Кіріспе

Бір мемлекеттің басқа мемлекеттерге қарағанда саяси, экономикалық немесе әскери басымдығы – гегемония (/h/ɛ/'/dʒ/ɛ/m/ən/i/audio=En us hegemony. ogg/, /ukalso//h//ɪ/'/ɡ//ɛ//m//ən//i/, /usalso/'/h//ɛ//dʒ//ə//m//oʊ//n//i/) – бір мемлекеттің басқа мемлекеттерге, аймақтық немесе жаһандық деңгейде саяси, экономикалық және әскери үстемдігі. Ежелгі Грецияда (шамамен б.з.б. 8 ғ. – 6 ғ.) гегемония дегеніміз – гегемон қала мемлекетінің басқа қала мемлекеттеріне саяси-әскери үстемдігін білдіретін. 19 ғасырда гегемония «әлеуметтік немесе мәдени басымдық немесе үстемдік; қоғамдағы немесе ортадағы бір топтың басымдығы» және «қоғамда артық ықпал ететін топ немесе режим» деген мағынаны білдірді. Империализм теорияларында гегемониялық тәртіп гегемониялық ықпал аймасына кіретін бағынышты мемлекеттердің ішкі саясатын және әлеуметтік ерекшеліктерін, ішкі, қолдау көрсетілген үкімет немесе сырттан орнатылған үкімет арқылы анықтайды. Гегемонизм термині бір елдің басқа елдерге қатысты геосаяси және мәдени үстемдігін білдіреді, мысалы, Африка, Азия және Латын Америкасындағы еуропалық отаршылдықпен құрылған Үлкен державалардың гегемониясы.

Этимология

Латын тілінен алынған (классикалықтан кейінгі, 1513 жылға дейін немесе одан ертерек) грек сөзінен, ἡγεμών сөзімен байланысты, .

30-27 ғасырлар б.з.д.

Шумердің саяси жүйесі қаладан қалаға ауысып отыратын билікке негізделген, және ол "Киш патшасы" деп аталды. Шумер патшаларының тізімінде Киш, Күнтоғаннан бұрын-ақ гегемония құрғандығы айтылады. Адамзаттың ең алғашқы әдеби мұраларының бірі – Гилгамеш жырлары, гегемонияға қарсы тұрудың мысалы болып табылады. Гилгамеш өз әлемінің гегемонымен күресіп, оны құлатады.

8 - 3 ғасырлар

Гректің б.з.б. V ғасырындағы әлемінде Спарта қаласы Пелопоннес лигасының (б.з.б. 6-4 ғасырлар) гегемоны болды, ал Македонияның королі Филипп II 337 жылы Коринф лигасының (оның ұлы Ұлы Александрға мұра еткен патшалығы) гегемоны атанды. Сол сияқты, Афинаның қысқа ғұмырлы Делиан лигасының (б.з.б. 478–404) рөлі де «гегемон» болды. Б.з.б. 550–330 жылдардағы Персияның Ахеменид империясы осы аймақтық гегемониялардың құлдырауына дейін үстемдік етті. Геродот (б.з.б. 484 – б.з.б. 425), Ксенофонт (б.з.б. 431 – б.з.б. 354) және Ефор (б.з.б. 400 – б.з.б. 330) сияқты ежелгі тарихшылар гегемония терминін қазіргі мағынасында қолдануды қадағалады. Ежелгі Шығыс Азияда қытай гегемониясы Көктем мен күз кезеңінде (б.з.б. 770–480) болды, ол кезде Шығыс Чжоу әулетінің әлсіреген билігі Бес гегемонның (қытайша 霸 [bà]) салыстырмалы тәуелсіздігіне әкелді. Бұл термин «қорғаушы мырза», «келісім мырзасы» немесе феодалдық мырзалардың басшысы деп аударылады және тәуелсіз мемлекеттің патшасы мен Көк астындағы барлық императордың арасындағы орталық деңгейде сипатталады. Гегемондар феодалдық мырзалардың кеңесімен тағайындалды және ортағасырлық Еуропадағы Рим Папасына ұқсас мәртебесі бар Чжоу патшасын қолдауға міндетті болды. 364 жылы Цинь соғыстан жеңіске жетті және оның герцогы Сянь (б.з.б. 424–362) Чжоу патшасынан гегемон атанды. Цинь билеушілері гегемон атағын сақтамаса да, іс жүзінде өз әлеміне үстемдік етті: «Жүз жылдан астам уақыт бойы [б.з.б. 221 жылға дейін] Цинь сегіз елге басшылық етті және олармен тең дәрежедегі мырзаларды өз сарайына әкелді». Алты ірі державаның бірі – Вэй – б.з.б. 324 жылы аннексияланды. Сянь герцогының билігінен бастап, «Цинь патшалығы [басқа] алты мемлекетті бірте-бірте жұтып қойды, содан кейін жүз жылдай өткен соң, Бірінші император барлық патшаларды өзінің билігіне бағындыра алды». Циньдің б.з.б. 221 жылғы біріктіру соғыстарына дейінгі ғасыр Цинь бастаған гегемониялық көлденең одақ пен антигегемониялық одақ, яғни тік одақ арасындағы қақтығыстармен ерекшеленді. «Саяси әлем әрқашан өзгеретін коалициялардың хаосы ретінде көрінеді, бірақ әрбір жаңа комбинацияның ақыр соңында Циньмен қарым-қатынасы арқылы анықталуы мүмкін». Бірінші антигегемониялық немесе тік одақ б.з.б. 322 жылы құрылды. Циньтің қолдауында екі жыл бұрын аннексияланған Вэй мемлекеті болды. Қалған бес ірі соғысып жатқан Қытай мемлекеттері антигегемониялық коалицияға қосылып, б.з.б. 318 жылы Циньге шабуыл жасады. «Цинь, бір мемлекеттің қолдауымен, әлемдік коалицияны жеңді». Бұл сценарий бірнеше рет қайталанды.) 221 жылы Цинь билігінен бастап, гегемониядан жеңістер мен аннексияларға көшті.

Б.з.б. 2 ғасыр б.з.б. 15 ғасыр

Рим Селевкидтер империясын б.з.д. 189 жылы жеңгеннен кейін бүкіл Жерорта теңізі үстінен үстемдік орнатты. Ресми түрде Римнің клиенттік мемлекеттері Рим империясының құрамына кірмеді және толық егемендігі мен халықаралық құқықтары мен артықшылықтарын сақтап қалды. Көптеген ерекшеліктер болмаса, Римнің клиенттік мемлекеттермен жасасқан келісімдері (foedera) тең шарттарда жасалды, клиенттік қатынастың ешқандай белгісі болған жоқ және римдіктер «клиент» деген сөзді қолданған жоқ. «Клиент патша» термині – Ренессанстан кейінгі зерттеулердің туындысы. Қазіргі Рим тарихшылары «клиент патшалар» деп атағандарды Рим халқының «одақтастары мен достары» деп атаған. Оларды Римге бағындырған – бағыныштылық емес, «одақ» және «достық» болды. Клиенттік мемлекеттерден тұрақты немесе ресми алым алынбады. Клиенттік мемлекеттің жері салық салу үшін ресми түрде негіз бола алмады. Бастысы, римдіктер б.з.д. 200 және 148 жылдар аралығында кең аумақтарды жаулап алғандарына қарамастан, бағындырылған территорияларда тұрақтап немесе кіріс жинаған жоқ. Басқа патшалықтан тұрақты салық алудың алғашқы нақты дәлелі б.з.д. 64 жылы пайда болды. Республиканың соңғы кезеңіндегі Римнің үстемдігі Жерорта теңізіндегі патшалықтарға ішкі тәуелсіздік берді және Римге қарсы одақтарға кірмеуге, Сенаттың келісімінсіз соғыс ашуға тыйым салды. Клиент патшалар осы тәртіпті бұзғанда әдетте қосылып алынды (Македония б.з.д. 148 жылы және Понт б.з.д. 64 жылы). Осы және басқа да қосып алулар барысында Рим үстемдіктен империяға біртіндеп өтті. Жерорта теңізінің соңғы ірі клиенттік мемлекеті – Птолемей патшалығы – Август б.з.д. 30 жылы билік басында тұрғанда қосылып алынды. Август өзінің билігінен кейін жаңа бейбітшілік дәуірін бастады, ол кейіннен Pax Romana деп аталды. Алайда, бұл бейбітшілік гегемониялық емес, империялық болды. Pax Romana-ны «гегемониялық бейбітшілік» деп атаған классикалық және қазіргі ғалымдар «гегемония» терминін кең мағынада қолданады, ол гегемония мен империяның екеуін де қамтиды. 7-12 ғасырларда Омейяд халифаты, кейіннен Аббасид халифаты басқарған кең аумақтарға үстемдік етті, ал Византия империясы сияқты басқа мемлекеттер де салық төледі. 7 ғасырда Үндістанда б.з. 606-647 жылдар аралығында солтүстік Үндістандағы ірі империяның билеушісі Харша солтүстіктің көп бөлігін өзінің үстемдігіне алды. Ол орталық үкімет ретінде билік етуді қаламады, керісінше, «жаулап алынған патшаларды тақтарында қалдырып, тек салық пен құрметпен қанағаттанды». 9 ғасырдың соңынан 11 ғасырдың басына дейін Шарльмен құрған империя Еуропада үстемдікке ие болды, Франция, Солтүстік және Орталық Италияның көп бөлігі, Бургундия және Германияға басымдық етті. 11 ғасырдан 15 ғасырдың соңына дейін Италияның теңіз республикалары, әсіресе Венеция мен Генуя Жерорта теңізінде үстемдік құрып, ғасырлар бойы Еуропа мен Шығыс арасындағы саудаға басымдық етті және теңіз күштерінде үстемдік танытты. Алайда, жаңа ашылыстар дәуірі мен ерте заманауи кезеңнің басталуымен олар өздерінің үстемдігін басқа еуропалық державаларға бірте-бірте жоғалта бастады.

XVI-XIX ғасырлар

"Ци Йе Джи Туанның өрлеуі және қытай гегемониясының пайда болуы" атты еңбегінде Джаянта Джейман былай деп жазады: "Егер біз 15-шы ғасырдың басынан бастап Батыс үстемдік еткен әлемдік жүйені қарастыратын болсақ, онда гегемониялық күштер мен оған таласқандар көптеген реттерде әлемдік тәртіпті өз бейнелерінде құруға тырысты". Ол тарихи гегемонияға үміткер болған бірнеше мемлекеттерді тізімдейді: Португалия 1494 жылдан 1580 жылға дейін (Италия соғыстарының аяқталуынан бастап Испания-Португалия одағына дейін). Португалияның теңіз жүзу саласындағы үстемдігіне негізделген. Испания 1516 - 1659 жылдар (Испанияның Карл I таққа отыруынан бастап Пиреней келісіміне дейін). Еуропалық майданда испандықтардың үстемдігіне және Жаңа әлемді зерттеу мен отарлауға негізделген. Нидерланды 1580 - 1688 жылдар (1579 жылғы Утрехт келісімі, Нидерланд Республикасының құрылған күні, және Даңқты революция, Орандық Вильгельмнің Англияға келуіне дейін). Голландияның несие және ақшаны бақылауына негізделген. Франция 1643 - 1763 жылдар (Людовик XIV патшалыққа келгеннен бастап Жеті жылдық соғыстың аяқталуына дейін). Ұлыбритания 1688 - 1792 жылдар (Даңқты революциядан бастап Француз революциялық соғыстарының басталуына дейін). Британдық мата өндірісі мен теңіздердегі бақылауға негізделген. Француз революциясы және Наполеон Франциясы (1789-1815). Ұлыбритания 1815-1914 жылдар (Вена конгресінен Ұлы соғыстың басталуына дейін). Британдық өнеркәсіптік үстемдік пен теміржолдарға негізделген. Филипп IV Габсбургтердің үстемдігін қайта орнатуға тырысты, бірақ 17-шы ғасырдың ортасына қарай "Испанияның (Еуропада) гегемонияға деген талпынысы мүлдем сәтсіз аяқталды". 16-шы және 17-шы ғасырлардың соңында Голландияда Голландия Республикасының меркантилистік үстемдігі коммерциялық гегемонияның алғашқы мысалы болды, бұл тауарлар мен қызметтерді тиімді өндіру және жеткізу үшін жел қуатын пайдалану арқасында мүмкін болды. Бұл өз кезегінде Амстердам қор нарығының және оның нәтижесінде әлемдік саудадағы үстемдіктің қалыптасуына әкелді. Францияда король Людовик XIV (1638-1715) және (император) Наполеон I (1799-1815) континенттік Еуропаның көп бөлігінің экономикалық, мәдени және әскери үстемдігі арқылы француз гегемониясын орнатуға тырысты. Алайда Джереми Блэк жазғандай, Ұлыбританияның арқасында Франция "осы гегемонияның артықшылықтарын пайдалана алмады". Наполеон жеңіліп, жер аударылғаннан кейін гегемония көбінесе Ұлыбритания империясына көшті, ол тарихтағы ең ірі империяға айналды, королева Виктория (1837-1901) өзінің гүлденген кезеңінде әлемнің төрттен бір бөлігінің жері мен халқына билік етті. Голландия сияқты Британ империясы да негізінен теңіз жолдарымен құрылған; көптеген британдық иеліктер Үнді мұхитының айналасында, сондай-ақ Тынық мұхиты мен Кариб теңізіндегі көптеген аралдарда орналасқан. Ұлыбритания сонымен қатар Үндістан субконтинентін және Африканың үлкен бөлігін бақылауда ұстады. Еуропада 1871 жылдан кейін Германия, Ұлыбритания емес, ең күшті мемлекет болған болуы мүмкін, бірақ Сэмюэл Ньюланд былай деп жазады: Бисмарк алдағы жолды кеңейту және Еуропада гегемонияға ұмтылу жоқ деп анықтады. Германия Еуропадағы ең күшті мемлекет болуға тиіс еді, бірақ гегемон емес. Оның негізгі қағидалары, біріншіден, Орталық Еуропадағы ірі державалар арасында қақтығыс болмауы керек; екіншіден, Германия гегемониясы болмаса Германияның қауіпсіздігі". Бұл ауытқулар Джордж Модельски мен Джошуа С. Голдштейннің циклдік теорияларының негізін құрайды, екеуі де теңіз күші гегемония үшін маңызды екенін айтады.

20 ғасыр

ХХ ғасырдың басында, ХІХ ғасырдың соңындағы сияқты, бірнеше ірі державалар болды, бірақ әлемдік гегемон болған жоқ. Бірінші дүниежүзілік соғыс АҚШ-ты күшейтті, ал Жапонияны да белгілі бір дәрежеде нығайтты. Бұл екі мемлекеттің үкіметтері де өздерінің аймақтық ықпал ету аясын кеңейту саясатын ұстанды, АҚШ Латын Америкасында, ал Жапония Шығыс Азияда. Франция, Ұлыбритания, Италия, Кеңес Одағы және кейіннен нацистік Германия (1933–1945 жж.) барлығы империалистік саясатты ұстанды немесе ықпал ету аясына негізделген аумақты жаулап алуға тырысты, бірақ ешқайсысы әлемдік гегемониялық держава мәртебесіне қол жеткізе алмады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылды және әлемдегі ең күшті бес державаға (Қытай, Франция, Ұлыбритания, АҚШ және КСРО) БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде тұрақты орын берілді, бұл ұйымның ең қуатты шешім қабылдау органы болды. Соғыстан кейін АҚШ және КСРО ең күшті екі әлемдік держава болды, бұл халықаралық қатынастарда екіполярлы билік динамикасын тудырды, ол көбінесе «суық соғыс» деп аталады. Осы кезеңде Американың гегемониясы «Келісіммен құрылған империя» деп сипатталды. Гегемониялық қақтығыс идеологиялық – коммунизм мен капитализм арасындағы, сондай-ақ геосаяси – Варшава шартының елдері (1955–1991 жж.) мен НАТО/SEATO/CENTO елдері (1949 жылдан қазіргі уақытқа дейін/1954–1977 жж./1955–1979 жж.) арасындағы болды. Суық соғыс кезінде екі гегемон бір-біріне тікелей (қарулану жарысы кезінде) және жанама (прокси-соғыстар арқылы) қарсы тұрды. Соның салдарынан, елдердің орналасқан жеріне қарамастан, көптеген елдер өз үкіметтерінің саясаты күш тепе-теңдігін бұзуы мүмкін деген күдікпен осы қақтығысқа тартылды. Рейнхард Хильдебрандт бұл кезеңді «екіжақты гегемония» деп атады, онда «екі үстем мемлекет өздерінің еуропалық ықпал ету аясын бір-біріне қарсы да, бірге де тұрақтандырды». Прокси-соғыстар гегемониялық державалар тікелей немесе жанама түрде қолдаған күштер арасындағы шайқас алаңына айналды, оларға Корея соғысы, Лаос азаматтық соғысы, Араб-Израиль қақтығысы, Вьетнам соғысы, Ауған соғысы, Ангола азаматтық соғысы және Орталық Америка азаматтық соғыстары кірді. 1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін АҚШ әлемдегі жалғыз гегемониялық держава болды.

21 ғасыр

Солтүстік Америкалық Құрама Штаттарының гегемондық билікке ие болғаны немесе осылай болжануы туралы әртүрлі пікірлер айтылды. Американдық саясаттанушылар Джон Миршаймер мен Джозеф Най АҚШ-тың нағыз әлемдік гегемон емес екенін, себебі оның тиісті, ресми, жаһандық гегемонияны орнатуға жеткілікті қаржылық және әскери ресурстары жоқ екенін айтты. Бұл теория Халықаралық қатынастар (IR) саласындағы академиялық талқылауларда көп дау тудырды, Анна Бейер Най мен Миршаймердің белгілі сыншысы болып табылады. Француз социалистік саясаткері Хьюберт Ведрин 1999 жылы АҚШ-ты бүкіл әлемдегі бір жақты әскери әрекеттеріне байланысты гегемоникалық гипердержава деп сипаттады. Пентагон стратегияшысы Эдвард Латтвак «Рим империясының ұлы стратегиясы» еңбегінде үш кезеңді атап көрсетті: гегемониялық, одан кейін империялық. Оның пікірінше, бұл трансформация қатаң болды және Рим империясының құлауына әкелді. Оның кітабы Вашингтонға қазіргі гегемониялық стратегияны сақтап, империя құрудан аулақ болуға ишара береді. 2006 жылы автор Чжу Жикун Қытайдың әлемге гегемондық билікке айналу жолында екенін және АҚШ пен Қытай арасындағы билікті бейбіт түрде беруге қалай қол жеткізуге болатынына назар аудару қажет екенін мәлімдеді, бірақ бұл пікірге қарсылық білдірілді. 2019 жылы жарияланған соңғы зерттеуде авторлар «үшінші жол гегемониясы» немесе голландтық үлгідегі гегемония, бейбіт немесе күшпен гегемониялық өрлеуден өзгеше, болашақта Қытайдың жаһандық гегемониясын сипаттаудың ең мүмкін болатын жолы екенін дәлелдеді.

Саяси ғылым

19 ғасырдағы тарихи жазуда гегемония ұғымы бір елдің басқа елдерге басымдығын сипаттау үшін кеңейтілді; сондай-ақ, гегемониялық саясат (шамамен 1880-жылдар – 1914 жылдар) гегемонияны (түнгі империялық билік) орнату мақсатындағы ірі державалардың саясатын білдірді, бұл империализмнің (тікелей шетелдік билік) анықтамасына әкелді. 20 ғасырдың басында итальяндық марксистік философ Антонио Грамши гегемония идеясын белгілі бір қоғамдағы саясатты талдау үшін пайдаланды. Ол мәдени гегемония теориясын, экономикалық тапты (әлеуметтік тапты қоса алғанда) және билеуші таптың өз билігін сақтау үшін келісім мен күшті қалай қолданатынын зерттеді. Осылайша, мәдени гегемонияның философиялық және социологиялық теориясы әлеуметтік құрылымдарды орнатып, олардың дүниетанысын (Weltanschauung) – әлеуметтік, саяси және экономикалық жағдайды табиғи, қажетті және барлық әлеуметтік тапқа пайдалы деп ақтау арқылы, тек билеуші тапқа пайдалы жасанды әлеуметтік құрылымдар емес, әлеуметтік нормаларды талдады. Грамшидің талдауынан саяси ғылымда гегемонияны жетекшілік ретінде түсіну туды; мысалы, Германия империясының (1871–1918) әскери және мәдени жағынан басым болған Пруссия провинциясы, сондай-ақ Наполеон Бонапарттың француз консулдығындағы (1799–1804) жеке және интеллектуалдық басымдығы. Қазіргі кезде, «Гегемония және социалистік стратегия» (1985) еңбегінде Эрнесто Лаклау мен Шанталь Муфф гегемонияны саяси билік қатынасы ретінде анықтады, онда бағынышты қоғам (ұжым) мәдени тұрғыдан табиғи емес және оларға пайдалы емес әлеуметтік міндеттерді орындайды, бірақ бұл гегемонның императорлық мүдделеріне ғана пайдалы. Гегемония – бұл саяси дискурстағы артикуляция ретінде жүзеге асатын әскери, саяси және экономикалық қатынас. Бейер терроризмге қарсы жаһандық соғыс мысалында АҚШ-тың қазіргі гегемониясын талдап, «гегемоникалық басқаруда» американдық билікті жүзеге асырудың механизмдерін және процестерін көрсетті. Джон Миршаймердің пікірінше, үлкен су кеңістіктеріне күш проекциялау қиындықтарына байланысты жаһандық гегемония мүмкін емес. Нуньо Монтейро гегемония мен бірполюстіліктің ерекшелігін атап көрсетті. Соңғысы анархиялық жүйедегі биліктің басымдығын білдіреді, ал біріншісі – иерархиялық жүйені, онда ең күшті мемлекет «барлық басқа мемлекеттердің сыртқы мінез-құлқын бақылауға» қабілетті. Гегемония әртүрлі формада болуы мүмкін. Игілікті гегемондар өздерінің ықпал ету аймағындағы елдерге қоғамдық игіліктер ұсынады. Қатаңдық танытатын гегемондар өздерінің ықпал ету аймағындағы тәртіпсіздік тудыратын немесе тегін пайдаланатын елдерді тәртіпке келтіру үшін экономикалық немесе әскери күшін қолданады. Пайдаланушы гегемондар басқа елдерден ресурстарды алады. Халықаралық қатынастарда гегемониялардың рөлін зерттейтін маңызды теория – гегемониялық тұрақтылық теориясы. Оның негізгі қағидасы – тұрақты халықаралық саяси және экономикалық тәртіпті дамыту және сақтау үшін гегемониялық күш қажет. Бұл теорияны 1970-ші жылдары Роберт Гилпин, Стивен Д. Краснер және басқалар әзірледі. Теория тұжырымдамалық және эмпирикалық тұрғыдан сынға ұшырады. Мысалы, Роберт Кеохан бұл теорияның болжамдық тұрғыдан қолданылмайтын артық талаптар жиынтығынан тұратындықтан дұрыс теория емес екенін дәлелдеді. Халықаралық қатынастар саласының көптеген ғалымдары гегемондардың құлдырауын және олардың ордерлерін зерттеді. Кейбір ғалымдардың пікірінше, гегемонның қамтамасыз еткен тұрақтылығының жоғалуы билік вакуумына әкеледі. Басқалары институттардың болуы гегемонияның құлдырауына қарамастан ынтымақтастықты сақтауға мүмкіндік беретінін айтады. 1970-ші жылдары Роберт Гилпин АҚШ-тың сақтайтын әлемдік тәртібінің төмендеуіне ұшырауы мүмкін екенін, өйткені Вашингтон ұсынатын қоғамдық игіліктердің пайдасы басқа мемлекеттерге таралатынын болжады. Соңғы кезде сарапшылар Қытайдың экономикалық және әскери өрлеуіне және оның АҚШ гегемониясына қарсы тұруына назар аударуда. Ғалымдар екіполюстілік пе, бірполюстілік пе, олардың қайсысы ең тұрақты және бейбіт нәтижелерге әкеледі деген пікірде келіспеушіліктер бар. Кеннет Уолц пен Джон Миршаймер екіполюстіліктің салыстырмалы түрде тұрақтылықты қамтамасыз ететінін айтады, ал Джон Айкенберри мен Уильям Вулфорт бірполюстіліктің тұрақтандыру әсерін дәлелдейді. Карл Дойч пен Дж. Дэвид Сингер сияқты кейбір ғалымдар көпполюстілікті ең тұрақты құрылым деп санайды. Ғалымдар АҚШ-тың бірполюстілігінің себептері мен тұрақтылығы туралы келіспеушіліктерде. Реалист халықаралық қатынастар ғалымдары бірполюстіліктің Солтүстік Американың басым материалдық күшіне байланысты екенін айтады. Либералды халықаралық қатынастар ғалымы Джон Айкенберри АҚШ гегемониясын, оның пікірінше, АҚШ-тың халықаралық институттар құру арқылы орнатқан міндеттемелері мен өзіне шектеу қоюына байланысты деп есептейді. Конструктивист ғалымы Марта Финнмор легитимдеу мен институционализация бірполюстіліктің маңызды компоненттері екенін көрсетеді.

Әлеуметтану

Академиктергегемонияның іс жүзіндегі тәжірибесінде императорлық үстемдік мәдени империализм арқылы орнатылады деп санайды. Онда көшбасшы мемлекет (гегемон) бағынышты мемлекеттердің ішкі саясатын және қоғамдық ерекшеліктерін анықтайды, олар гегемониялық ықпал аймағын құрайды және ішкі, қолдау көрсетілген үкімет немесе сырттан орнатылған үкімет арқылы басқарылады. Гегемонның өмір салтын таңу – императорлық лингва франка мен бюрократия (әлеуметтік, экономикалық, білім беру, басқару) – тікелей әскери үстемдіктің нақты империализмін статус-кводың абстрактілі күшіне, тікелей емес императорлық үстемдікке айналдырады. Осы көзқарасқа сын айтқан Дж. Брутт Грифлер оны «өте кемсітетін» және «адамдарды жаһандық капитализмнің қозғалатын саусағы өз хабарын жазатын, ал қозғалғаннан кейін тағы бір мәдени автоматты қалдыратын бос бет ретінде қарастырады» деп сипаттады. Мәдени тұрғыдан гегемония тіл арқылы, атап айтқанда гегемонның (көшбасшы мемлекеттің) таңдалған лингва франкасы арқылы орнатылады, ол бағынышты мемлекеттің қоғамындағы адамдар үшін ресми ақпарат көзіне айналады. Тіл мен билік туралы жазған Андреа Майр: «Билік практикасы ретінде гегемония көбінесе тіл арқылы жұмыс істейді» дейді. Қазіргі қоғамда мұның мысалы – Батыс елдерінің Африка елдерінде батыс тілдері арқылы білім беру жүйесін құруы. Мәдени империализмнің мысалдары ретінде Испания мен Ұлыбритания империяларының соңғы кезеңдері, 19 және 20 ғасырлардағы Біріккен Германияның рейхтері (1871–1945), сондай-ақ 20 ғасырдың соңындағы АҚШ-ты атауға болады.

Медиа зерттеулері

Грамши мен Стюарт Холл еңбектерінен алынған медиа зерттеулерінде гегемония – мәдениетте ең үстемдік танытқан тұлғалар немесе идеялар. Грамшидің ойларын дамыта отырып, Холл бұқаралық ақпарат құралдарының гегемонияны нығайту немесе оған кедергі келтіру үшін өте маңызды институт екенін айтты.