew seven of the English champions, the rest being forced to surrender. All the combatants on either side were either dead or seriously wounded, with nine on the English side slain.

Беделі

Бұл шайқас Бретон мұрагерлік соғысының нәтижесіне ешқандай әсер етпегенмен, замандастары оны ең жақсы рыцарлық үлгі деп санайды. Оны труверлер әндеген, Фруассардың жылнамасында қайта баяндалған және көпшілік тарапынан құрметпен қабылданған, өлеңдерде және бейнелеу өнерінде мақтауға ие болған. Жоселин мен Плоермель арасындағы шайқас орнына ескерткіш тас қойылды, ал Франция королі Карл V оны бейнелейтін гобелен жасауды тапсырды. Қатысушыларға берілген даңқ соншалық болды, егерме жылдан кейін Жан Фруассар Карл V-нің дастарқанында аман қалған Ив Шарруелді байқады, ол Отыздың бірі болғандықтан, баршадан жоғары құрметке бөленді. Тарихшы Стивен Мюльбергердің айтуынша, бұл рыцарлық нұсқа "іс қалай жасалғанына, кім жеңгеніне емес, назар аударады". Барлық тараптардың ережелерге келісуге және оларды сақтауға, барынша күресуге және жарақат алғанда немесе тұтқындалу қаупі болғанда қашпауға дайындығы – басты назарда, және екі тарап та осы тұрғыдан бірдей лайықты деп есептеледі. Кейіннен бұл шайқас осы тақырыптағы заманауи халық балладаларының ықпалымен өте басқаша түсіндірілді. Бұл нұсқада ағылшын рыцарлары жамандық жасаушылар, ал Блу фракциясы – адал және лайықты жергілікті жауынгерлер болып бейнеленген. Баллада авторлары екі тараптың да барлық жауынгерлерін тізімдейді (бірақ бірнеше ағылшын есімдерін шатастырады). Ол Франко-Бретондық Блуа фракциясын жергілікті ақсүйектер мен аристократияның халықты қорғау үшін атқаратын міндеттерін орындап жатқандары ретінде көрсетеді, Мюльбергердің айтуынша, бұл "ақсүйектердің әлсіздерді батыл қорғаушылары ретіндегі мәртебесін ақталады". Монфортистер – "кедейлерді мазалаған" шетелдік жалдамалы әскерлер мен қарақшылар. Бұл шайқас ағылшындар үшін осылықтай маңызды болмаса да, бір жауынгердің атқа мініп, ағылшын-бретондықтардың қатарын бұзғаны кейінірек франко-бретондықтардың алдау жасағанының дәлелі ретінде көрсетілді. Эдвард Смедлидің "Франция тарихы" (1836) еңбегінде бұл маневрдің "күдіктілікке ұқсайтыны" айтылған. Бұл нұсқаны Артур Конан Дойл өзінің тарихи романы "Сэр Найджл" романында ойдан шығарды, онда Бемборо (романда Бамброның Ричард деп аталған) сынақтың ережелерін рыцарлық рухта қабылдайды, бірақ франко-бретондықтар тек Боманоардың шақырушысы ретінде бейнеленген Монтабан атқа мініп, соғыс жаяу жүріп өтуі керек болғанда, ағылшындарды басып тастап жеңіске жетеді. Баладаның ағылшын тіліндегі еркін аудармасын Гаррисон Эйнсворт жасады, ол ағылшын басшысының атын "Сэр Роберт Пемброк" деп атады. Ол Томас Дагворттың қайтысынан кейін жалпы ағылшын басшысы ретінде көркемдеп суреттеген. Эйнсворт "Бемброның" бастапқыда "Пемброк" болғанын дәлелдеді, өйткені бретон тіліндегі нұсқасы "Пеннброк" болған. "Пенн-брок" бретон тілінде "баджердің басы" дегенді білдіреді, бұл бретон балладаларында Бембороға деген жек көруді білдіретін лақап аты болған.

While the combat did not have any effect on the outcome of the Breton war of succession, it was considered by contemporaries to be an example of the finest chivalry. It was sung by trouvères, retold in the chronicles of Froissart and largely admired, and honoured in verse and the visual arts. A commemorative stone was placed at the site of the combat situated between Josselin and Ploermel and king Charles V of France commissioned a tapestry depicting it. The renown attached to those who participated was such that twenty years later, Jean Froissart noticed a scarred survivor, Yves Charruel, at the table of Charles V, where he was honoured above all others due to having been one of the Thirty. According to historian Steven Muhlberger, this chivalric version concentrates on "how the deed was done and not on who won. The willingness of all concerned to agree to rules and to actually observe them, to fight their best and not to run when injured or in danger of capture are the focus – and both sides are shown as equally worthy in that respect." Later, the combat came to be seen in very different terms, influenced by the most famous of the contemporary popular ballads on the topic. In this version the English knights are villains, and the Blois faction are loyal and worthy local warriors. The balladeer lists each fighter on both sides (though garbles several English names). He situates the Franco Breton Blois faction as all local gentry and aristocracy performing their proper social duty to protect the people, thus justifying, Muhlberger writes, "the privileges that nobles held as brave defenders of the weak". The Montfortists are a mélange of foreign mercenaries and brigands who "torment the poor people". Though the combat had much less significance for the English, the fact that it was won because one combatant mounted a horse to break the Anglo Breton line was later portrayed as evidence that the Franco Bretons cheated. Edward Smedley's History of France (1836) states that the manoeuvre "wears some appearance of treachery". This version was fictionalised by Arthur Conan Doyle in his historical novel Sir Nigel, in which Bemborough (called Richard of Bambro' in the novel) accepts the rules of the challenge in a chivalric spirit, but the Franco Bretons win only because Montauban, portrayed as Beaumanoir's squire, mounts his horse, when the conflict was supposed to be on foot, and rides upon the English, trampling them. A free English translation in verse of the ballad was written by Harrison Ainsworth, who gives the name of the English leader as "Sir Robert Pembroke". He is fancifully portrayed as the overall English leader after the death of Thomas Dagworth. Ainsworth argued that "Bembro" was originally "Pembroke" on the grounds that the Breton language version of the name was "Pennbrock". "Penn brock" means "badger head" in Breton, which had become a derogatory nickname for Bemborough in Breton ballads.