Құдайлық кітаптағы Арам аймағының тарихы

Кіріспе

Левант аймағындағы тарихи өңір, Киелі кітапта айтылған

Арам (; אֲרָם; ) – арамейлер қоныстанған, ежелгі клинописьтерде және Киелі кітапта еске алынған тарихи аймақ. Бұл аймақ ірі империяға айналмады, бірақ қазіргі Сирия аумағындағы бірнеше шағын мемлекеттерден тұрды. Кейбір мемлекеттер Ескі өсиетте айтылады, олардың ең танымалсы – Дамаск, ол Сирияның көп бөлігін қамтыды. Сонымен қатар, Арам Дамаск Ескі өсиетте жай ғана Арам деп аталады. VIII ғасырдың екінші жартысындағы Жаңа Ассирия империясының соңғы жаулап алуынан кейін, сондай-ақ Жаңа Вавилон империясының (б.з.д. 612–539 жж.) және Әхеменид империясының (б.з.д. 539–332 жж.) кезекті биліктері кезінде Арам аймағы тәуелсіздігінің көп бөлігін жоғалтты. Селевкидтер кезеңінде (б.з.д. 312–64 жж.) бұл аймаққа қатысты грек тілінде «Сирия» термині қолданыла бастады. V ғасырдың басында бұл практика арамей шіркеу және әдеби элитасының терминологиясына да әсер етті, және сириялық атаулар грек еңбектерінің арамей тіліне аудармаларында ғана емес, сонымен қатар арамей авторларының түпнұсқалық шығармаларында да жиірек қолданыла бастады. Арам тілі бірте-бірте аккад тілін ығыстырып, бүкіл аймақтың лингва франкасы болды және Әхеменид империясы мен Жаңа Вавилон империясы сияқты бірнеше империяның әкімшілік және сауда тіліне айналды. Алғашқы христиандық Киелі кітап арамей тіліне аударылды, ал IV ғасырда Эдессаның (Урхай) жергілікті арамей диалектісі әдеби тілге айналып, Эдесса арамей тілі (Урхай) деп аталды.

Этимология

Арам есімі олардың қоныстанған географиялық аймағын көрсетеді және "Биік жердегілерді" білдіреді. Араму топонимі Шығыс семит тілінде сөйлейтін Эбла патшалығындағы географиялық атаулардың тізімінде кездеседі, ал Эбла тақташаларында (б.з.д. 2300 жыл шамасында) жақын орналасқан Идлибті білдіретін Арми термині жиі кездеседі. Аққадтың Нарам Синның жылнамаларының бірінде ол Симурумға қарсы жорық жүргізіп, солтүстік тауларда "Араме энсиі Дубулды" (арамейлік – жатпай сөз) тұтқынға алғаны айтылады. "Арам" жеріне немесе халқына қатысты басқа да ертедегі сілтемелер Мари архивтерінде (б.з.д. 1900 жыл шамасында) және Угаритте (б.з.д. 1300 жыл шамасында) табылды. Арама және арамей терминдері Ниппурдан келген губернатордың мұрағатындағы хаттарда жиі кездеседі. Жазба мәтіні Арам аймағын білдіретін Бит Арамнан келген шаруалар туралы хабарлайды. Ахламу сөзі ежелгі Вавилон дәуірінен бастап қолданыла бастады, алдымен аморлықтарды, кейін арамейлерді белгілеу үшін пайдаланылды. Ассирия патшалық жазуларында Ахламу термині мен Араму есімі арамейлерді екі рет атау үшін біріктіріледі. Ежелгі еврей дәстүрі бойынша, бұл есім Киелі кітаптағы Нұхтың немересі Шемнің ұлы Арамнан шыққан.

Тарих

Арамалықтар б.з.д. 1100 жылдан 900 жылға дейінгі кезеңде ежелгі Сирияның ертедегі семит аморлық (Ахламу) халықтарын ығыстырған көрінеді. Бұл Таяу Шығыс, Солтүстік Африка, Кавказ және Жерорта теңізі аймақтарында үлкен құлпыралыстар мен халықтардың жаппай қозғалысы болған Қараңғы дәуір еді. Арамалықтардың ерте тарихы Ахламу және Сутумен байланысты, олар Көне қола дәуірінде белгілі болған және осы кезеңнің құлауына әсер еткен болуы мүмкін. Арамалықтар Ахламулардың арасында ең танымал топқа айналды, ал б.з.д. шамамен 1200 жылдан бастап аморлықтар тарих беттерінен жоғалып, Ахламу термині мағыналық өзгеріске ұшырап, арамалықтарды белгілеу үшін қабылданды. Содан бері олар қоныстанған аймақ Арам және Эбер Нари деп аталды. Арамалықтар негізінен Орта Ассирия империясының (б.з.д. 1365–1050) үстемдігінде болған аймақта пайда болды және Евфраттан батысқа қарай орналасқан Ассирия мемлекетіне тез қауіп төндірді. Бұл қауіпті жою үшін Ассирияның Тиглат Пилесер I (б.з.д. 1115–1077) арамалық аумағында көптеген науқандар жүргізді, бірақ ассириялық жазбалардағы көптеген науқандар оның әскери науқандары арамалықтарға билік орнатуда сәтсіз болғанын көрсетеді. Кейбір ғалымдар Ниневиді осы кезде арамалықтар басып алды деп санайды. Б.з.д. 11 ғасырда Ассирия құлдырауға ұшырады, бұл арамалықтардың шабуылдарынан туындаған болуы мүмкін, бұл арамалықтарға Левант арқылы мемлекеттер тізбегін құруға және осы уақытта Ассирия аумағына, мысалы, Хабур аңғарында елеулі кеңейтуге мүмкіндік берді. Б.з.д. 1050–900 жылдар аралығында арамалықтар қазіргі Сирияның басым бөлігін биледі, бірақ ол кезде Эбер Нари және Арам деп аталды. Арама Дамаск және Хамат сияқты екі орташа өлшемді арамалық патшалық, сондай-ақ бірнеше кіші патшалықтар мен тәуелсіз қала-мемлекеттер біздің заманымызға дейінгі бірінші мыңжылдықтың басында аймақта дамыды. Олардың ішіндегі ең танымалдары – Бит Адини, Бит Бахиани, Бит Хадипе, Арам Рехоб, Арам Зоба, Бит Замани, Бит Халупе және Арам Маака, сондай-ақ Гамбулу, Литау және Пукуду арамалық тайпалары. Солтүстік Сирия мен оңтүстік-орталық Анатолиядағы неохетт халықтарымен белгілі бір синтез болды, ал Табал сияқты аймақта Сиро-Хетт мемлекеттері деп аталатын бірқатар шағын мемлекеттер пайда болды. Жерорта теңізінің шығыс жағалауында көбінесе Финикия қалалары – Тир, Сидон, Беритус және Арвад билік құрды. Жаңа Ассирия империясының пайда болуымен аймаққа 9 ғасырдың ортасынан бастап бірнеше рет шабуыл жасалып, ақыр соңында 8 ғасырдың екінші жартысында Ассирия патшаларының бақылауына түсті. Бұл аймақта тұратын көптеген адамдар Ассирияға, Вавилонға және басқа жерлерге жер аударылды. Бұл кезеңдегі патшалардың есімдері жазылған бірнеше стелалар табылған, мысалы, 8 ғасырдағы Заккур стеласы. Ассириялықтар мен вавилондықтар Месопотамияның арамей тілінің түрін қабылдады, ол б.з.д. 8 ғасырда Императорлық арамей деп аталды, Тиглат Пилесер III оны өзінің кең империясының lingua franca еткен кезде. Солтүстік Ирактың, оңтүстік-шығыс Түркияның, солтүстік-шығыс Сирияның және солтүстік-батыс Иранның түпкілікті ассириялықтары мен мандалықтары әлі күнге дейін сөйлейтін неоарамей диалектілері осы тілден тараған. Неоассирия империясы б.з.д. 626 жылдан бастап үздірілмейтін азаматтық соғысқа ұшырап, оны қатты әлсіретті және б.з.д. 616 және 605 жылдар аралығында бұрынғы вассалдарының коалициясы шабуыл жасап, жойып жіберді. Арам аймағы үшін кейіннен Жаңа Вавилон империясы мен египеттіктер соғысты, соңғылары өздерінің бұрынғы ассириялық иелеріне көмекке келді. Вавилондықтар жеңіске жетті және Арам Жаңа Вавилон империясының (б.з.д. 612–539) бір бөлігіне айналды, онда ол Эбер Нари деп аталды. Персиялық Ахеменид империясы (б.з.д. 539–332) вавилондықтарды құлатты және аймақты жаулап алды. Олар ассириялықтар енгізген Императорлық арамей тілін және Эбер Нари есімін сақтады. Б.з.д. 332 жылы аймақты грек билеушісі Ұлы Александр жаулап алды. Оның б.з.д. 323 жылы қайтысымен бұл аймақ грек Селевкид империясының құрамына кірді, сол кезде грек тілі ассириялықтар енгізген Императорлық арамей тілін империяның ресми тілі ретінде алмастырды, сондай-ақ Эбер Нари және Арам аттары сақталды. Бұл аймақ және бұрынғы Ассирия империясының шығыстағы басқа бөліктері (оның ішінде Ассирияның өзі) Сирия (Селевкидтік Сирия) деп қайта аталды, бұл б.з.д. 9 ғасырлық хурриттік, лувийлік және грек тілдерінен алынған Ассирияның бұрмалануы (Сирия этимологиясы мен Сирия аты қараңыз), ол осы уақытқа дейін ғасырлар бойы Ассирия жеріне және ассириялықтарға қатысты болды, ал қазіргі уақытта Ирактың солтүстік жартысы, Сирияның солтүстік-шығысы, Түркияның оңтүстік-шығысы және Иранның солтүстік-батыс шеттері, сондай-ақ қазіргі Сирия мен Ливанның басым бөлігі және оның арамалық және финикиялық тұрғындары емес. Осы кезеңнен бастап Сирия мен Ассирияның атаулары туралы дау туындады, Селевкидтер бұл атауды Месопотамияның Ассирия жеріне ғана емес, Евфраттан батыстағы жерлерге де қолданды, бұл жерлер ешқашан Ассирияның бөлігі болған емес, тек арамалық, финикиялық, неохетт және сутеан халқы қоныстанған колониялар еді. Олар Ассирияның өзін парфтарға жоғалтқанда, Сирия атауы сақталды, бірақ оның бастапқы көзінен ауыстырылды және тек Евфраттан батыстағы жерлерге қолданылды, бұл бір кездері Ассирия империясының бөлігі болған, ал Ассирияның өзі Ассирия деп аталды (сондай-ақ Атура/Ассуристан). Алайда, бұл жағдай ассириялықтар мен арамалықтардың грек-рим мәдениетінде сириялықтар және кейінірек сириялықтар деп аталуына әкелді. Бұл аймақ, енді Сирия деп аталды, б.з.д. 2 ғасырында Селевкидтер мен парфтар арасында соғысқа түсті, ал кейінірек римдіктер мен сасанидтік парсылар арасында. Пальмира, қуатты арамалық патшалық осы кезеңде пайда болды және бір кезде аймаққа үстемдік етіп, римдіктер мен парсылардың жаулау әрекеттеріне сәтті қарсы тұрды. Аймақ ақыры Византия империясының бақылауына көшті. Христиандық 1-3 ғасырлар аралығында қалыптаса бастады, ал арамей тілі Финикияда канандық тілді және Палестинада еврей тілін біртіндеп ығыстырды. 7 ғасырдың ортасында аймақ арабтардың ислами жаулауына түсті. Арамей тілі Сирия халқының айтарлық бір бөлігі арасында сақталды, олар арабтануға қарсы тұрды. Алайда, Сириядағы арамалық христиан халқының батыс арамей тілі бүгінде небары бірнеше мың адамдар ғана сөйлейді, көпшілігі қазір араб тілін қабылдаған. Месопотамиялық шығыс арамей тілі, әлі де аккад тілінен көптеген сөздерді және құрылымдық ұқсастықтарды қамтиды, Ирактың солтүстігі, Сирияның солтүстік-шығысы, Түркияның оңтүстік-шығысы және Иранның солтүстік-батысында негізделген этникалық жағынан ерекше ассириялықтардың көпшілігі арасында әлі де сақталған.

The Arameans appear to have displaced the earlier Semitic Amorite (Aḫlamū) populations of ancient Syria during the period from 1100 BC to 900 BC, which was a Dark Age for the entire Near East, North Africa, Caucasus, Mediterranean regions, with great upheavals and mass movements of people. The early history of the Arameans is tied to that of the Aḫlamū and Sutû who were already known in the Late Bronze Age and who seem to have played a role in the period's demise. The Arameans rose to be the prominent group amongst the Ahlamu, and from c. 1200 BC on, the Amorites disappeared from the pages of history and the term Ahlamu underwent a semantic shift, becoming an accepted term for Aramean. From then on, the region that they had inhabited became known as Aram and Eber Nari. The Arameans emerged in a region which was largely under the domination of the Middle Assyrian Empire (1365–1050 BC) and quickly posed a threat to the Assyrian polity which was largely located west of the Euphrates. In order to nullify this threat, Tiglath Pileser I (1115–1077 BC) of Assyria performed many campaigns in Aramean territory, although the numerous campaigns that the Assyrian records recorded that he took indicate that Assyrian military campaigns were unsuccessful at exercising power or dominance over the Arameans. Some scholars believe that the Arameans took Nineveh in this time. In the 11th century BC, Assyria fell into decline which may have been caused by the incursions of the emerging Arameans, allowing the Arameans to establish a string of states across the Levant and make notable expansions into Assyrian territory in this time such as in the Khabur Valley. During the period 1050 – 900 BC Arameans came to dominate most of what is now Syria but was then called Eber Nari and Aramea. Two medium sized Aramaean kingdoms, Aram Damascus and Hamath, along with several smaller kingdoms and independent city states, developed in the region during the early first millennium BCE. The most notable of these were Bit Adini, Bit Bahiani, Bit Hadipe, Aram Rehob, Aram Zobah, Bit Zamani, Bit Halupe and Aram Ma'akah, as well as the Aramean tribal polities of the Gambulu, Litau and Puqudu. There was some synthesis with neo Hittite populations in northern Syria and south central Anatolia, and a number of small so called Syro Hittite states arose in the region, such as Tabal. The east Mediterranean coast was largely dominated by Phoenician city states such as Tyre, Sidon, Berytus and Arvad. With the advent of the Neo Assyrian Empire, the region was invaded on several occasions, since the middle of the 9th century, and finally fell under the control of Assyrian kings during the second half of the 8th century BCE. Large numbers of people living in the region were deported into Assyria, Babylonia and elsewhere. A few steles that name kings of this period have been found, such as the 8th century Zakkur stele. The Assyrians and Babylonians themselves adopted a Mesopotamian form of Aramaic, known as Imperial Aramaic in the 8th century BC, when Tiglath pileser III made it the lingua franca of his vast empire. The Neo Aramaic dialects still spoken by the indigenous Assyrians and Mandeans of northern Iraq, south east Turkey, north east Syria and north west Iran, descend from this language. The Neo Assyrian Empire was riven by unremitting civil war from 626 BC onward, weakening it severely, and allowing it to be attacked and destroyed by a coalition of its former vassals between 616 and 605 BCE. The region of Aram was subsequently fought over by the Neo Babylonian Empire and Egyptians, the latter of whom had belatedly come to the aid of their former Assyrian overlords. The Babylonians prevailed and Aram became a part of the Neo Babylonian Empire (612–539 BC) where it remained named Eber Nari. The Persian Achaemenid Empire (539–332 BC) overthrew the Babylonians and conquered the region. They retained the Imperial Aramaic introduced by the Assyrians, and the name of Eber Nari. In 332 BC the region was conquered by the Greek ruler, Alexander the Great. Upon his death in 323 BC this area became part of the Greek Seleucid Empire, at which point Greek replaced the Assyrian introduced Imperial Aramaic as the official language of Empire, as were the names Eber Nari and Aramea. This area and other parts of the former Assyrian Empire to the east (including Assyria itself) were renamed Syria (Seleucid Syria), a 9th century BC Hurrian, Luwian and Greek corruption of Assyria (see Etymology of Syria and Name of Syria), which had for centuries until this point referred specifically to the land of Assyria and the Assyrians, which in modern terms actually covered the northern half of Iraq, north east Syria, south east Turkey and the north western fringes of Iran, and not the bulk of modern Syria and Lebanon and its largely Aramean and Phoenician inhabitants. It is from this period that the later Syria vs Assyria naming controversy arises, the Seleucids confusingly applied the name not only to the Mesopotamian land of Assyria itself, but also to the lands west of Euphrates which had never been part of Assyria itself, but merely Aramean, Phoenician, Neo Hittite and Sutean inhabited colonies. When they lost control of Assyria itself to the Parthians, the name Syria survived but was dislocated from its original source, and was applied only to the land west of Euphrates that had once been part of the Assyrian empire, while Assyria proper went back to being called Assyria (and also Athura/Assuristan). However, this situation led to both Assyrians and Arameans being dubbed Syrians and later Syriacs in Greco Roman culture. This area, by now called Syria, was fought over by Seleucids and Parthians during the 2nd century BCE, and later still by the Romans and Sassanid Persians. Palmyra, a powerful Aramean kingdom arose during this period,
and for a time it dominated the area and successfully resisted Roman and Persian attempts at conquest. The region eventually came under the control of the Byzantine Empire. Christianity began to take hold from the 1st to 3rd centuries AD, and the Aramaic language gradually supplanted Canaanite in Phoenecia and Hebrew in Palestine. In the mid 7th century AD the region fell to the Arab Islamic conquest. Aramaic survived among a sizable portion of the population of Syria, who resisted Arabization. However, the native Western Aramaic of the Aramean Christian population of Syria is spoken today by only a few thousand people, the majority having now adopted the Arabic language. Mesopotamian Eastern Aramaic, which still contains a number of loanwords from the Akkadian, as well as structural similarities, still survives among the majority of ethnically distinct Assyrians, who are mainly based in northern Iraq, north eastern Syria, south eastern Turkey and north western Iran.

Мәдениет

Соңғы арамей патшалықтары мен қала-мемлекеттері құлағаннан кейін арамейлер негізінен Солтүстік Месопотамияда оқшауланып, мұсылман үкімдігі астында осы күнге дейін өз мәдениеті мен ұлттық ерекшеліктерін сақтап келді. ХХ ғасырдың бірінші жартысында Таяу Шығыста арамейлер, сондай-ақ кішкентай яһуди, мандей және мұсылман топтары жүзден астам арамей диалектілерінде сөйлесті.

Ежелгі арамей діні

Ежелгі арамалықтардың діні мен құдайына табыну әдеттері туралы мәліметтер жетімсіз. Арамейлердің пұтқа табынушылық пантеонында негізінен басқа да ежелгі семит тілінде сөйлейтін, арамейлерге туыс халықтар да құдай санайтын семит құдайлары болған. Олардың ең басты құдайы – дауыл мен құнарлылық құдайы Хадад еді. Ол Рамман деп те белгілі болды, яғни «көктегі күркіреу». Арамей тілінде осы құдайдың тағы бір кең таралған аты – Рахмана («мәрхаматты»). Арамей патшаларының жазбаларында бұл құдай көбінесе олардың қорғаушысы ретінде айтылады. Хадад әдетте сақалды әскер, найзағай шашып тұрған немесе екі қырлы қылыш ұстаған күйде бейнеленген. Бұқа Хададтың символдық жануары болды, көбінесе ол бұқаның арқасында тұрғандай бейнеленген. Хададты бейнелейтін бұқаның басы б.з.д. 4 ғасырға жататын монеталарда кездеседі, олар ежелгі арамей қаласы Маббугтың жанынан табылды, гректер оны Йерополис («қасиетті қала») деп атаған. Хададтың құрметіне салынған басты ғибадатхана Арам Дамаскіде орналасқан. Бұл ғибадатхананың тағдыры ерекше: Рим империясы кезінде ол Юпитер храмы ретінде қайта салынды, Византия дәуірінде шіркеуге айналдырылды, ал Сирияны арабтар басып алғаннан кейін қазіргі Сирияның ең ірі мешітіне айналды, оны Омейяд мешіті деп атады. Бар-Хадад деген атты бірнеше арамей патшалары алып жүрген, сөзбе-сөз «Хададтың ұлы» дегенді білдіреді. Бұл патшалық лақап болғандықтан, ешкімнің осы атты иеленуге құқығы болмаған. Соңында бұл аттың ерекшелігі жойылды, және оның пұтқа табынушылық тамырларына қарамастан, арамейлер христиан дінін қабылдағаннан кейін де осы атты сақтап қалды. Арамейлер христиандығына өткеннен кейін Бар-Хадад есімді епископ та болды. Олардың жазуларынан және аттарынан арамейлер басқа Месопотамия құдайларына да табынғандығы көрінеді, мысалы, Син, Иштар (олар Астарта деп атаған), Шамаш, Таммуз, Бел және Нергал, сондай-ақ кейбір канандық-финикиялық құдайлар, мысалы, дауыл құдайы, Ел, Кананның жоғарғы құдайы, Анат (‘Атта) және басқалары.

Records of the religion and worship habits among ancient Arameans are fairly scarce. The Aramean pagan pantheon mainly consisted of common Semitic gods who were also worshipped by other Ancient Semitic speaking peoples kin to the Arameans. Their greatest god was Hadad, the god of thunderstorms and fertility. He was also known as Ramman meaning “thunderer.” Another widespread name for this deity in Aramaic was Rahmana (“merciful”). In the inscriptions left by Aramean kings this god is often referred to as their protector. Hadad was usually depicted as a bearded soldier striking with thunder or holding a double edged sword in his hand. The bull was the symbolic animal of Hadad on which he often depicted as standing on the bull’s back. The bull’s head that symbolizes Hadad can be seen on coins dating back to the 4th century BC, which were unearthed nearby the ancient Aramean city of Mabbug, which the Greeks called Hierapolis (“sacred city”). The main temple built in Hadad’s name was located in Aram Damascus. The fate of this temple is remarkable, under the Roman Empire it was rebuilt as a Temple of Jupiter, during Byzantine times it was turned into a church and after the Arab conquest of Syria it became the biggest mosque of modern day Syria, named Umayyad Mosque. The name Bar Hadad, which several Aramean kings bore, literally means son of Hadad. It was a royal title, so no one else had the right to be called by that name. Eventually the name lost its distinction, and despite its pagan origins, the Arameans preserved the name after the adoption of Christianity. After the Arameans became christianized there even was a bishop called Bar Hadad. It appears from their inscriptions as well as from their names that the Arameans also worshipped other Mesopotamian gods such as Sin, Ishtar (whom they called Astarte), Shamash, Tammuz, Bel and Nergal, but also some Canaanite Phoenician deities such as the storm god, El, the supreme deity of Canaan, in addition to Anat (‘Atta) and others.

Тіл

Арамейлер Месопотамия және Левант аймақтарында кеңінен тарағандықтан, арамей тілі бүкіл Таяу Шығыстың жалпы тіліне айналды. Ол ежелгі патшалықтар мен империялардың мемлекеттік өмірі мен басқару тілі, сондай-ақ діни құлшылық пен діни оқудың тілі ретінде пайдаланылды. Кейіннен ол бірнеше жаңа арамей тілдеріне бөлінді, олар қазіргі күнде де қолданылып келеді.

Сәулет және өнер

Арамалық қалалар қала қабырғасымен және сарайлар мен басқа да көрнекті ғимараттар орналасқан бекіністі жоғарғы қаламен немесе цитадельмен қоршалған. Патша сарайларының кіреберісінде көбінесе билік пен үстемдіктің белгісі ретінде қанатты бұқалар мен арыстандардың бірнеше стелалары болған. Күтпеген нәрсе, ірі арамалық қалалардың цитадельдерінде ғибадатханалар қазба жұмыстарынан табылған жоқ. Бір ғана ерекше жағдай – Телл-Афис қаласындағы антис стиліндегі ғибадатхана. Самалдың басты ғибадатханасы астанада емес, Зинкирлиден солтүстікке қарай шамамен жеті шақырым жерде орналасқан Герчин деген таулы төбеде болғандығы, діни орындарды пайдаланудағы әртүрлі тәсілдерді көрсетеді. Арама патшалары сол кездегі басқа халықтардан өзгеше бас киімдер, шаш пен сақалды әшекейлеу стилімен ерекшеленген. Олар ерекше бас киімдері, орташа ұзындықтағы сақалдары және ірі қисайған мұрындарымен көзге түсетін. Әсіресе, бас киімдерінің алдына түсірілген өрім – арамалық өнердің ерекше белгісі болған.