Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қара және Каспий теңіздері арасындағы түрлі-түрлі тілдер
Diverse languages between the Black and Caspian seas
Кавказ тілдері – Қара теңіз бен Каспий теңізі арасындағы Кавказ тауларында және оның төңірегінде он миллионнан астам адам қолданатын, кең және әртүрлі тілдер жиынтығы. Тіл біліміндегі салыстырулар осы тілдерді бір-бірімен байланысы шамалы немесе мүлдем жоқ бірнеше тілдік отбасыға бөлуге мүмкіндік береді. Дегенмен, Кавказ тілдері кейде қате түрде бір тіл отбасы ретінде қарастырылады. Асия Перелцвайгтың сөзіне сүйенсек, "үш тіл тобының грамматикалық ерекшеліктері айқын. [ ] Осы ерекшеліктер тарихи тіл білімінің консервативті бағыттарын Кавказдың үш тілдік отбасын туыс емес деп санауға итермелейді".
The Caucasian languages comprise a large and extremely varied array of languages spoken by more than ten million people in and around the Caucasus Mountains, which lie between the Black Sea and the Caspian Sea. Linguistic comparison allows the classification of these languages into several different language families, with little or no discernible affinity to each other. However, the languages of the Caucasus are sometimes mistakenly referred to as a family of languages. According to Asya Pereltsvaig, "grammatical differences between the three groups of languages are considerable. [ ] These differences force the more conservative historical linguistics to treat the three language families of the Caucasus as unrelated."
Кавказдың жергілікті отбасылары
Осы отбасылардың үшеуі Кавказдан тыс жердегі жергілікті мүшелері жоқ және олар осы аймақтың жергілікті тұрғындары деп саналады. «Кавказ тілдері» термині әдетте осы отбасыларға ғана қатысты, олармен шамамен 11,2 миллион адам сөйлейді. Картвель тілдері, сондай-ақ Оңтүстік Кавказ немесе Иберия тілдері деп аталады, жалпы саны шамамен 4,3 миллион адамды құрайды. Оларға Грузияның ресми тілі – грузин тілі (4 миллион сөйлеуші), сондай-ақ сван, мингрель және лаз тілдері кіреді. Солтүстік-шығыс Кавказ тілдері, сонымен қатар Нах-Дагестан немесе Каспий отбасы деп аталады, барлығы шамамен 4,3 миллион адам сөйлейді. Олардың ішінде 1,7 миллион адам сөйлейтін шешен тілі, 1 миллион адам сөйлейтін авар тілі, 500 мың адам сөйлейтін ингуш тілі, 800 мың адам сөйлейтін лезгий тілі және тағы да басқа тілдер бар. Солтүстік-батыс Кавказ тілдері, абхаз-адыгей, черкес немесе Понт отбасы деп те аталады, барлығы шамамен 2,5 миллион адам сөйлейді. Олардың ішінде 1 миллион адам сөйлейтін кабардин тілі бар. Солтүстік-шығыс және Солтүстік-батыс Кавказ тілдерінің ерекшелігі – олардағы көптеген дауыссыз дыбыстар (кейбір тілдерде, мысалы, убых тілінде 80-84 дауыссыз дыбысқа дейін жетеді). Дегенмен, Оңтүстік Кавказ тілдерінің дауыссыз дыбыстар жиынтығы соншалықты кең емес, 28 (грузин) мен 30 (лаз) аралығында, бұл орыс тіліндегі (37-ге дейін), араб тіліндегі (28 дыбыс) және Батыс Еуропа тілдеріндегі (көбінесе 20-дан астам дыбыс) дауыссыз дыбыстар санымен салыстыруға болады. Кавказдың жергілікті тілдерінің біріне-бірі тән кейбір аймақтық ерекшеліктері бар, мысалы, эжективті дауыссыз дыбыстардың болуы және жоғары агглютинативті құрылым. Мингрель тілінен басқа, олардың барлығы белгілі бір дәрежеде ергативтілік көрсетеді. Осы ерекшеліктердің көпшілігі Кавказда ұзақ уақыттан бері сақталған басқа тілдермен де ортақ, мысалы, осетин тілі (эжективті дыбыстары бар, бірақ ергативтілігі жоқ).
Three of these families have no current indigenous members outside the Caucasus, and are considered indigenous to the area. The term Caucasian languages is generally restricted to these families, which are spoken by about 11.2 million people. Kartvelian, also known as the South Caucasian or Iberian language family, with a total of about 4.3 million speakers. Includes Georgian, the official language of Georgia, with four million speakers, Svan, Mingrelian and Laz. Northeast Caucasian, also called the Nakh Daghestanian or Caspian family, with a total of about 4.3 million speakers. Includes the Chechen language with 1.7 million speakers, the Avar language with 1 million speakers, the Ingush language with 500,000 speakers, the Lezgian language with 800,000 speakers, and others. Northwest Caucasian, also called the Abkhazo Adyghean, Circassian, or Pontic family, with a total of about 2.5 million speakers. Includes the Kabardian language, with one million speakers. The Northeast and Northwest Caucasian families are notable for their high number of consonant phonemes (inventories range up to the 80–84 consonants of Ubykh). The consonant inventories of the South Caucasian languages, however, are not nearly as extensive, ranging from 28 (Georgian) to 30 (Laz) – comparable to languages like Russian (up to 37 consonant phonemes, depending on definition), Arabic (28 phonemes), and Western European languages (often more than 20 phonemes). The autochthonous languages of the Caucasus share some areal features, such as the presence of ejective consonants and a highly agglutinative structure, and, with the sole exception of Mingrelian, all of them exhibit a greater or lesser degree of ergativity. Many of these features are shared with other languages that have been in the Caucasus for a long time, such as Ossetian (which has ejective sounds but no ergativity).
Сыртқы қатынастар
XIX ғасырда салыстырмалы тіл білімінің пайда болуынан бері ғалымдар оларды бір-бірімен немесе Кавказ аймағынан тыс тілдермен байланыстыруға тырысып келді. Ең перспективалы ұсыныстар – Солтүстік-Шығыс және Солтүстік-Батыс кавказ тілдерінің бір-бірімен және бұрын Анатолия мен Солтүстік Месопотамияда қолданылған тілдермен байланыстары.
Since the birth of comparative linguistics in the 19th century, scholars have attempted to relate them to each other or to languages outside the Caucasus region. The most promising proposals are connections between the Northeast and Northwest Caucasian families and each other or with languages formerly spoken in Anatolia and northern Mesopotamia.
Солтүстік Кавказ тілдері
Сергей Старостин сияқты тіл білімі мамандары Солтүстік-Шығыс (нах-дагестандық) және Солтүстік-Батыс (абхаз-адыг) тілдер топтарын туыс деп есептейді және оларды бір Солтүстік Кавказ тілдер отбасында біріктіруді ұсынады, кейде бұл отбасы Кавказдық немесе жай ғана Кавказ деп аталады. Бұл теория Оңтүстік Кавказ тілдерін қамтымайды, соның нәтижесінде екі түпкілікті тілдер отбасы қарастырылады. Бұл екі отбасы көптеген ортақ белгілерге ие болғанымен, олардың морфологиялық құрылымы, көптеген морфемалары бір дауыссыз ғана тұратындықтан, оларды салыстыру өте қиын, және генетикалық байланысын анықтау мүмкін болған жоқ.
Linguists such as Sergei Starostin see the Northeast (Nakh Dagestanian) and Northwest (Abkhaz–Adyghe) families as related and propose uniting them in a single North Caucasian family, sometimes called Caucasic or simply Caucasian. This theory excludes the South Caucasian languages, thereby proposing two indigenous language families. While these two families share many similarities, their morphological structure, with many morphemes consisting of a single consonant, make comparison between them unusually difficult, and it has not been possible to establish a genetic relationship with any certainty.
Иберо-Кавказ тілдері
Оңтүстік Кавказ және Солтүстік Кавказ тілдерінің арасында белгілі туыстық байланыс жоқ. Дегенмен, кейбір ғалымдар Кавказ тілдерін біртұтас топқа біріктіру мақсатында, Солтүстік және Оңтүстік Кавказ тілдерінің барлық отбасыларына «Ibero-Кавказ» деген жалғыз атау беруді ұсынды.
There are no known affinities between the South Caucasian and North Caucasian families. Nevertheless, some scholars have proposed the single name Ibero Caucasian for all the Caucasian language families, North and South, in an attempt to unify the Caucasian languages under one family.
Хэттик
Кейбір тіл білімі мамандары Солтүстік-Батыс Кавказ (черкес) тілдері мен Орталық Анатолияның жойылған хатт тілі арасындағы байланыс бар екенін айтады. Толығырақ ақпарат үшін "Солтүстік-Батыс Кавказ тілдері" мақаласына қараңыз.
Some linguists have claimed affinities between the Northwest Caucasian (Circassian) family and the extinct Hattic language of central Anatolia. See the article on Northwest Caucasian languages for details.
Алориді
Алародий – Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдері мен Анатолияның құрылысы тоқтап қалған хурит-урарт тілдері арасындағы болжамды байланыс.
Alarodian is a proposed connection between Northeast Caucasian and the extinct Hurro Urartian languages of Anatolia.
Денэқавказдық макроотбасы
Сергей Старостин сияқты тіл білімі мамандары Солтүстік Кавказ тілдерін, баск тілін, бурушаски, На-дене, Сино-Тибет және Йенисей тілдерін қамтитын денэ-кавказ макроотбасысын ұсынды. Алайда, көптеген тіл білімі мамандары бұл ұсынысқа қарсы.
Linguists such as Sergei Starostin have proposed a Dené–Caucasian macrofamily, which includes the North Caucasian languages together with Basque, Burushaski, Na Dené, Sino Tibetan, and Yeniseian. This proposal is rejected by most linguists.
Кең таралған отбасылар
Кавказ аймағында тарихи және қазіргі кезде сөйленіп келген басқа тілдерді географиялық ареалы кеңірек отбасыларға жатқызуға болады.
Other languages historically and currently spoken in the Caucasus area can be placed into families with a much wider geographical distribution.
Үнді-еуропалық
Кавказдағы ең көп таралған үнді-еуропа тілі - армян тілі, оны армян халқы қолданады (шамамен 6,7 миллион адам сөйлейді). Осетиялық тілінде сөйлейтін осетиндер шамамен 700 мың адамнан тұратын тағы бір топты құрайды. Кавказда таралған басқа да үнді-еуропа тілдеріне грек (понтий грек тілі), парсы (татар парсы тілін қоса алғанда), күрд, талыш, яһуди таты және орыс және украин тілдері сияқты славян тілдері жатады, оларды қолданушылар Кавказ халқының үштен бір бөлігінен асады.
The predominant Indo European language in the Caucasus is Armenian, spoken by the Armenians (circa 6.7 million speakers). The Ossetians, speaking the Ossetian language, form another group of around 700,000 speakers. Other Indo European languages spoken in the Caucasus include Greek (Pontic Greek), Persian (including Tat Persian), Kurdish, Talysh, Judeo Tat, and the Slavic languages, such as Russian and Ukrainian, whose speakers number over a third of the total population of the Caucasus.
Семит тілі
Кавказда неоарамей тілінің екі диалектісі қолданылады: шамамен 30 000 адам сөйлейтін ассириялық неоарамей тілі және шамамен 1 000 адам сөйлейтін бохтандық неоарамей тілі. Бұл екеуін де Кавказға Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сайфо немесе ассириялық геноцидінен қашқан этникалық ассириялықтар әкелді. Араб тілінің Ширвани араб тілі деп аталатын диалектісі орта ғасырдан бастап 20 ғасырдың басына дейін Әзірбайжан мен Дагестанның кейбір аймақтарында туған тіл ретінде қолданылды. XIX ғасырда Дағыстан тауларында ең жақсы әдеби араб тілінің айтылатыны есептелді.
Two dialects of Neo Aramaic are spoken in the Caucasus: Assyrian Neo Aramaic, with around 30,000 speakers, and Bohtan Neo Aramaic, with around 1,000 speakers. Both of these were brought to the Caucasus by ethnic Assyrians fleeing the Sayfo or Assyrian genocide during World War I. A dialect of Arabic known as Shirvani Arabic was spoken natively in parts of Azerbaijan and Dagestan throughout medieval times until the early 20th century. In the nineteenth century, it was considered that the best literary Arabic was spoken in the mountains of Dagestan.
Түркі тілі
Кавказда бірнеше түркі тілдері қолданылады. Олардың ішінде әзербайжан тілі басым, Әзірбайжанда шамамен 9 миллион, ал Солтүстік-Батыс Иранда 10 миллионнан астам адам сөйлейді. Басқа түркі тілдеріне қарашай-балқар, кумық, ноғай, түрік, түрікмен және урум тілдері жатады.
Several Turkic languages are spoken in the Caucasus. Of these, Azerbaijani is predominant, with around 9 million speakers in Azerbaijan and more than 10 million in North Western Iran. Other Turkic languages spoken include Karachay Balkar, Kumyk, Nogai, Turkish, Turkmen and Urum.
Моңғол тілі
Калмық ойраты – Шығыс Азиядан келген ойрат тайпаларының ұрпақтары сөйлейтін моңғол тілдерінің бірі.
Kalmyk Oirat, spoken by descendants of Oirat speakers from East Asia, is a Mongolic language.