Кіріспе

Бораго тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Бораго (айтылуы: /бо́радж/ немесе /бо́ридж/; Borago officinalis) – Жерорта теңізіне тән, гүлді өсімдіктер тұқымдасына жататын бір жылдық шөп. Өсімдікте шамалы мөлшерде пирролизидин алкалоидтары болғанымен, оның кейбір бөліктерін тағамға пайдалануға болады және тұқымдарынан май алынады.

Сипаттама

B. officinalis биіктігі 1,5 метрге жетеді, сабақтары мен жапырақтарында қылшық немесе түктер болады; жапырақтары кезектесіп орналасқан, қарапайым және ұзын. Гүлдері толық, бес тар, үшбұрышты ұштарға ие. Гүлдер көбінесе көк түсті, бірақ кейде қызғылт гүлдер де кездеседі. Ақ гүлді түрлері де өсіріледі. Көк гүлдің генетикалық белгісі ақ гүлге қарағанда күштірек. Гүлдері скорпиоидты шоғырларда пайда болып, бір мезгілде көптеген гүлдердің гүлдеуінен тұратын әсем гүлдік көріністерді құрайды, бұл борайдың геитоногамия деңгейі жоғары екенін көрсетеді (бір өсімдік ішінде тозаңдану). Май құрамында пальмитин қышқылы (10–11%), стеарин қышқылы (3,5–4,5%), олеин қышқылы (16–20%), линоль қышқылы (35–38%), эйкозеноин қышқылы (3,5–5,5%), эрука қышқылы (1,5–3,5%) және нервон қышқылы (1,5%) бар. Бұл май көбінесе GLA қосымшасы ретінде қолдану үшін "жұлдыз гүлі майы" немесе "бораж майы" деп сатылады, бірақ дені сау ересектер әдетте диеталық линоль қышқылынан жеткілікті GLA өндіреді. Жапырақтарында бауырға зиян келтіретін пирролизидин алкалоидтарының (ПА) – интермедин, ликопсамин, амабилин және супинин, сондай-ақ зиянсыз қаныққан ПА – тесининнің шағын мөлшері (кептірілген шөптен 2–10 ppm) бар. ПА борай тұқымы майында да кездеседі, бірақ оны өңдеу арқылы жоюға болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ол Жерорта теңізі аймағында өсіп-өнді және көптеген басқа аймақтарда жабайыланған. Ол Дания, Франция, Германия, Ұлыбритания және Ирландия сияқты Еуропаның көптеген елдеріндегі бақшаларда жақсы өседі, және өздігінен тұқым шашу арқылы жылдан жылға бақта қалып қояды.

Уыттылық

Бауырға зиян келтіретін пиролизидин алкалоидтары жапырақтар мен тұқым майында табылғаннан бөлек, Германия Федералдық тәуекелді бағалау институты, боржа балдарында боржа өсімдіктерінен жиналған тозаң арқылы балға көшетін ПА бар екенін хабарлады, сондай-ақ коммерциялық бал өндірісінің ластануды болдырмау үшін ПА-ның мөлшері шектеулі шикі балды іріктеуі мүмкін екенін ұсынды.

Өсімдіктер

Borago officinalis дәстүрлі түрде асқазан-ішек, тыныс алу және жүрек-қан тамырлары жүйесінің гиперактивті бұзылыстарына қолданылған, мысалы асқазан-ішек (колик, құрамы, диарея), тыныс жолдары (асма, бронхит), жүрек-қан тамырлары (кардиотоник, гипотензияға қарсы және қан тазартқыш), зәр шығару (диуретик және бүйрек/несеп қуығының бұзылыстары). Борай майын қабылдаумен байланысты эпилепсиялық статусқа бір жағдай туралы хабарланған. Бораждың метанол экстракты in vitro жағдайында күшті амебицидтік активтілікті көрсеткен. Экстракттың Entamoeba histolytica-ға қарсы 50% тежеу концентрациясы 33 мкг/мл құрады.

Қауымдастықты отырғызу

Бораж – бірлесіп егілетін өсімдік. Ол бұршақтарды, шпинатты, крестгүлділерді және тіпті құлпынайды қорғауға немесе күтімге алуға көмектеседі деседі. Сонымен қатар, бұл өсімдік помидорға да жақсы серік болады, себебі ол помидордың мүйіз құрттарының немесе мандуканың аналарын, жұмыртқа салуға орын іздеп келе жатқанда, шатастырады. Ол помидордың өсуін жақсартады және олардың дәмін жақсартады деген де мәлімдемелер бар.

Генрих VIII патшаның соңғы әйелі Кэтрин Парр, боражды меланхолияны емдеу үшін қолданған. Фрэнсис Бэкон бораждың "көңіл көтеруші, қараңғы меланхолияның буын басуын тоқтатуға керемет күші бар" деп ойлаған. Джон Джерардтың "Дәрiлiк өсiмдiктер" кітабында өсімдік туралы ескі өлең келтірілген: "Ego Borago, Gaudia semper ago (Мен, Бораж, әрқашан қуаныш сыйлаймын)". Ол былай деп мәлімдейді: