Куmba Яла: Гвинея-Бисау президентінің өмірі мен саясаты

Кіріспе

Гвинея-Бисау президенті 2000 жылдан 2003 жылға дейін.

Кумба Иала Эмбало, сондай-ақ Яла деп те жазылады (15 наурыз 1953 жыл - 4 сәуір 2014 жыл) – Гвинея-Бисау саясаткері, ол 2000 жылдың 17 ақпанынан бастап 2003 жылдың 14 қыркүйегінде болған қансыз әскери төңкеріспен қызметтен алынғанға дейін президент болды. Ол Баланта этностық тобына жататын және Әлеуметтік жаңару партиясының (PRS) төрағасы болды. 2008 жылы ол ислам дініне кіріп, Мохамед Иала Эмбало деген ат алды. Ол Әлеуметтік жаңару партиясын құрған. 2014 жылы Иала жүрек-өкпе тоқтасынан қайтыс болды.

Ерте өмір

1953 жылы 15 наурызда Кашеу аймағындағы Була қаласында шаруа отбасында дүниеге келген Иала, жасөспірім кезінде Гвинея және Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африкалық партиясының (PAIGC) белсенді мүшесі болды. PAIGC португалдық отаршылдық үкіметтен тәуелсіздік алуды көздеді. Лиссабондағы Португалия католик университетінде теологияны, содан кейін философияны оқыды (бірақ аяқтаған жоқ). Бисауда Иала Амилкар Кабрал атындағы Университеттің құқық факультетінде заңгерлік білім алды. Оқуын аяқтағаннан кейін Ұлттық Кваме Н'Крума лицейінің директоры болып тағайындалды, онда философия және психология пәндерін оқытты. Ол португал, криолу, испан, француз және ағылшын тілдерін білді, сонымен қатар латын, грек және еврей тілдерін оқи алатын. 1991 жылғы наурыз айында Рафаэль Барбосамен бірге Иала Демократиялық әлеуметтік фронтты (ДӘФ) құруға көмектесті. 1992 жылғы 14 қаңтарда Иала ДӘФ-тан шығып, Әлеуметтік жаңару партиясын (АЖП) құрды. Оппозициялық партиялар Иаланы қолдады, бірақ Виейра 4% айырмашылықпен (52,02% - 47,98%) жеңіске жетті. 30 желтоқсанда ол медициналық емделу үшін Лиссабонға кетті, ал 2000 жылдың қаңтар айының басында Гвинея-Бисауға оралғаннан кейін 9 қаңтарда екінші турдағы сайлау кампаниясын бастады; денсаулығының жақсы екенін айтып, Санханы пікірталасқа шақырды. 2000 жылғы 16 қаңтарда өткен екінші турда Иала 72% дауыс жинап жеңіске жетті. 2000 жылғы мамыр айында Иала АЖП президенті лауазымынан кетті, бірақ партиядағы ықпалды рөлін сақтап қалды. 1998-1999 жылдардағы азаматтық соғыста Виейраны құлатып жіберген көтеріліс жетекшісі генерал Ансуман Манемен Иаланың қарым-қатынасы қиын болды. 2000 жылғы қарашада Иала бірнеше әскери шенеуніктерді жоғарылатуға тырысты, бірақ Мане Иаланың жоғарылату тізімі бұрын Манемен келісілген тізім емес екенін мәлімдеді. Мане қарулы күштерді өз бақылауына алып, Иаланың жоғарылатуларын күштен жойып, штаб бастығы Вериссимо Коррея Сеабраны алмастырды. Содан кейін қақтығыс басталды, бір аптадан кейін, 30 қарашада Мане үкіметтік күштермен болған шайқаста қаза тапты. Иала 2001 жылы Ұлттық жиналыста бекітілген конституция жобасын ветомен қайтарған жоқ, оның орнына президенттік билікті күшейту туралы ұсыныстармен парламентке қайтарды. Иаланың үкіметі 2001 жылғы желтоқсан айының басында төңкеріс жоспарын жолынан тоқтатып, бірақ оппозиция оның болуын күмәндандырды. Кейіннен оппозициялық партиялардың бірнеше мүшелері айып тағылмастан қамауға алынды. 2002 жылғы маусымда ол Гамбияны Гвинея-Бисаудағы көтерілісті қоздыруда айыптады, бірақ Гамбияның сыртқы істер министрлігі бұл айыптаманы жоққа шығарды; Иала тіпті Гамбияға басып кірумен қорқытты. 2002 жылғы қарашада Иала парламентті таратып, Марио Пиресті уақытша премьер-министр етіп тағайындады және 2003 жылғы ақпанға мерзімінен бұрын сайлау жариялады. Алайда, бұл сайлау бірнеше рет кейінге жылдырылды: алдымен сәуірге, содан кейін шілдеге, содан кейін қазанға. Кейбіреулер Иала билікте қалу үшін заңды бұрмалауға тырысқан деп күдіктенді. Иала 17 қыркүйекте өзінің отставкасын жариялады.

Born to a farming family in Bula, Cacheu Region on 15 March 1953, Ialá became a militant member of the African Party for the Independence of Guinea and Cape Verde (PAIGC) during his teenage years. The PAIGC sought independence from Portuguese colonial rule. He studied theology at the Catholic University of Portugal, in Lisbon, and then philosophy (not completed). In Bissau, Ialá studied law at the Law School of the University Amílcar Cabral. After completing his studies, he was appointed director of the National Lyceum Kwame N'Krumah, where he also taught Philosophy and Psychology. He spoke Portuguese, Crioulo, Spanish, French and English and could read Latin, Greek and Hebrew. In March 1991, alongside Rafael Barbosa, Ialá helped found the Democratic Social Front (FDS). On 14 January 1992, Ialá left the FDS and formed the Social Renewal Party (PRS). The opposition parties united behind Ialá, but Vieira nevertheless won by a 4% margin (52.02% to 47.98%). He went to Lisbon for medical treatment on 30 December, and after returning to Guinea Bissau in early January 2000, he launched his second round campaign on 9 January; he said that he was in good health and challenged Sanhá to a debate. The second round, held on 16 January 2000, was easily won by Ialá, who received 72% of the vote. Ialá resigned as president of the PRS in May 2000, although he continued to play an influential role in the party. Ialá's relationship with General Ansumane Mané, the leader of the rebellion that had toppled Vieira in the 1998–99 civil war, was difficult. Ialá attempted to promote a number of military officers in November 2000, but Mané said that Ialá's list of promotions was not the one Ialá had previously agreed to with Mané. Mané announced that he was taking control of the armed forces, revoking Ialá's promotions and replacing the chief of staff, Veríssimo Correia Seabra. An outbreak of fighting followed, and Mané was killed in a clash with government forces a week later, on 30 November. Ialá did not veto or promulgate the draft constitution approved by the National Assembly in 2001, instead sending it back to parliament with recommendations for increased presidential powers. Ialá's government claimed to have foiled a coup plot in early December 2001, although the opposition questioned its existence. Various members of opposition parties were subsequently detained and held without charge. In June 2002, he accused The Gambia of fomenting rebellion in Guinea Bissau, a charge which the Gambian foreign ministry denied; Ialá even threatened an invasion of The Gambia. Ialá dissolved parliament in November 2002, appointed Mário Pires as caretaker prime minister, and called early elections for February 2003. These elections were repeatedly postponed, however: first to April, then to July, then to October. Some suspected that Ialá sought to manipulate the law to ensure that he would remain in power. Ialá publicly announced his resignation on 17 September,

2004 жылғы 8 наурызда, заң шығару сайлауы алдында Иала үй қамауынан босатылды. Ол өзінің саяси қызметіне тыйым салынғандықтан, АЖП сайлау кампаниясына қатысатынын мәлімдеді. 28 наурызда өткен сайлауда АЖП 100 орынның 35-ін жеңіп алды, осылайша Ұлттық халық жиналысында PAIGC-ден кейін екінші ірі партия атанды.

2005 жылғы президент сайлауы және одан кейінгі оқиғалар

2005 жылғы 26 наурызда партияның ұлттық кеңесі оны бес жылға саяси қызметке ресми түрде тыйым салынған болатын, бірақ 19 маусымдағы президенттік сайлауға PRS кандидаттығына ұсынды. Иала 11 сәуірде Жоғарғы Сотқа кандидаттық өтінімін жолдады, өйткені ол саяси қызметке тыйым салу туралы келісімге кеңсесінде емес, үйінде қол қойғандықтан, ол жарамсыз деп мәлімдеді. Жоғарғы Сот 10 мамырда жарияланған кандидаттар тізіміне оны қосты, оның кандидатурасын мақұлдауға бес судья дауыс берді, ал біреуі қарсы болды. Шешімнің негізі Иаланың саяси қызметтен шеттететін уақытша хартаға қол қоюдан бұрын қызметтен кеткені болды. Соттар хартаны Иаланың мүддесіне қайшы келетіндей кері күшпен қолдануға болмайды деп шешті. Содан кейін, 15 мамырда Иала президенттік лауазымынан кеткенін қайтарып алып, өзінің қалған мерзімін аяқтау үшін қайтадан билікке келетінін мәлімдеді. Бұл елдегі саяси шиеленісті күшейтті, бірақ бұл жарияланым бірден елеулі салдарға әкелмеді; екі күннен кейін Иаланың жақтастарының митингісі өтті, оны полиция көзден жасарғыш газбен таратып жіберді. Мамыр айының соңында, ол өзінің отставкасын қайтарып алғанын жариялағаннан кейін он күн өткен соң, қарулы адамдар тобымен бірге президенттік сарайды шамамен төрт сағатқа басып алып, кейін кетіп қалды, армияның хабарлауынша. Ресми нәтижелерге сәйкес, ол 19 маусымдағы сайлауда Малам Бакай Санха мен Нино Виейрадан 25 пайыз дауыспен үшінші орын алды, сондықтан екінші турға қатыса алмады. Иала өзінің 38 пайыз дауыс жинап, бірінші орын алғанын және нәтижелердің алаяқтық екенін мәлімдеді. Нәтижелер жарияланғаннан кейін Иаланың жақтастары полициямен қақтығысқанда кем дегенде төрт адам қаза тапты. Иала Сенегал президенті Абдулай Уэйдпен, Виейрамен және Санхамен келіссөздер жүргізу үшін Сенегалға барды. 27 маусымда ол баспасөз конференциясында бейбітшілік пен демократия мүддесін ескере отырып, нәтижелерді қабылдағанын айтты, бірақ өзінің жеңгенін де мәлімдеді. Иала бұл кезде "принцип бойынша зорлық-зомбылықты қабылдамайтынын" айтты және ақырында президенттік лауазымға қайта оралатынын болжады, өйткені оның қарсыластары өзінен үлкен екенін және "ертең олар жоғалып кететінін" атап өтті. Екінші тур 24 шілдеде өтті, нәтижесінде Виейра жеңіске жетті. 2006 жылғы 27 қазанда Иала Мароккодағы бір жылдық ерікті жерсіздіктен кейін Гвинея-Бисауға оралды. 12 қарашада ол партияның үшінші кезекті съезінде PRS президенті болып сайланды, дауыс берудің шамамен 70 пайызын жинады, Альберто Намбеяны жеңді, бірақ оның қайта сайлануы PRS ішіндегі қарсыластарымен дау туды. Ол премьер-министр Аристидс Гомес үкіметін "заңсыз және заңсыз" деп айыптады және оны таратып, мерзімінен бұрын парламент сайлауын өткізу қажеттігін мәлімдеді. 2007 жылғы мамырда, Иалаға қарсы PRS фракциясының үшінші кезекті съезді жою туралы апелляциясын қарастырған Бисау облыстық соты съездің қаулыларын күшін жойып, Иаланы партия басшылығынан шеттету туралы шешім қабылдады. Алайда, 2007 жылғы 23 тамызда Гвинея-Бисаудың Жоғарғы соты бұл шешімді кері қайтарып, Иаланы партия басшылығына қайта орнатты. Мароккодағы жерсіздікте көбірек уақыт өткізгеннен кейін, Иала 2008 жылғы 7 шілдеде Бисауға оралды, қарашадағы 2008 жылғы парламент сайлауына тіркелу үшін. Осы оқиғада ол PRS сайлауда көпшілік орындарды жеңіп алатынын болжады. Оралғаннан кейін көп ұзамай, 2008 жылғы 18 шілдеде Габу қаласында ислам дінін қабылдады, Мұхамед Иала Эмбало деген есімді алды. Сондай-ақ, ол араб тілін үйренді. 2008 жылғы қарашадағы сайлауда PAIGC ресми түрде PRS-ті жеңіп, көпшілік орындарды жеңді. Иала бастапқыда ресми нәтижелерге және алаяқтыққа қарсы шықты, бірақ кейіннен PAIGC жеңісін қабылдады және PRS конструктивті оппозиция болады деп мәлімдеді. Президент Нино Виейра 2009 жылғы 2 наурызда әскерилер тарапынан өлтірілді. Сәуір айында PRS 2009 жылғы маусымдағы президенттік сайлауға Иаланы өзінің кандидаты етіп тағайындады. Партияның Иаланың "монополиялық жүйесіне" қарсы болған кейбір мүшелері оның орнына Балтазар Лопес Фернандестің кандидатурасын ұсынды, бірақ олар сәттілікке жетпеді.

On 26 March 2005, he was chosen as the PRS candidate for 19 June presidential election by the party's national council, despite being officially banned from politics for five years. Ialá submitted his candidate application to the Supreme Court on 11 April, arguing that since he had signed his agreement to respect his ban from politics at his home and not in his office, it was invalid. The Supreme Court cleared him to stand in the election in its list of approved candidates published on 10 May, with five judges in favor of permitting his candidacy and one opposed. The decision was based on the fact that Ialá had resigned prior to the signing of the transitional charter which had barred him from politics, with the judges ruling that the charter should not be retroactively applied to Ialá in a way contrary to his interests. Soon afterwards, on 15 May, Ialá said that he was withdrawing his resignation as president and would resume office to serve out the remainder of his term. Although this increased the country's political tension, the declaration did not appear to lead to much immediate consequence; a rally of some of Ialá's supporters was held two days later and was dispersed by police with tear gas. In late May, ten days after declaring his resignation withdrawn, he occupied the presidential palace at night with a group of armed men for about four hours before leaving, according to an announcement by the army. According to official results he came in third in 19 June election with 25% of the vote, behind Malam Bacai Sanhá and Nino Vieira, and thus could not participate in the second round run off. Ialá said that he actually came in first, with about 38% of the vote, and that the result was a fraud. At least four people were reported killed when Ialá's supporters clashed with police after the results were announced. Ialá went to Senegal for talks with Senegalese President Abdoulaye Wade, along with Vieira and Sanhá, and on 27 June he said at a news conference that he accepted the result in the interest of peace and democracy, while still claiming to have actually won. Ialá said on this occasion that he "rejected violence on principle" and predicted that he would eventually regain the presidency, noting that his opponents were older than himself "and tomorrow they will disappear." The second round, held on 24 July, resulted in Vieira's victory. On 27 October 2006, Ialá returned to Guinea Bissau after a year of voluntary exile in Morocco. On 12 November he was elected as President of the PRS with about 70% of the vote at the party's third ordinary congress, defeating Alberto Nambeia, although his re election was disputed by opponents within the PRS. He denounced the government of prime minister Aristides Gomes as "illegitimate and illegal" and said that it should be dissolved and early parliamentary elections should be held. In May 2007, following an appeal for the annulment of the third ordinary congress by a faction of the PRS opposed to Ialá, the Regional Court of Bissau cancelled the congress' resolutions and removed Ialá from the party leadership. On 23 August 2007, however, the Supreme Court of Guinea Bissau reversed that decision and restored Ialá to the party leadership. After spending more time in exile in Morocco, Ialá returned to Bissau on 7 July 2008 to register for the November 2008 parliamentary election. On that occasion, he predicted that the PRS would win the election with a majority of seats. Soon after his return, he converted to Islam in the city of Gabú on 18 July 2008, taking the name Mohamed Ialá Embaló. He also learned to speak Arabic. In the November 2008 election, PAIGC officially won a majority of seats, defeating the PRS. Ialá initially disputed the official results and alleged fraud, although he later accepted PAIGC's victory and said that the PRS would be a constructive opposition. President Nino Vieira was killed by soldiers on 2 March 2009. In April, the PRS designated Ialá as its candidate for the June 2009 presidential election. Some in the party who opposed Ialá's "system of monopoly" instead proposed the candidacy of Baltazar Lopes Fernandes, but they were unsuccessful.

Өлім

Иала 2014 жылдың 3 сәуірінен 4 сәуірге дейінгі түнде 61 жасында "көңіл-қантамыр тоқтасынан" қайтыс болды. Оның жеке күзетшісі Альфредо Малу, ол "бесенбі күні түнде денсаулығы нашарлап", ертеңгі сағаттарда көз жұмғанын айтты. Үкімет Иаланың жүрек талмасынан қайтыс болғанын, сағат 9:00-де "үкімет отырысы" өтетінін және оның денесі Бра әскери госпиталіне жеткізілгенін хабарлады. Малу, күні кешке кенеттен ауырып қалғандықтан, 2014 жылдың 13 сәуірінде өтетін парламенттік сайлауға дайындалу үшін PRS кандидаттарымен кездесе алмағанын қосты. Оның артында әйелі Елизавета Иала және балалары қалды.