Кіріспе

Қытай операсының бір саласы – Куньцю (崑劇), сондай-ақ Куньчжу, Кунь операсы немесе Куньцю операсы деп те аталады. Бұл өнер түрі Куньшаньда қалыптасқан, ол У мәдени аймағының бір бөлігі болған және 16-18 ғасырларда Қытай театрына үстемдік еткен музыка стилінен дамыды. ЮНЕСКО бұл өнерді адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврлерінің бірі деп таныды. Вэй Лянфу Куньцю музыкалық стилін жетілдірді, ал Лян Чэнью осы стильді «Хуанша цзи» (Жібек жуу) драмасында қолданғаннан кейін ол кеңінен танымал болды. 2006 жылы Куньцю бірінші ұлттық материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді. 2008 жылы ол адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының өкілді тізіміне қосылды. 2018 жылдың желтоқсан айында Білім министрлігінің Бас кеңсесі Пекин университетінің Куньцю бойынша дәстүрлі қытай мәдениетін сақтау және дамыту орталығы екенін жариялады. Куньцю ән айтудың ырғағын барабан мен тақтай арқылы реттейді, ал Qu флейтасы, үш ішекті аспап сияқты музыкалық аспаптар сүйемелдеуші құрал ретінде қолданылады; оның ән айту ерекшелігі – «Жонгчжоу әуені».

Тарих

Куньцзю әндері Минь дәуірінде Тайцзан портындағы Вэй Лянфу (魏良輔) жасаған деп есептеледі, бірақ олар жақын орналасқан Куншань әндеріне негізделген. Вэй Ханчжоу маңындағы Хайянь (海鹽) және Цзянси провинциясының Иян (弋陽) қалаларындағы әндерден өңделген Куншань күйлерін жасады; сондай-ақ ол флейта жиі қолданылатын наньси ырғақтарын, солтүстік зацзюмен, онда тартпалы аспаптар басым, біріктірді. Жасалған әсем Куншань күйлері көбінесе "су тірмені" күйлері (水磨調, shuimo diao) деп аталады. Куньку операсының алғашқы туындысы – "Жібек матасын жуу" (浣紗記, Хуан Ша Цзи) операсын Куньшанда туған Лян Чэнью (梁辰魚) жазды және операның барлық бөлімінде Куншань күйлерін пайдаланды. Куньку – чуаньцидің бір түрі, оның пайда болуы "қытай драмасының екінші алтын ғасырына" бастап келді делінеді. Куньку операсының ең танымал туындысы – Тан Сяньцзы жазған "Павлиян павильоны". Басқа маңызды туындылары: "Шапақ гүлдің желдеткіші" және "Мәңгілік өмір сарайы". Куньцзю орындау өнері қытай музыкалық театрының көптеген басқа стильдеріне әсер етті, соның ішінде Пекин операсына, онда Куньцзю репертуарының көп бөлігі бар. Куньку Ябу (雅部, "әдемі драма") деп аталды және ол Шанси операсы, клаппер операсы, Иян күйлері, Пекин операсы сияқты әртүрлі опералармен бәсекелесті, олар Хуабу (花部, "гүлді драма") деп аталды. Нәтижесінде Куньку труппалары 19 ғасырда коммерциялық құлдырауға ұшырады. Алайда, 20 ғасырдың басында Куньку қайырымдастықтардың көмегімен қайта жандандырылды және кейін коммунистік мемлекет тарапынан қолдау алды. Қытай операсының көптеген дәстүрлі түрлері сияқты, Куньку Мәдени революция кезінде және Реформа мен ашылу саясаты кезінде Батыс мәдениетінің ықпалына байланысты қиындықтарға тап болды, бірақ жаңа мыңжылдықта одан да үлкен жаңаруға ие болды. Бүгінде Куньцзю Қытайдың жеті ірі қаласында кәсіби түрде қойылады: Пекин (Солтүстік Куньцзю театры), Шанхай (Шанхай Куньцзю театры), Сучжоу (Сучжоу Куньцзю театры), Нанкин (Цзянсу провинциясы Кунь операсы театры), Чэньчжоу (Хунань Куньцзю театры), Йонгцзя округі/Вэньчжоу (Йонгцзя Куньцзю театры) және Ханчжоу (Жэцзян провинциясы Куньцзю театры), сондай-ақ Тайбэйде. Көптеген қалаларда Қытайда және шетелде кәсіби емес опералық қоғамдар жұмыс істейді, ал опералық труппалар кейде гастрольдік сапарларға шығады. 1919 жылы Куньцзюдің танымал орындаушылары Мэй Ланфанг пен Хань Шичан Жапонияға өнер көрсетуге барды. 1930 жылдары Мэй АҚШ пен КСРО-да Куньцзю операсын орындады және жақсы қабылдады. Оның мелодиясы қытай операсының төрт ерекше мелодиясының бірі болып саналады. 2006 жылы Чжоу Бин "Куньцзю (Кунь операсы)" фильмінің продюсері және көркемдік жетекшісі болды. Ол 24-ші Қытай телеарнасының Алтын бүркіт сыйлығындағы "Үздік деректі фильм" сыйлығын жеңіп алды; сондай-ақ ол 2006 жылғы 21-ші Starlight сыйлығының "Телевизиялық өнер ерекшеліктері" сыйлығын жеңіп алды. Куньцзю операсы – Қытайдағы хань ұлтының дәстүрлі мәдениеті мен өнерінде, әсіресе опера өнерінде сирек кездесетін туынды. Ол жүз бақта "орхидея" деп аталады. Куньцзю операсы – ән айту, билеу және жекпе-жек өнерінің үйлесімділігі. Ол әсем лирикасымен, әдемі стилімен және нәзік орындаушылық шеберлігімен танымал. Бұл "жүз операның атасы" деп аталатын Оңтүстік опера жүйесінің операларының бірі. Куньцзю операсы әннің ырғағын басқару үшін барабан мен пластинканы, ал негізгі аспаптар ретінде циди және үш ішекті аспаптарды қолданады. Оның айтылуы "Чжунчжоу рифмасы" деп аталады.

Тану

Куньку операсы 2001 жылы ЮНЕСКО-ның адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврі ретінде тізілді, ал 2008 жылы адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының шедевріне қосылды. 2018 жылдың желтоқсан айында Білім министрлігінің Бас кеңсесі Пекин университетін Куньку операсының қазақ тіліндегі дәстүрлі мәдени мұрасын сақтау базасы деп жариялады. Ертедегі Кунь операсы Оңтүстік опера жүйесіне жататындықтан, Оңтүстік операның рөлдік индустрия жүйесін мұра етіп алды және бір мезгілде Солтүстік Заджудың ұзақ үлгілерін сіңірді, Шенг, Дан, Цзин, Мэй, Чоу, сыртқы және жеті актінің негізгі рөлдерін қабылдады. Бұл ерте туынды, Кунь операсының бастапқы кезеңіндегі кейіпкерлердің тармақталу әдісін көрсетеді. Оңтүстік операның жеті жолын ұстанғаннан өзге, ол Юань Заджудағы Сяо Мэй мен Сяо Данның орнату әдісін де алды және Сяо Шэн, Сяо Дан, Сяо Мэй, Сяо Вэй және Сяо Цзиннің бес жолын қосты, барлығы он екі жолға жетті. Мин әулетінің соңында Кунь операсының гүлдену кезеңінде Мохан Чжаи жырларының Мин басылымында бастапқы «байлау» сөзі «Ескі Дан» деп өзгертілді, сонымен қатар Юань әулетінің Заджу тармақталу әдісін сіңірді. Басқа рөлдер негізінен Кунь операсының ерте кезеңіндегідей болды. Цинь әулетінің Канси тұсында Кунь операсының рөлдік индустриясы «өзендер мен көлдерде он екі кейіпкер» жүйесін сақтап қалды. Цяньлун тұсында Куньку операсы ең танымал болды, сахналық өнер одан әрі жетілдірілді және кейіпкерлерді бейнелеу үшін рөлдік индустрия жүйесінде жаңа жетістіктерге қол жеткізілді. Сахналық өнердің дамуымен Кунь операсындағы рөлдердің бөлінуі де күрделене түсті. Цзя мен Дао арасында Кунь операсының рөлдік индустриясы бастапқы «өзендер мен көлдердегі он екі рөлді» кейінгі егжей-тегжейлі еңбек бөлінісімен үйлестірді. «Шенг, Дан, Цзин, Мо және Чоу» бес жолының астында «жиырма есік» деп аталатын жиырма кішірек жол бар. Дәстүрлі Кунь операсының кәсіби кластық клубтарында әдетте 18 актер болады, олар «18 тор» деп аталады, ал кейбір ірі клубтарда 27 актер болады. Әдеттегі клубтар он есікті толық орындаса, өнер көрсетуге болады, ал басқа рөлдерді актердің есігіне жақын рөлдерді сомдайтын актерлер алмастырады, ал он негізгі есік «он бағаналы сот» деп аталады: желі, ресми денсаулық, мата денсаулық, қарт, аяқталу, Чжэн Дан, бес Дан, алты Дан, көмекші, клоун. Куншан әндері өз аумағын кеңейте бастады, бастапқыда Сучжоу аймағымен шектелген, ал Ванли тұсында Янцзы өзенінің оңтүстігіне және Цянтанг өзенінің солтүстігіне, Сучжоу орталығымен кеңейді, сондай-ақ Ванли тұсының соңында Пекинге жетті. Цинь әулеті тұсында Канси императоры Куньку операсын жақсы көрді, бұл оны одан да танымал етті. Осылайша, Куншан әндері Мин әулетінің ортасынан Цинь әулетінің ортасына дейінгі ең ықпалды дауыстық драмаға айналды.

Фуцзянь

Фуцзяньге куншан диалектісін алғаш рет енгізу туралы жазбаша мәліметтер 1574 жылға дейін сақталып қалған. Куньку операсы Фуцзяньде кеңінен таралған және жергілікті Фуцзянь операларына белгілі бір дәрежеде, тікелей немесе жанама түрде әсер еткен. Мин әулетінің соңында пайда болған конфуцийлік драмадағы негізгі ән үні, "Дуцзян", куншан диалектісінің элементтерін қамтиды. Мысалы, "Зиючай" операсының басты мелодиясы "13 күйден" тұрады. Куньку операсы халық арасында отырып ән салу түрінде де кездеседі.

Чжэцзян

Куньку операсы, көбінесе "Као Кунь" және "Джин Кунь" деп аталады, Цзэцзян провинциясының Цзиньхуа аймағында кең таралған Куньку операсының бір түрі. Ол тіл мен әуенін жергілікті дәстүрлерге бейімдеуі және қарапайымдастыруы себепті "Као Кунь" деп аталады. Мин әулетінен бері ол Ву операсының нағыз түпкілікті нұсқасы саналады. Шындығында, Куньку операсы – Қучжоу және Цзиньхуа аймақтарының бір саласы.