Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Төмендегі кесте маңызды ғылыми эксперименттердің жарияланған күндерін көрсетеді:
None
The timeline below shows the date of publication of major scientific experiments:
Б. з. б. V ғасыр
430 ж.б.д. Емпедокл клепсидраны мұхитқа батырып, ауаның материалдық зат екенін дәлелдейді.
430 BC Empedocles proves that air is a material substance by submerging a clepsydra into the ocean.
Б. з. б. 2 ғасыр
240 ж.б.д. Архимед кейіннен күдікті тәждің жұмбағын шешуге қолданған принципті ойлап тапты. 230 ж.б.д. Эратосфен Жердің айналымын және диаметрін өлшеді.
240 BC Archimedes devised a principle which he later used to solve the riddle of the suspect crown. 230 BC – Eratosthenes measures the Earth's circumference and diameter.
10 ғасыр
Әбу Бакр әл-Рази (Рази) медицина саласына бақыланатын тәжірибе енгізіп, аурухана салуға ең қолайлы гигиеналық орынды анықтау мақсатында алғашқы медициналық тәжірибе жүргізді.
Abu Bakr al Razi (Rhazes) introduces controlled experiment into the field of medicine and carried out the first medical experiment in order to find the most hygienic place to build a hospital.
ХІ ғасыр
1020 – Авиценна (Ибн Сина) медицина мен физиологияны зерттеуге эксперименттер мен сандық өлшеулерді енгізеді, оның ішінде тәжірибелік медицина мен клиникалық сынақтарды дамытады. 1021 – Ибн әл-Хайтам (Альхасен) «Оптика кітабында» эксперименталды ғылыми әдіс пен эксперименталды физиканы қадамдық деңгейге көтереді, онда ол оптика саласындағы алғашқы ғылыми эксперименттерді жасап, жарық түзу сызықпен жүретінін дәлелдеу үшін камера обскураны алғаш рет қолданады. Сондай-ақ, көру қабылдауы көзге келіп түсетін жарық сәулелерінен туындайтынын эксперименталды түрде дәлелдейді, бұл эксперименттік психология мен психофизиканың бастауы болады. 1030 – Әл-Бируни астрономиялық құбылыстарға қатысты алғашқы күрделі эксперименттер жүргізеді және механикаға эксперименттік әдісті енгізеді.
1020 – Avicenna (Ibn Sina) introduces experimentation and quantification into the study of medicine and physiology, including the introduction of experimental medicine and clinical trials, in The Canon of Medicine. 1021 – Ibn al Haytham (Alhacen) pioneers the experimental scientific method and experimental physics in his Book of Optics, where he devises the first scientific experiments on optics, including the first use of the camera obscura to prove that light travels in straight lines and the first experimental proof that visual perception is caused by light rays travelling to the eyes, which also marks the beginning of experimental psychology and psychophysics. 1030 – Al Biruni conducts the first elaborate experiments related to astronomical phenomena and introduces the experimental method into mechanics.
12 ғасыр
1121 – Әл Хазини «Даналық тепе-теңдігінің кітабында» механика туралы теорияларын дәлелдеу үшін эксперименталды әдісті кеңінен пайдаланады. Ибн Зухр (Авензоар) адам денесін өлімнен кейін тілгілеу және аутопсия жасаған алғашқы дәрігер. Ол тері ауруы – қышыманың паразиттерден туындайтынын дәлелдейді, бұл Гиппократ пен Галеннің дене сұйықтықтары туралы теориясын жоққа шығарады.
1121 – Al Khazini makes extensive use of the experimental method to prove his theories on mechanics in The Book of the Balance of Wisdom. Ibn Zuhr (Avenzoar) is the first physician to carry out human postmortem dissections and autopsies. He proves that the skin disease scabies is caused by a parasite, a discovery which upsets the Hippocratic and Galenic theory of humorism.
13 ғасыр
1200 жылы Абд әл-Латиф әл-Багдади көптеген қаңқаларды бақылап, зерттейді және Галеннің төменгі жақ сүйектері мен сакраль сүйектерінің қалыптасуы туралы бұрыс болғанын анықтайды. 1242 жылы Ибн әл-Нафис автопсия жасайды, соның нәтижесінде өкпе қан айналымын және қан айналымы жүйесін ашады. Камал әл-Дин әл-Фариси алғаш рет доға құбылысын дұрыс түсіндіріп, өз теориясын дәлелдеу үшін тәжірибелік әдісті қолданады. Альберт Магнус азот қышқылы күмісті ерітетінін және нәтижесінде алынған күміс нитраты ерітіндісі теріні қара түске бояйтынын жазады.
1200 – Abd al Latif al Baghdadi observes and examines a large number of skeletons, and he discovered that Galen was incorrect regarding the formation of the bones of the lower jaw and sacrum. 1242 – Ibn al Nafis carries out autopsies which leads him to the discovery of pulmonary circulation and the circulatory system. Kamāl al Dīn al Fārisī provides the first correct explanation of the rainbow phenomenon and uses the experimental method to prove his theory. Albertus Magnus documents that nitric acid can dissolve silver and the resulting silver nitrate solution will blacken skin.
XVI ғасыр
1572 – Тихо Браге 1572 жылғы супернованы байқайды, бұл Аристотельдің өзгермейтін аспан шарлары туралы ұғымына қарсы дәлел болады.
1572 – Tycho Brahe observes the 1572 supernova, evidence against the Aristotelian notion of an immutable heavenly sphere.
17 ғасыр
1609 – Галилео Галилей гелиоцентрлік модельді қолдау үшін Юпитердің серіктерін бақылайды. 1638 – Галилео Галилей домалап жүретін шарларды пайдаланып Аристотельдің қозғалыс теориясын дұрыс емес деп дәлелдейді. 1665 – Роберт Гук микроскоп арқылы жасушаларды байқайды. 1672 – Исаак Ньютон призмалық тәжірибелерінің нәтижелерін жариялап, ақ жарықта ерекше түсті сәулелердің қоспасы бар екенін көрсетеді. 1676 – Оле Рёмер жарық жылдамдығын алғаш рет өлшейді. 1687 – Исаак Ньютон Ньютонның зеңбірегі туралы ой экспериментін жариялайды, гравитация күшінің әмбебап екенін және планеталардың қозғалысы үшін маңызды күш екенін болжайды.
1609 – Galileo Galilei observes moons of Jupiter in support of the heliocentric model. 1638 – Galileo Galilei uses rolling balls to disprove the Aristotelian theory of motion. 1665 – Robert Hooke, using a microscope, observes cells. 1672 – Isaac Newton publishes the results of his Prism experiments, demonstrating the existence in white light of a mixture of distinct coloured rays. 1676 – Ole Rømer measures the speed of light for the first time. 1687 – Isaac Newton publishes the thought experiment Newton's cannonball, hypothesizes that the force of gravity is universal and is the key force for planetary motion.
18 ғасыр
1747 – Джеймс Линд: Еуропадағы ең алғашқы клиникалық сынақтардың бірін жүргізеді, скорбуттың жаңа апельсин мен лимон жеу арқылы емделгенін, ал басқа сынаған қышқылдар мен сусындардың оған әсер етпегенін көрсетеді. 1774 – Чарльз Мейсон: Шотландиядағы Шиаллион тауының жанында Жердің орташа тығыздығын алғаш рет өлшеуге бағытталған эксперимент жүргізеді. Бұл эксперимент Шиаллион эксперименті деп аталады. 1796 – Эдвард Дженнер: алғашқы вакцинаны сынап көреді. 1798 – Генри Кавендиш: Ньютонның гравитациялық тұрақтысын өлшеу үшін бұрылу жолақты эксперимент жүргізеді.
1747 – James Lind: Conducts one of the earliest European clinical trials, showing that scurvy was cured by consuming fresh oranges and lemons, but not other tested acids or drinks. 1774 – Charles Mason: Conducts an experiment near the Scottish mountain of Schiehallion that attempts to measure the mean density of the Earth for the first time. Known as the Schiehallion experiment. 1796 – Edward Jenner: tests the first vaccine. 1798 – Henry Cavendish: Torsion bar experiment to measure Newton's gravitational constant.
19 ғасыр
1801 жылы Томас Янг: екі саңылау эксперименті жарықтың толқынды табиғатын көрсетеді. 1820 жылы Ханс Кристиан Эрстед электр мен магнетизм арасындағы байланысты ашты. 1843 жылы Джеймс Прескотт Джоуль механикалық жұмыс пен жылудың эквиваленттігін өлшеді, нәтижесінде энергияның сақталу заңы туындады. 1845 жылы Кристиан Доплер Доплер эффектін көрсетті. 1851 жылы Леон Фуко Жердің айналысын көрсету үшін Фуко маятнигін пайдаланды. 1859 жылы Чарльз Дарвин "Түрлердің шығу тегі" еңбегін жариялап, эволюцияның табиғи іріктеу арқылы жүретінін көрсетті. 1861 жылы Луи Пастер өзінен пайда болу теориясын жоққа шығарды. 1863 жылы Грегор Мендельдің бұршақ өсімдігіндегі тәжірибелері (Мендельдің мұрагерлік заңдары). 1887 жылы Генрих Герц фотоэлектрлік эффектіні ашты. 1887 жылы Микельсон мен Морли: Микельсон-Морли эксперименті, жарық жылдамдығы өзгермейтінін көрсетті. 1896 жылы Анри Беккерель радиоактивтілікті ашты. 1897 жылы Дж. Дж. Томсон электронды ашты.
1801 – Thomas Young: double slit experiment demonstrates the wave nature of light. 1820 – Hans Christian Ørsted discovers the connection between electricity and magnetism. 1843 – James Prescott Joule measures the equivalence between mechanical work and heat, resulting in the law of conservation of energy. 1845 – Christian Doppler demonstrates the Doppler shift. 1851 – Léon Foucault uses Foucault pendulum to demonstrate the rotation of the Earth. 1859 – Charles Darwin publishes The Origin of Species showing that evolution occurs by natural selection. 1861 – Louis Pasteur disproves the theory of spontaneous generation. 1863 – Gregor Mendel's pea plant experiments (Mendel's laws of inheritance). 1887 – Heinrich Hertz discovers the photoelectric effect. 1887 – Michelson and Morley: Michelson–Morley experiment, showing that the speed of light is invariant. 1896 – Henri Becquerel discovers radioactivity. 1897 – J. J. Thomson discovers the electron.