Кіріспе

Неміс философы, социолог және антрополог (1904–1976)

Арнольд Гелен (29 қаңтар 1904 жылы Лейпцигте, Германия империясы – 30 қаңтар 1976 жылы Гамбургте, Батыс Германия) – әсерлі консервативті неміс философы, социологы және антропологы.

Өмірбаян

Гелленнің философияны оқыған кездегі басты ықпалы Ханс Дриш, Николай Хартман және әсіресе Макс Шелер болды. Сонымен қатар, оған Иммануил Кант, Артур Шопенгауэр және АҚШ прагматизмі – Чарльз Сандерс Пирс, Уильям Джеймс және әсіресе Джордж Герберт Мид үлкен әсер етті. 1933 жылы Гелен Германия университеттері мен жоғары мектептерінің профессорларының Адольф Гитлер мен Ұлттық-социалистік мемлекетке адалдық сертіне қол қойды. Ол 1933 жылы нацистік партияға мүше болып, Ханс Фрейердің «Лейпциг мектебінде» мансап жасағанмен, саяси мүмкіндікшіл болды: оның негізгі еңбегі «Der Mensch» 1940 жылы жарық көрді және 1987 жылы «Адам. Оның табиғаты мен әлемдегі орны» деген атпен ағылшын тіліне аударылды. Гелен – индустриалды революция мен жаппай қоғамның тудырған мәдени өзгерістерін қабылдаған модернист консерватор (оның «Технология дәуіріндегі адам» кітабының V тарауына қараңыз). Гелен АҚШ-қа эмиграциялаған Пол Тиллихтің орнын Франкфурт университетінде басты. 1938 жылы ол Кенигсберг университетінде (қазіргі Калининград) оқытушы болып жұмыс істеді, содан кейін 1940 жылы Вена университетінде сабақ берді, бірақ 1943 жылы Вермахтқа шақырылды. Денацификациядан өткен соң ол Шпейердегі әкімшілік колледжінде оқытты. 1962-1969 жылдары Ахен Технологиялық университетінде сабақ берді. Гелен 1960-шы жылдардың соңында пайда болған наразылық қозғалыстарын қатаң сынады. Ол Батыс Германия Федералдық барлау қызметінің негізін қалаушы және президенті Рейнхард Геленнің туысы болды.

Негізгі идеялар

Геленнің "Der Mensch" кітабындағы негізгі идеясы – адамдарда оларды басқа түрлерден ерекшелейтін бірегей қасиеттер бар: әлемге ашықтық (de:Weltoffenheit), бұл тұжырымдама бастапқыда Макс Шелер ұсынған, ол адамдардың түрлі ортаға бейімделу қабілетін көрсетеді, ал жануарлар тек эволюциялық мамандануына сәйкес келетін ортада ғана тіршілік ете алады. Осы әлемге ашықтық бізге қоршаған ортаны өз ниеттерімізге қарай өзгертуге мүмкіндік береді, сонымен қатар тілді әрекет ету құралы ретінде қарастырады (Гелен сөйлеу актісі теориясының алғашқы жақтаушыларының бірі болды), импульстардың көп болуын және өзін-өзі бақылау қабілетін қамтиды. Осы қасиеттердің арқасында біз – барлық басқа жануарлардан өзгеше – өз ортамызды (мысалы, мәдени) құруға қабілеттіміз, бірақ бұл өзін-өзі тұрақсыздандыру қаупін де білдіреді. Геленнің философиясы қазіргі заманғы неміс ойшылдарына, соның ішінде Питер Л. Бергерге, Томас Лакманға және Никлас Лухманға (социологияда) және Ханс Блюменбергке (философияда) әсер етті. 2010 жылдардың ортасынан бастап Геленнің қайта жандануы байқалды, ол 1969 жылдан бергі неміс (және батыс) саясатының дамуына қатысты оның "Мораль және гипермораль" кітабындағы болжамдарына негізделген. Оның "Мәдениет, табиғат және табиғилық туралы" және "Адам және институттар" атты еңбектерінің үлгілері Джерри З. Мюллердің 1997 жылы жарық көрген консервативті әлеуметтік және саяси ойлар антологиясына енгізілген.

Тарихтан кейінгі кезең

1952 жылы Гелен Поль де Манның ағасы, кейіннен нацистік әріптеске айналған бельгиялық социалистік ойшыл Хендрик де Манның еңбектерінен "постистори" деген ұғымды қабылдады. Ол бұл терминді тұрақтылық пен қатаңдықпен сипатталатын, утопиялық идеялардың, өзгерістердің немесе дамудың болмаған кезеңін атау үшін алғаш рет қолданды. 1961 жылы Гелен "Über kulturelle Kristallisation" ("Мәдени кристалдану туралы") атты мақаласында: "Мен идеялар тарихының аяқталғанын және біз постистори дәуіріне жеттік деп болжаймын, сондықтан Готфрид Бенннің жеке адамға берген кеңесі – 'Қолда бар нәрсеңмен қанағаттан, бар болғанымен өмір сүр' – енді бүкіл адамзатқа қатысты" деп жазды.

Таңдалған жазбалар

Адам. Оның табиғаты және әлемдегі орны. (1940) (Адам деп аударылады. Оның табиғаты мен әлемдегі орны, Колумбия университетінің баспасы, 1987)
Алғашқы адам және кеш мәдениет. Философиялық қорытындылар мен тұжырымдар. (1956)
Техникалық дәуірдегі жан. (1957) (Аудармасы: "Технология дәуіріндегі адам")
Мораль және гипермораль. Плюралистік этика. (1969) Webarchive сайтынан қолжетімді.
"Зайт-Билдер" – заманауи кескіндеме сурет өнерінің социологиясы және эстетикасы. (1960)