Жан Кавалье: Камизарлар көшбасшысының өмірі мен күресі

Кіріспе

Гугенот көшбасшысы (1681–1740)

Жан Кавалье (28 қараша 1681 – 17 мамыр 1740) – камисарлардың окситандық гугенот басшысы. Ол Францияның оңтүстігіндегі Андзе қаласына жақын Рибаут коммунасындағы Мас Ру атты шағын ауылда дүниеге келген.

Ерте өмір

Оның әкесі сауатсыз шаруа болған, бірақ қуғын-сүргіннің салдарынан отбасымен бірге католик дініне көшуге мәжбүр болды, ал анасы оны протестанттық сенімде жасырын тәрбиеледі. Бала кезінде ол қойшы болды, шамамен жиырма жасында нан пісіруге шәкірт болды. Діни пікірлері үшін қудалау қаупінен қашып, ол Женеваға кетті, онда 1701 жылды өткізді; ол Камисардтардың көтерілісі қарсаңында Севеннеге қайтып келді, олар 1702 жылдың 24 шілдесінде Пон-де-Монверде Аббат дю Шайланың қанымен көтеріліс туын көтерді. Бірнеше айдан кейін ол олардың жетекшісі болды. Ол соғыс саласындағы ерекше дарынымен көзге түсті, ал маршал Вилларс оның шабуылда да, қорғаныста да батыл екенін айтып, оған жоғары баға берді, сондай-ақ елді жақсы білуі арқасында әскерін басқаруда ең тәжірибелі офицерлерге тең келді. Екі жылдың ішінде ол XIV Людовиктің генералдары граф Виктор Морис де Бролье мен маршал Монтревельді тежеп, француз тарихындағы ең қатыгез партизандық соғыстардың бірін жүргізді.

Партизандық

Ол Камисард әскерін ұйымдастырып, ең қатаң тәртіпті сақтады. Сөз өнерінде ол Израиль пайғамбарларынан шабыт алды және қарапайым тау халқының ынтасын осыншалық деңгейге көтеріп, олар жан-жақты бостандық үшін жас басшыларымен бірге өлуге дайын болды. Әр шайқас оның есімін қорқынышқа толы етті. 1702 жылы Рождество күні ол Алей қаласының қақпаларында діни жиын өткізуге батылдық танытып, оған шабуылға келген жергілікті жасақтарды қуып шығарды. 1703 жылы 10 ақпанда Вагнаста патша әскерін талқандады, бірақ өзі жеңілген соң қашуға мәжбүр болды. Бірақ ол қайтадан пайда болды, 30 сәуірде Tour de Billot шайқасында тағы жеңілді, бірақ қайтадан күшіне келді, қаза тапқандардың орнын толтыру үшін жаңа сарбаздар оған ағылып келді. Ұзақ жеңістер сериясымен ол өзінің беделін ең жоғары деңгейге көтеріп, халықтың толық сенімін жеңіп алды. Камисардтарға қарсы қатаң шаралар қолдану бекер болды. Кавальер соғысты батыл түрде жазыққа алып барды, қорқынышты жазаларды орындады және тіпті Ним қаласына да қауіп төндірді. 1704 жылы 16 сәуірде ол Нагс көпірінде маршал Монтревельдің өзімен 1000 адамымен 5000 әскерге қарсы кездесті. Аса қатал шайқастан кейін жеңілгенімен, ол өз адамының үштен екісімен сәтті шегінді. Осы сәтте маршал Вилларс осы қорқынышты күреске тоқтам салуды қалап, келіссөздер бастады, ал Кавальер 1704 жылы 11 мамырда Алей маңындағы Понт-д'Авнеде өткен конференцияға қатысуға келісті, ал 16 мамырда Нимде бағынды. Еуропаның ең асқақ патшасымен келіссөздер жүргізуде ол бүлікші ретінде емес, абыройлы соғыс жүргізген әскердің басшысы ретінде болды. Людовик XIV оған полковник шені берді, оны Вилларс жеке табыс етті және 1200 ливр зейнетақы тағайындады. Сонымен қатар, ол оның басшылығымен Испанияда қызмет етуге арналған Камисард полкінің құрылуына рұқсат берді. Севеннен соңғы рет кетер алдында ол Алей және Рибаут қалаларына барды, содан кейін көптеген адамдар оны күтіп алды. Бірақ Кавальер жан-жақты бостандыққа қол жеткізе алмады, ал оның Камисардтары оған ашуланып, оның сатқындықпен қашып кетуін айыптады. 1704 жылы 21 маусымда ол Нимнен 100 адал Камисардтарымен бірге шығып, Ной-Бризахқа (Эльзас) келді, онда ол орналастырылды. Дижоннан ол Парижге барды, онда Людовик XIV оны қабылдап, Севен көтерілісі туралы түсіндірмесін тыңдады. Дижонға оралғанда, Ной-Бризах бекінісінде тұтқындалудан қорқып, ол әскерімен Монбельяр маңынан қашып, Лозаннаға паналады. Бірақ ол әскери мансабынан бас тартуға дайын болған жоқ. Ол Савой герцогына қызмет етуді ұсынды және Камисардтарымен бірге Валь-д'Аостада соғысты. Бейбітшілік орнағаннан кейін ол Англияға өтіп, 1705 жылы мамыр айында Питерборо графы мен сэр Клаудсли Шоуэллдің басшылығымен испан экспедициясына қатысқан босқындар полкін құрды. Алманса шайқасында Камисардтар француз полкіне қарсы тұрды, және атыс жасамай-ақ екі топ бір-біріне шабуылдады. Кейінірек (10 шілде 1707) Кавальер былай деп жазды: "Мен үшін жалғыз жұбаныш - мен басшылық еткен полк ешқашан артына бұрылмай, шайқас алаңында өмірін қымбатқа сатты. Мен жанымда адам болғанша және саны басым болғанша шайқастым, сондай-ақ, оншақты жарадан көп қан жоғалттым". Маршал Бервик бұл қайғылы оқиға туралы көзге көрінетін сезіммен әңгімелемеді. Англияға оралғаннан кейін оған шағын зейнетақы берілді және ол Дублинде қоныстанды, онда ол француз тілінде жазылған және ағылшын тіліне аударылған, Лорд Картеретке арналған (1726) «Кавальер полковнигінің Севен соғыстары туралы естеліктері» кітабын жариялады. Кавальер естеліктерді жариялауда көмек алғаны сөзсіз, бірақ ол материалдарды өзі ұсынғаны және оның жұмысы оның өмірінің тарихы үшін ең құнды дереккөз екені рас. Ол 1735 жылы 27 қазанда генерал болды, ал 1738 жылы 25 мамырда Джерсидің лейтенант-губернаторы болып тағайындалды. Келесі жылы (1739 ж. 26 тамыз) ол былай деп жазды: "Мен шаршадым және жұмысқа толымын, егер испандықтар парасаттылық кеңесін қабылдамаса, соғысқа дайын болу үшін Англияға барамын". 1739 жылы 2 шілдеде генерал-майор шеніне көтерілді және келесі жылы қайтыс болды. Сент-Люканың, Челсидің шіркеулік тіркелімінде: 1740 жылы 18 мамырда Бригадир Джон Кавальер жерленді. Бір әңгімеде ол мадам Дюноердің қызы Олимптың қолы үшін Вольтердің бақытты қарсыласы ретінде бейнеленеді. Англияда болған кезінде ол Портарлингтонда тұратын капитан де Понтье мен Маргарита де ла Рошфуконың қызына үйленді. Луи XVI-ның батыл қорғаушысы Малезерб осы Севеннің жас батыры туралы былай дейді: "Мен мойындаймын, осы соғыс өнерінде ешқандай қызмет етпеген, бірақ табиғаттың сыйымен ғана ұлы генерал болған, кішкентай қылмыстармен өмір сүретін қатыгез топтың алдында қылмысты жазалауға батыл болған Камисард, жиырма жасында білімді адамдардың қоғамына кіргенде олардың әдет-ғұрыптарын үйреніп, олардың сүйіспеншілігі мен құрметін жеңген қарапайым шаруа, өмірі даулы болғанымен және жетістіктерімен мақтанатын, бірақ сонымен қатар философиялық көзқарасымен 35 жыл бойы тыныш өмір сүруге қабілетті адам – тарихта кездесетін ең сирек тұлғалардың бірі болып көрінеді".

He organised the Camisard forces and maintained the most severe discipline. As an orator he derived his inspiration from the prophets of Israel, and raised the enthusiasm of his rude mountaineers to a pitch so high that they were ready to die with their young leader for the sake of liberty of conscience. Each battle increased the terror of his name. On Christmas Day 1702 he dared to hold a religious assembly at the very gates of Alais, and put to flight the local militia which came forth to attack him. At Vagnas, on 10 February 1703, he routed the royal troops, but, defeated in his turn, he was compelled to find safety in flight. But he reappeared, was again defeated at Tour de Billot (30 April), and again recovered himself, recruits flocking to him to fill up the places of the slain. By a long series of successes he raised his reputation to the highest pitch, and gained the full confidence of the people. It was in vain that more rigorous measures were adopted against the Camisards. Cavalier boldly carried the war into the plain, made terrible reprisals, and threatened even Nîmes itself. On 16 April 1704 he encountered Marshal Montrevel himself at the bridge of Nages, with 1000 men against 5000, and, though defeated after a desperate conflict, he made a successful retreat with two thirds of his men. It was at this moment that Marshal Villars, wishing to put an end to the terrible struggle, opened negotiations, and Cavalier was induced to attend a conference at Pont d'Avne near Alais on 11 May 1704, and on 16 May he made submission at Nîmes. These negotiations, with the proudest monarch in Europe, he carried on not as a rebel but as the leader of an army which had waged an honourable war. Louis XIV gave him a commission as colonel, which Villars presented to him personally, and a pension of 1200 livres. At the same time he authorised the formation of a Camisard regiment for service in Spain under his command. Before leaving the Cévennes for the last time he went to Alais and to Ribaute, followed by an immense concourse of people. But Cavalier had not been able to obtain liberty of conscience, and his Camisards almost to a man broke forth in wrath against him, reproaching him for what they described as his treacherous desertion. On 21 June 1704, with a hundred Camisards who were still faithful to him, he departed from Nîmes and came to Neu Brisach (Alsace), where he was to be quartered. From Dijon he went on to Paris, where Louis XIV gave him audience and heard his explanation of the revolt of the Cévennes. Returning to Dijon, fearing to be imprisoned in the fortress of Neu Brisach, he escaped with his troop near Montbéliard and took refuge at Lausanne. But he was too much of a soldier to abandon the career of arms. He offered his services to the duke of Savoy, and with his Camisards made war in the Val d'Aosta. After the peace he crossed to England, where he formed a regiment of refugees which took part in the Spanish expedition under the earl of Peterborough and Sir Cloudesley Shovell in May 1705. At the battle of Almansa the Camisards found themselves opposed to a French regiment, and without firing the two bodies rushed one upon the other. Cavalier wrote later (10 July 1707): "The only consolation that remains to me is that the regiment I had the honour to command never looked back, but sold its life dearly on the field of battle. I fought as long as a man stood beside me and until numbers overpowered me, losing also an immense quantity of blood from a dozen wounds which I received." Marshal Berwick never spoke of this tragic event without visible emotion. On his return to England a small pension was given him and he settled at Dublin, where he published Memoirs of the Wars of the Cévennes under Col. Cavalier, written in French and translated into English with a dedication to Lord Carteret (1726). Though Cavalier received, no doubt, assistance in the publication of the Memoirs, it is nonetheless true that he provided the materials, and that his work is the most valuable source for the history of his life. He was made a general on 27 October 1735, and on 25 May 1738 was appointed Lieutenant Governor of Jersey. Writing in the following year (26 August 1739) he says: "I am overworked and weary; I am going to take the waters in England so as to be in a fit condition for the war against the Spaniards if they reject counsels of prudence." He was promoted to the rank of major general on 2 July 1739, and died in the following year. In the parochial register of St Luke's, Chelsea, there is an entry: Burial A. D. 1740, 18 May, Brigadier John Cavalier. There is a story which represents him as the fortunate rival of Voltaire for the hand of Olympe, daughter of Madame Dunoyer, author of the Lettres galantes. During his stay in England he married the daughter of Captain de Ponthieu and Marguerite de la Rochefoucauld, refugees living at Portarlington. Malesherbes, the courageous defender of Louis XVI, bears the following eloquent testimony to this young hero of the Cévennes: "I confess," he says, "that this warrior, who, without ever having served, found himself by the mere gift of nature a great general, this Camisard who was bold to punish a crime in the presence of a fierce troop which maintained itself by little crimes—this coarse peasant who, when admitted at twenty years of age into the society of cultivated people, caught their manners and won their love and esteem, this man who, though accustomed to a stormy life, and having just cause to be proud of his success, had yet enough philosophy in him by nature to enjoy for thirty five years a tranquil private life—appears to me to be one of the rarest characters to be found in history."