Кіріспе

Оңтүстік Шетланд аралдары – Антарктика түбегінің солтүстігінде орналасқан аралдар тобы, Шетланд аралдарының ең оңтүстік бөлігі. Аталмыш аралдар Антарктика түбегінен шамамен солтүстікке қарай және Оңтүстік Оркней аралдарының ең жақын нүктесінен оңтүстік-батысқа қарай жатыр. 1959 жылғы Антарктика шарты бойынша, аралдардың егемендігіне қатысты қол қойған елдер тарапынан мойындамаушылық және дау тудырмау принципі сақталады, сондай-ақ кез келген қол қойған ел оларды әскери емес мақсаттарда пайдалануға құқылы. Аралдарға 1908 жылдан бері Ұлыбритания, ал 1962 жылдан бастап Британдық Антарктика аймағының бір бөлігі ретінде үкіметтік талаптар қойылып келеді. Сонымен қатар, Чили (1940 жылдан бері, Антарктика Чилена провинциясының құрамында) және Аргентина (1943 жылдан бері, Аргентина Антарктикасының бөлігі ретінде, Тьерра-дель-Фуэго провинциясы) үкіметтері де оларға талап етуде. Аралдарда бірнеше ел ғылыми зерттеу станцияларын ұстап тұр. Олардың көп бөлігі Король Георгий аралында орналасқан, Чилидің Эдуардо Фрей базасының әуежайынан тиімді пайдалануда. Аралдардың әртүрлі бөліктерінде 16 ғылыми зерттеу станциясы бар, олардың ішінде Чили станциялары ең көп санды құрайды.

Тарих

Аралдарды 1819 жылы британдық теңізші Уильям Смит ашқан. 1599 жылы голланд теңізшісі Дирк Герритс немесе 1603 жылы испандық адмиралы Габриэль де Кастилья Оңтүстік Шетланд аралдарын көрген болуы мүмкін, сондай-ақ Смиттен бұрын Солтүстік немесе Оңтүстік Американың теңізшілері архипелагқа сапарлаған болуы мүмкін, бірақ мұндай мәлімдемелерді растайтын тарихи дәлелдер жеткіліксіз. Керісінше, Смит ашқандығы жақсы құжатталған және географиялық маңызынан асып, тарихи тұрғыдан маңызды болды. Чили ғалымдары америкалықтар аралдарға келгенін айтады, себебі Адмиралтейство шығанағында, Король Джордж аралында және Гринвич аралындағы Дискавери шығанағындағы теңіз түбінен алынған тас артефактілер табылған. Алайда, бұл екі жебе ұшы кейіннен қойылған екені анықталды. 1818 жылы Хуан Педро де Агирре Буэнос-Айрес билігінен «Оңтүстік полюске жақын жатқан, адам тұрмайтын аралдарда» теңіз жануарларын аулау базасын құруға рұқсат алды. 1819 жылы Чилидің Вальпараисо қаласына бет алған британдық сауда бригі «Уильямс» капитаны Уильям Смит Хорн мүйісінен оңтүстікке қарай жолынан ауытқып, 1819 жылдың 19 ақпанында Ливингстон аралының солтүстік-шығыс ұшындағы Уильямс нүктесін көрді. Осылайша Ливингстон аралы 60° оңтүстік градустан асып, ең алғаш ашылған құрлық болды. Смит Оңтүстік Шетланд аралдарына қайта оралып, 1819 жылдың 16 қазанында Король Джордж аралына қонды және оны Британияның иелігі деп жариялады. Сол кезде 1819 жылдың қыркүйегінде испандық «Сан-Телмо» кемесі Дрейк бұғазынан өтуге тырысып, суға батып кетті. Оның қирандылары кейінірек бірнеше айдан соң Ливингстон аралының солтүстік жағалауында теңіз жануарларын аулаушылармен табылған. «Сан-Телмо» экипажы мен бригадалық генерал Розендо Порлиер басқаратын 644 сарбаз Антарктидаға алғаш рет қоныс тепкен адамдар деп есептеледі. 1819 жылдың желтоқсаны мен 1820 жылдың қаңтары аралығында Корольдік теңіз күштері жалдаған «Уильямс» кемесіндегі лейтенант Эдвард Брансфилд аралдарды зерттеп, картаға түсірді. 1819 жылдың 15 қарашасында Вальпараисодағы АҚШ өкілі Джереми Робинсон АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Куинси Адамсқа Смит ашқандығы және Брансфилдтің жоспарланған миссиясы туралы хабарлады, сондай-ақ «байлықтың, биліктің және бақыттың жаңа көздері ашылып, ғылымның өзіне пайдасы тиетін» аралдарды зерттеу үшін АҚШ теңіз кемесін жіберуді ұсынды. Аралдардың ашылуы британдық және американдық теңіз жануарларын аулаушыларын қызықтырды. Бұл аймақта алғашқы теңіз кемесі «Эспирито Санто» бригі болды, ол Буэнос-Айрестегі британдық саудагерлермен жалданып, Ливингстон аралынан Rugged аралына келді. 1819 жылдың Рождество күні британдық экипаж қонып, король Георг III үшін аралдарды талап етті. Бұл оқиғалар туралы баяндаманы бригтің капитаны Джозеф Херринг 1820 жылдың шілдесінде «Империяль» журналында жариялады. «Эспирито Санто» бригінен Фолкленд аралдарынан американдық «Герсилия» бригі ілесіп келді, оны капитан Джеймс Шеффилд (екінші матросы Натаниел Палмермен) басқарды, ол Оңтүстік Шетланд аралдарындағы алғашқы американдық теңіз жануарларын аулаушы болды. Оңтүстік Шетланд аралдарында алғашқы қыстау 1820-1821 жылғы жазғы маусымның соңында «Лорд Мелвилл» кемесінен 11 британдық теңізші Король Джордж аралынан кете алмағанда болды, олар қыстан аман қалды және келесі маусымның басында құтқарылды. Антарктика құрлығын айналып келгеннен кейін Фабиан фон Беллинсгаузен мен Михаил Лазаревтің Ресей Антарктика экспедициясы 1821 жылдың қаңтарында Оңтүстік Шетланд аралдарына жетті. Орыс экспедициясы аралдарды зерттеп, оларға атау берді, сондай-ақ Король Джордж аралы мен Элефант аралына қонды. Десепция және Ливингстон аралдары арасында жүзіп келе жатқанда Беллинсгаузенге американдық «Герой» бригінің капитаны Натаниел Палмер келді және оған аймақтағы ондаған американдық және британдық теңіз жануарларын аулаушы кемелерінің қызметі туралы хабарлады. «Жаңа Оңтүстік Британия» атауы қысқа ғана уақыт қолданылды, бірақ көп ұзамай Оңтүстік Шетланд аралдары деп өзгертілді (Шотландияның солтүстігіндегі Шетланд аралдарына сілтеме). Оңтүстік Шетланд аралдары атауы қазір халықаралық қолданыста бекітілген. Екі арал тобы экватордан шамамен бірдей қашықтықта орналасқан; Шотландияның Шетланд аралдары 60° солтүстік ендікте орналасқан және Мексика ағысының әсерінен жылы, бірақ 62° оңтүстік ендіктегі Оңтүстік Шетланд аралдары әлдеқайда суық. 19 және 20 ғасырларда аралдарда теңіз жануарларын аулау және кит аулау жүргізілді. Теңіз жануарларын аулау дәуірі 1820 жылдан 1908 жылға дейін созылды, осы кезеңде 197 кеме аралдарға келгені тіркелді. Олардың 12-сі жағаға опырылып құлаған. Теңіз жануарларын аулау дәуірінің қалдықтарына темір қазандықтар, үйлердің қираған қалдықтары және жазулар жатады. 1908 жылдан бастап аралдар Фолкленд аралдарының тәуелділігінің бөлігі ретінде басқарылды, бірақ 1944 жылы ғылыми зерттеу станциясы құрылғаннан бері ғана адамдар тұрақты түрде қоныстанды. Архипелаг, жақын орналасқан Антарктика түбегі және Оңтүстік Джорджия аралымен бірге, оңтүстік жазда туристер үшін танымал орынға айналуда.

Жанартаулар

Аралдарда Квартерлік дәуірдегі белсенділігі бар түрлі жанартаулар кездеседі. Бұл жанартаулар Брансфилд рифтің тектоникалық құрылымымен байланысты. Батыстан шығысқа қарай белгілі жанартаулар: Сейл-Рок, Десепшн аралы, Резен-Кнолл, Глинер-Хайтс, Эдинбург-Хилл, Инот-Пойнт, Пингвин аралы, Мелвилл-Пик және Бриджмен аралы. Жанартаулық тау жыныстары мен тефраның көп бөлігі базальт немесе базальттық андезиттен тұрады.

Флора мен фауна

Қатал жағдайларға қарамастан, аралдар өсімдіктерге тіршілік береді және Оңтүстік Джорджия және Оңтүстік Сандвич аралдары, Оңтүстік Оркни аралдары мен Бувет аралымен бірге Скотия теңізі аралдарының тундралық экожүйесінің құрамына кіреді. Бұл аралдардың бәрі Антарктика конвергенциясының төменгі, суық теңіздерінде жатыр. Осы аймақтарда мүктер, лишайлар және балдырлардан тұратын тундра өсімдігі таралған, ал теңіз құстары, пингвиндер және ителкелер айналасындағы суларда азықтанады.

Карталар

Оңтүстік Шетланд аралдарының, ішінде Коронация аралының картасы, 1821 және 1822 жылдары Джордж Пауэлл басқаратын Dove шлюпінің саяхатынан алынған. Масштабы шамамен 1:200000. Лондон: Лори, 1822 жыл. Географиялық ақпараттық жүйе. Л. Л. Иванов және авторлар тобы. Антарктида: Ливингстон және Гринвич аралдары, Оңтүстік Шетланд аралдары (Англия бұғазынан Мортон бұғазына дейін, суреттермен және мұз жамылғысының таралуымен). 1:100000 масштабты топографиялық карта. Болгарияның Антарктика атаулары комиссиясы, София, 2005 жыл. Л. Л. Иванов. Антарктида: Ливингстон, Гринвич, Роберт, Сноу және Смит аралдары. 1:120000 масштабты топографиялық карта. Троян: Манфред Вёрнер қоры, 2010 жыл. (Бірінші басылым 2009 жыл) Л. Л. Иванов. Антарктида: Ливингстон және Смит аралдары. 1:100000 масштабты топографиялық карта. Манфред Вёрнер қоры, 2017 жыл. Антарктиканың сандық деректер базасы (ADD). Антарктиканың 1:250000 масштабты топографиялық картасы. Антарктика ғылыми зерттеу комитеті (SCAR). 1993 жылдан бері үнемі жаңартылып, толықтырылып келеді.

Көркем шығармаларда

Архипелаг 2016 жылы Элизабет Круис пен Бо Риффенбург (бірлесіп Саймон Бофорт псевдонімімен) жазған «Қырып тұрған кеме» Антарктида триллері романының оқиға ортасы болып табылады. Оқиға Ханна нүктесінен Иванов жағажайы арқылы Байерс түбегіне дейін, Verila мұздығы мен Rotch Dome айналып өтеді. Hazel Prior-дың 2020 жылғы «Пингвиндерден қашып» романы «Локет аралы» деп аталатын ойдан шығарылған аралдағы пингвин зерттеу базасында өтеді, бірақ автор бұл Оңтүстік Шетланд аралдарының негізінде жазылғанын айтады.