Кіріспе

Грамматиканың бір саласы, себептік дауыс. Тіл білімінде, себепшілік (қысқартылып) – бұл валенттілікті арттыратын амал, ол субъектің басқа біреуді немесе бір нәрсені жасауға, болуға немесе еріксіз оқиғаның күйін өзгертуге себеп болатынын көрсетеді. Әдетте, ол жаңа аргументті (себептеуші), А-ны транзитивті сөйлемге енгізеді, ал бастапқы субъект S объектіге, O-ға айналады. Барлық тілдерде себептілікті білдірудің тәсілдері бар, бірақ олар әртүрлі. Көптеген, тіпті барлық тілдерде белгілі бір немесе лексикалық себептік формалар бар (мысалы, ағылшын тілінде rise → raise, lie → lay, sit → set). Кейбір тілдерде морфологиялық құралдар (мысалы, жалғаулар) бар, олар етістіктерді себептік формаларына немесе сын есімдерді болу етістіктеріне айналдырады. Басқа тілдерде перифраза, бақылау етістіктері, тұрақты тіркестер немесе көмекші етістіктер қолданылады. Себептік амалдың «құрылымдылығы» мен оның семантикалық мағынасы арасында байланыс болуға бейім. Перифразда қолданылатын бақылау етістігі – «cause» емес, «make». Тілдік терминдер дәстүрлі түрде роман тілдерінен алынған атаулармен беріледі, бұл кейбіреулерді «cause» прототиптік екеніне сендірді. «Cause» себептік болғанымен, ол қосымша мағынаға ие (тікелей себептілікті білдіреді) және «make»-ке қарағанда сирек қолданылады. Сондай-ақ, ағылшын тіліндегі көптеген басқа себептік етістіктер толықтыру сөйлемді қажет етеді (мысалы, "Анам мені брокколи жеуге мәжбүр етті"), ал «make» оны қажет етпейді ("Анам мені брокколи жеуге мәжбүр етті"), әсіресе ол пассивті дауыста қолданылмағанда. interlinear|indent=3
| je ferai manger les gâteaux à Jean
| 1SG. A make+FUT+1SG eat+INF the cakes PREP Jean
| "I will make Jean eat the cakes." Жанды және саналы объектілер үшін мағынадағы айырмашылық басқа:

"Ол оларды жатуға мәжбүр етті." "Ол оларды жерге жатқызды." (1) ғана олар жанды және ояу болған жағдайда ғана түсінікті. Сиқырды ескермесек, (2) зат жансыз немесе есінен айырылған болса ғана түсінікті. Француз тілі осы иерархияны сақтайды. Себепшілік қолданылғанда, бастапқы А транзитивті, транзитивті және дитранзитивті жағдайларда бірдей белгіленбейді.

Сәулелік дауыс

Себептік дауыс – өтетін етістіктің бағынсыз толықтаушысын іс-қимыл жасаушыға айналдыратын грамматикалық дауыс. Егер етістікке себептік дауыс қолданылса, оның валенттілігі бірге артады. Егер грамматикалық дауыс қолданылғаннан кейін екі іс-қимыл жасаушы болса, олардың біреуі міндетті түрде бағынсыз толықтаушыға төмендетіледі. Жапон, түрік және моңғол тілдері – себептік дауысы бар тілдердің мысалдары. Жапон тілінен мысалдар:

Себеп-салдарлық жағдай

Себептік немесе себептеу жағдайы (қысқартылып) – грамматикалық жағдай, ол белгіленген есімнің қандай да бір нәрсенің себебі немесе түйіні екенін көрсетеді. Ол дравид тілдері Каннада мен Телугуда, Оңтүстік Американың жергілікті тілі Кечуада, және Солтүстік-Шығыс Кавказдың Архи тілінде кездеседі. Сондай-ақ, бұл жағдай жойылған Индоевропа тілі Тохария B-де де табылады.

Латын тілі

Латын тілінде себептеу конструкциялары жеткілікті зерттелмеген, бастысы, оның өнімді морфологиялық себептеуші жұрнағының болмауы себепті.

Түрікше

Түрік тілінде өте өнімді морфологиялық себептеушілерден басқа, лексикалық себептеушілер де кездеседі: kır "бұзу", yırt "жару", dik "екің", yak "күйдіру", sakla "жасыру", aç "ашу".

Жалпы оқу

Крофт, У. 2003 жыл. Типология және универсалдар, 2-ші басылым. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Диксон, Р. М. В. және Александра Й. Айхенвальд. 2000 жыл. "Кіріспе". Валенттілікті өзгерту: Транзитивтілік бойынша зерттеулер, Диксон, Р. М. В. және Александра Й. Айхенвальд, ред.: 1–28. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Goertz, G. және басқалар. 2006 жыл. "Навахо тіліндегі себептік конструкциялар: синтаксис және морфология". Санта-Барбара тіл білімі бойынша мақалалар жинағы, 18-том: Американың жергілікті тілдері жөніндегі тоғызыншы семинар материалдары. Хуан, С. және Лили И Вэн Су. 2005 жыл. "Сайсият тіліндегі себеп-салдар оқиғаларын лингвистикалық кодтау арқылы көрінетін иконикалықтық". Океандық лингвистика, 44-том, № 2 (желтоқсан, 2005): 341–356. Ән, Дж. Дж. (2001) Тілдік типология: морфология және синтаксис. Харлоу және Лондон: Пирсон (Лонгман). Талми, Л. 2000 жыл. Когнитивтік семантикаға қарай, 1-том: Тұжырымдамалық құрылымдау жүйелері. Кембридж: MIT баспасы.

Белгілі бір тілдің себепті сөздері

Киняруанда: Кименьи, Александр (1980). Киняруанда тілінің қатынастық грамматикасы. Калифорния университеті баспасы. 160–72 беттер.