Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гаити президенті (1859–1915)
President of Haiti (1859–1915)
Жан Вильбрун Гийом Сэм (ʒɑ̃ vilbʁœ̃ ɡijom sam; 4 наурыз 1859 – 28 шілде 1915) 1915 жылдың 4 наурызынан бастап, бірнеше айдан кейін қаза тауып өлтірілгенге дейін Гаити президенті болды. Ол 1896-1902 жылдар аралығында Гаити президенті болған Тиресиас Симон Сэмтің ұлы.
Jean Vilbrun Guillaume Sam (ʒɑ̃ vilbʁœ̃ ɡijom sam; 4 March 1859 – 28 July 1915) was President of Haiti from 4 March 1915 until his assassination months later. He was the son of Tirésias Simon Sam, Haiti's president from 1896 to 1902.
Мансап
Сэм Хаитидің Солтүстік дивизиясының қолбасшысы болды, ол көтеріліске басшылық етіп, президент Цинциннатус Леконтті билікке жеткізді. Кейіннен ол президент Оресте Заморды құлатқан көтеріліске де басшылық етті. 1915 жылғы 25 ақпанда Сэм президент болып жарияланды, өйткені оның алдағы президенті Жозеф Давильмар Теодор, Заморды құлатуға көмектескен "Какос" деп аталатын милицияға жалақы төлей алмағандықтан отставкаға кетуге мәжбүр болды. Бес жылдың ішінде бесінші президент болған Сэм, өзінің үкіметіне қарсы, АҚШ-пен кеңейтілген сауда және стратегиялық байланыстарға қарсы болған доктор Росальво Бобо басқарған көтеріліспен күресуге мәжбүр болды. Өзінің бұрынғылары сияқты тағдырға ұшырармын деп қорқып, Сэм саяси қарсыластарына, әсіресе білімді және бай мулаттарға қатысты қатаң шаралар қолданды. 1915 жылғы 27 шілдеде оның репрессиясы Порт-о-Пренс түрмесінде ұсталған бұрынғы президент Заморды қоса алғанда, 167 саяси тұтқынды өлім жазасына кесуге бұйрық берді. Бұл Гаити халқының ашуын тудырды, олар осы жазалау туралы хабарды естіген бойда Сэм үкіметіне қарсы көтерілді.
Sam was the commander of Haiti's Northern Division when he led the revolt which brought President Cincinnatus Leconte to power. He later headed the revolt which toppled President Oreste Zamor. On 25 February 1915 Sam was proclaimed president when his predecessor, Joseph Davilmar Théodore, was forced to resign, because he was unable to pay the militiamen, known as the "Cacos", who had helped him overthrow Zamor. As Haiti's fifth president in five turbulent years, Sam was forced to contend with a revolt against his own regime, led by Dr. Rosalvo Bobo, who opposed the government's expanded commercial and strategic ties with the United States. Fearing that he would share the same fate as his predecessors, Sam acted harshly against his political opponents, particularly the better educated and wealthier mulatto population. On 27 July 1915, his repression culminated in his ordering the execution of 167 political prisoners—including former president Zamor, who was being held in a Port au Prince jail. This infuriated the Haitian people, who rose up against Sam's government as soon as news of these executions reached them.
Құрлық
Сэм француз елшілігіне қашып, пана сұрады. Көтерілісшілердің мулат басшылары елшілікке кіріп, Сэмді табады. Олар оны сыртқа сүйреп шығарып, есін жоғалтқанша сапырып ұрады, содан кейін оның жансыз денесін елшіліктің темір қоршауынан лақтырып жіберді. Күтіп тұрған жұртшылық оның денесін жыртып, бөліктерін астананың көшелерімен көрсетіп жүрді.
Sam fled to the French embassy, where he received asylum. The rebels' mulatto leaders broke into the embassy and found Sam. They dragged him out and beat him senseless, and then threw his limp body over the embassy's iron fence to the waiting populace, who then ripped his body to pieces and paraded the parts through the capital's neighborhoods.
Мұра
Келесі екі аптада елде хаос орнады. Бұл қастандық туралы жаңалық тез арада қала портына тоқтаған американдық әскери кемелеріне жетті. Гаитидегі жағдайдың өршуіне, әсіресе Бобоның билікке келу мүмкіндігіне алаңдаған президент Вудро Вильсон американдық әскерге астананы басып алуға бұйрық берді. Олар 1915 жылдың 28 шілдесінде жағаға түсіп, 1934 жылдың тамызына дейін елді он тоғыз жыл бойы оккупациялады. Сэмнің полиция бастығы Чарльз Оскар Этьен, саяси қарсыластарын атып тастап түрмелерді босатып, "Чалоска" деп аталатын гаитилік карнавалдағы қорқынышты кейіпкерлердің пайда болуына себепкер болды.
For the next two weeks, the country was in chaos. News of the murder soon reached the American Navy ships anchored in the city's harbor. President Woodrow Wilson, who was wary about the turn of events in Haiti, and especially the possibility that Bobo would take power, ordered American troops to seize the capital. They landed on 28 July 1915, and continued to occupy the country for nineteen years, until August 1934. Sam's chief of police, Charles Oscar Étienne, who cleaned out the jails by executing his political opponents, inspired the boogeymen Haitian carnival disguises known as "Chaloska".
Әдебиет пен өнерде
Юджин О'Нилл 1920 жылғы "Император Джонс" пьесасының шабыты Сэм болғанын мәлімдеді. Сэм – Артур Дж. Бёркстің "Пайғамбар әйел осылай айтты" (Weird Tales, 1924 жылғы қараша) атты әңгімесінің басты кейіпкері. Сэм 1993 жылғы "Доктор Кім" романындағы "Ақ қараңғылық" романында, оның президенттік кезінде көмекші рөлде пайда болады. Роман тарихи фактілерден бірнеше рет ауытқып, Сэм көтерілісшілер тарапынан өлтірілгенінің орнына, өз-өзіне қол жұмсады.
Eugene O'Neill stated that Sam was the inspiration for his 1920 play The Emperor Jones. Sam is the main figure in Arthur J. Burks's short story "Thus Spake the Prophetess" (Weird Tales, November 1924). Sam appears as a supporting character in the 1993 Doctor Who novel White Darkness which is set during his presidency. The novel takes several liberties with history, having Sam committing suicide rather than being murdered by the rebels as was actually the case.