Кіріспе

Емшектілердің түрі. Тау ешкісі (Oreamnos americanus), сонымен қатар Жартасты тау ешкісі деп те аталады, Солтүстік Американың батыс бөлігіндегі қиын-қыстау және шұнақ таулы аймақтарға ендемік екі тік аяқты сүтқоректі жануар. Субальпийден шынайы альпийлік түрге дейін, ол тік жартастарда, дерлік тік құздар мен мұзды өткелдерде көрінетін сенімді тауға өрмелеуші. Тау ешкілері, әдетте, маусымдық азық-түлік жетіспеушілігі немесе аса жаман ауа-райы болған кезде ғана төменгі биіктіктерге түсуден сақталады, себебі олардың мекендейтін биік таулы жерлер – қара және қоңыр аюлар, пумалар және қасқырлар сияқты жыртқыштардан қорғаныс құралы болып табылады. Оның кең таралған атауы мен екі туысы да бірге (Caprinae) туыс болғанына қарамастан, тау ешкісі Capra туысына жатпайды, ол барлық нағыз ешкілерді қамтитын туыс (мысалы, жабайы ешкі (Capra aegagrus), одан үй ешкісі шыққан); керісінше, ол Еуропалық тау ешкісі (Rupicapra), горалдар (Naemorhedus), такін (Budorcas) және Жапония мен Шығыс Оңтүстік Азияның серовтары (Capricornis) сияқты басқа bovids-терге жақын туыс.

Жіктеу және дамуы

Тау ешкісі – Artiodactyla отрядының және Bovidae тұқымдасының (антилопалар, газельдер және ірі қаралармен бірге) жұп саусақты тұяқты жануарлары. Ол Caprinae кіші тұқымдасына жатады, сонымен қатар нағыз ешкілер, жабайы қойлар, шамыз, мускак және басқа да түрлер кіреді. Гималай аймағының такиндері тау ешкісінің тікелей туысы болмаса да, олар тау ешкісіне өте жақын және шамамен бір уақытта пайда болған; олар ортақ ата-баба ешкіден параллель түрде дамыған. Бұл топқа бхарал, нағыз ешкілер және Гималай тауларындағы тахрлар да жатады. Қойлар тұқымдасы да өте жақын, ал мускак тұқымдасы біршама алыс. Тау ешкілері туыстарынан шамамен 7,5-8 миллион жыл бұрын, Тортон кезеңінің соңында бөлініп шыққан болуы мүмкін. Барлық ірі ешкі тұқымдастары Миоценнің соңында пайда болған және кем дегенде бір, бірақ көбінесе шығыс Гималай аймағынан бірнеше түрді қамтитындықтан, олардың ең ықтимал шығу тегі бүгінгі Тибет пен Моңғолия арасында немесе жақын жерлерде болуы мүмкін. Тау ешкісінің ата-бабалары, болжам бойынша, Висконсин мұз басуынан бұрын туыстарынан бөлініп шыққаннан кейін Беринг бұғазынан өтіп кеткен. Плиоцен дәуіріндегі тау ешкілері әлі анықталған жоқ; белгілі қазба қалдықтары салыстырмалы түрде жақында, толығымен Солтүстік Америкадан табылды және тірі жануарлардан көп ерекшеленбейді. Плейстоцен дәуірінде Оңтүстік Роки тауларында Oreamnos harringtoni деген шағын тау ешкісі тіршілік еткен. ДНК-ны зерттеу нәтижелері бұл тірі тау ешкісінің ата-бабасы емес, оның бауырлас түрі екенін көрсетті. Сондықтан, тірі түрлер кем дегенде Плейстоценге дейін созылады. Тау ешкісі – Oreamnos туысының жалғыз тірі түрі. Oreamnos атауы грек тіліндегі "тау" (немесе, басқаша айтқанда, oreas "тау нимфасы") деген мағынаны білдіретін ὄρος óros (көгілдір) және "қозы" деген мағынаны білдіретін ἀμνός amnós сөзінен алынған.

Жалпы көрінісі мен сипаттамалары

Еркек және әйел тау ешкілерінің барлығында сақал, қысқа құйрық және ұзын қара мүйіздер болады, олардың ішінде жылдық өсу сақиналары кездеседі. Олардың денесін қоршаған, жүнді, сұрғылт ақ түсті екі қабатты жүні ауа райынан сақтайды. Астыңғы қабатындағы жұмсақ, тығыз жүн сыртынан ұзын, қуыс түктермен жабылады. Тау ешкілері көктемде тастар мен ағаштарға сүрініп жүнін түсіреді, ерекектер алдымен, ал жүкті аналықтар соңғы болып құтылады. Олардың жүні -46 °C (51 °F) дейін төмендейтін қысқы температураға және сағаттық желге төтеп беруге көмектеседі. Ерекек ешкінің иығынан белге дейінгі биіктігі шамамен алғанда, аналықтан едәуір ауыр болады (кейбір жағдайларда 30%-ға дейін). Еркек ешкілердің мүйіздері мен сақалдары аналықтарға қарағанда ұзын. Басы мен денесінің ұзындығы аралығында болады, ал кішкентай құйрығы оған қосымша ұзындық береді. Тау ешкілерінің аяқтары 60°-тан асатын тік, тасты беткейлерге өрмелеуге өте ыңғайлы, олардың ішкі жастықтары тартымдылықты қамтамасыз етеді, ал екі бөлікті аяқтары жайылып кете алады. Аяқтарының ұштарында сығудан сақтайтын өткір шанышқылар бар. Олардың иық және мойын бұлшық еттері тік беткейлерге көтерілуге көмектеседі. Канаданың Роки тауларында 45 градус еңіспен көтерілген тау ешкісін жазған зерттеушілер ешкінің көтерілген кездегі денесінің қозғалысын өлшеген. Зерттеушілер ешкі алға жылжу кезінде артқы аяқтарын созып, алдыңғы аяқтарын кеудесіне жақын ұстағанын байқаған. Екінші кезеңде ешкі артқы аяқтарын кеудесіне жақын көтеріп, алдыңғы аяғының иық сүйегі кеудесіне қатысты белгілі бір орнында тұрып, шынашақтың бүкіл дененің тепе-теңдік орталығына жақын ұстауына мүмкіндік берді. Шынашақ және білек буындарының кеңеюі ауырлық орталығының тау беткейіне тік бағытта жылжуына әкелді.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Тау ешкісі Солтүстік Американың Батыс Кордильерасының Роки таулары мен Каскад жотасында және басқа таулы аймақтарында, Вашингтон, Айдахо және Монтанадан Британдық Колумбия мен Альберта арқылы, оңтүстік Юконға және оңтүстік-шығыс Аляскаға дейін қоныстанады. Әлемдегі тау ешкілерінің жартысы Британдық Колумбияда кездеседі. Оның ең солтүстік ареалы Алясканың оңтүстік-орталық бөлігіндегі Чугач тауларының солтүстік жиегінде орналасқан. Сондай-ақ, Айдахо, Вайоминг, Юта, Невада, Орегон, Колорадо, Оңтүстік Дакота және Вашингтонның Олимпиада түбегі сияқты аймақтарда да әкелінген (интродукцияланған) популяцияларды кездестіруге болады. Тау ешкілері – олардың биік таулы мекендемелеріндегі ең ірі сүтқоректі жануарлар. Олар негізінен альпілік және субальпілік түрлер болғанымен, жағалау аймақтарында теңіз деңгейіне дейін түседі. Жануарлар әдетте жыл бойы орман шегінен жоғарыда болады, бірақ олар маусымдық көші-қондар жасап, сол ареалдағы биіктіктер арасында жылжып отырады. Қысқы көші-қондарда минералдық тұздарға толы төменгі жатқан жерлерге жету үшін олар орманды жерлер арқылы бірнеше шақырым қашықтыққа жүреді.

Қозғалыс үлгілері

Күнделікті қозғалысы жеке тау ешкілері көбінесе бір тау беткейінің, суайдынының немесе альпілік кеңістіктің шегінде жүзеге асады. Күнделікті қозғалыстар жеке ешкінің азық табу, демалу, дене температурасын реттеу және жыртқыштардан немесе сыртқы факторлардан қорғану қажеттіліктерін көрсетеді. Маусымдық қозғалыстар негізінен тамақтану қажеттіліктерін (мысалы, минералдық-тұзды сойғыштарға бару және олардан қайту), көбею қажеттіліктерін (яғни, босанғанға дайын ана ешкілердің шағылатын жерлерге, ұрық алаптарына қозғалысын) және климаттық жағдайлардың (азық-түлік жағдайларына байланысты аймақтарға көшуді қоса) әсерін көрсетеді. Жалпы, маусымдық қозғалыстардың биіктік компоненті жоғары болады, яғни көктем-жаз айларында (қорғаныш жамылғысының әсерінен) төменгі, орманды биіктіктерде минералдық сойғыштарға қол жеткізу үшін, ал қыс айларында (жылу сақтау әсерінен) жемге қол жеткізу үшін пайдаланылады. Ең ұзақ қашықтыққа көшіп жүретіндері – тау ешкілерінің таралуы болып күтілуде. Мұндай қозғалыстар тау ешкілерінің орманды аңғарларды басып өтіп, таулы блоктар арасында жылжуын қамтиды.

Диета

Тау ешкілері шөпқоректі жануарлар және уақытының көп бөлігін жайылымда өткізеді. Олардың рационына шөптер, дәрілік шөптер, ұсақ шөптесіндер, папоротниктер, мүктер, лишайлар, сондай-ақ биік таулы мекенде өсетін төмен бойлы бұталар мен қылқан жапырақты ағаштардың бұтақтары мен жапырақтары кіреді. Егер тау ешкілері тұтқындықта болса, олардың тағамына дәнді астық, люцерна, жемістер, көкөністер және шөп қосылуы мүмкін.

Өмір циклі және жұптасу

Табиғи ортада тау ешкілері әдетте 12–15 жыл өмір сүреді, олардың өмір сүру ұзақтығы тістерінің тозуымен шектеледі. Алайда, бақшаларда олар 16–20 жылға дейін өмір сүре алады. Тау ешкілері шамамен 30 айда жыныстық жарақаттанады. Үйірдегі аналықтар қазан айының соңынан желтоқсан айының басына дейін синхронды эструсқа түседі, осы кезде аналық және аталықтар көбейтілу ритуалына қатысады. Ересек аталықтар аналықтарға ұзақ уақыт бойы қарап тұрады, ұрысу шұңқырларын қазып, кейде қауіпті болатын көрсеткіштік күрестерге түседі. Аналықтар көбінесе жас аталықтарды елемейді, олар қатысуға тырысады, бірақ ересек серіктестерге басымдық беріледі. Көбею маусымында аналық және аталық ешкілер әдетте бірнеше жеке тұлғамен жұптасады, бірақ кейбір аталықтар басқа аталықтарды белгілі бір аналықтардан алшақтатуға тырысады. Көбейтілу маусымы аяқталғаннан кейін аналықтар мен аталықтар бір-бірінен алыстап кетеді. Аналықтар 50-ге дейін жануардан тұратын шала тізілген балалар тобын құрайды. Ересек аталықтар кетеді, көбінесе жалғыз немесе екі-үш аталықпен бірге. Балалар көктемде (мамырдың соңы немесе маусымның басында) алты айлық жүктілік мерзімінен кейін туады. Аналықтар әдетте оқшауланған жарға көшіп келгеннен кейін бір туады; босанғаннан кейін олар баланы құрғақ сүртіп, плацентаны жейді. Балалар туғанда шамамен бірнеше килограмм салмаққа ие және сағаттар ішінде жүгіруге және өрмелеуге (немесе тырысуға) бастайды. Лактация бір айда аяқталғанымен, балалар өмірінің алғашқы жылында аналарына жақын болады (немесе егер келесі көбею маусымында босанбаса, аналық қайта босанғанға дейін); аналықтар өз балаларын қауіптен алып шығу арқылы, жыртқыштарға тап болғанда олардың үстінде тұру арқылы және тік беткейлерде балаларынан төмен орналасу арқылы қорғайды, құлаудың алдын алады.

Агрессивті мінез-құлық

Ешкілердің аналықтары өте бәсекеге қабілетті және өздерінің кеңістігі мен тамақ көздерін қорғайды. Олар үстемдік үшін бір-бірімен күреседі, бұл қақтығыс ақырында бүкіл ешкілер тобын қамтуы мүмкін. Осындай шайқастарда аналық ешкілер бір-бірін айналып, бас иіп, мүйіздерін көрсетеді. Мұндай қақтығыстар кейде жарақаттануға немесе өлімге әкелуі мүмкін, бірақ көбінесе зиянсыз болады. Күрестен аулақтау үшін, жануар жерге жатып, қарсылық танысқандай позаны көрсете алады. Ағаш сызығынан төменгі аймақтарда аналық ешкілер өздерін және балаларын жыртқыштардан қорғау үшін күресу дағдыларын пайдаланады. Қасқырлар, құндыз, сілеусін және аюлар сияқты жыртқыштар мүмкіндік болғанда кез келген жастағы ешкілерге шабуыл жасайды. Пума, немесе тау арыстаны, ең басты жыртқыш болып саналады, себебі ол ең ірі ересектерді жеңуге жеткілікті күшті және ешкілердің таулы экожүйесінде өте шапшаң қимылдай алады. Олардың үлкен дене бітімі жоғары биіктіктегі көптеген жыртқыштардан қорғайды, бірақ аналық ешкілер кейде балаларын ақ және алтын қырандардан қорғауы керек, себебі олар балаларға қауіпті. 1920 жылдары Вашингтон штатының Олимпиада тауларына әкелінген тау ешкілері, әсіресе тұзды іздеп адамның зәрін және терін іздегенде, табиғи тұзды орындардың болмауынан және тіпті адамдарға агрессивті түрде жақындағандықтан, уақыт өте келе мазасыздық тудырды. 2010 жылы мұндай ешкілердің бірі туристі өлтірді. Шенеуніктер ақырында оларды Олимпиада түбегінен жоюды шешті, жүздеген ешкіні аулап, көбінесе оларды тұтқындап, Каскад тауларына көшірді.

Жүн

Тау ешкілері ешқашан үйретілмеген және жүні үшін коммерциялық мақсатта өсірілмегенімен, Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы Колумбияға дейінгі жергілікті халықтар жабайы ешкілерден түскен көктемгі түлеген жүнді жинап, тоқыма өнімдеріне пайдаланған.

Қауіптер

Аляска тау ешкілерінің өлім-жітімі аймаққа байланысты 23-65% болуы мүмкін.