Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Элизабеттік пьеса, Шекспир жұмысы болған болуы мүмкін
Elizabethan play likely worked on by Shakespeare
Сэр Томас Мор – бұл Элизабеттік пьеса және католик шейіті Томас Мордың өміріндегі нақты оқиғаларға негізделген драмалық өмірбаян. Пьесаны Энтони Мундей мен Генри Четтл жазған, ал бірнеше авторлар оны қайта жұмыстаған деп саналады. Қолжазбаның ерекшелігі – үш беттік қолмен жазылған түзету, қазіргі кезде бұл түзету Уильям Шекспирге жатқызылуда.
Sir Thomas More is an Elizabethan play and a dramatic biography based on particular events in the life of the Catholic martyr Thomas More, who rose to become the Lord Chancellor of England during the reign of Henry VIII. The play is considered to be written by Anthony Munday and Henry Chettle and revised by several writers. The manuscript is particularly notable for a three page handwritten revision now widely attributed to William Shakespeare.
Мазмұны
Бұл пьеса өмірбаян емес, Море өміріндегі белгілі бір оқиғаларды қамтитын драма. Басқа маңызды фактілер сипатталмаған: оның әдеби мансабы, «Утопия» кітабы, не Генрих VIII пен Рим папасы арасындағы дау туралы ештеңе айтылмаған. Сондай-ақ, Мордың өмірі кейде драмаға сәйкес келу үшін, нақты болғаннан және қолданылған дереккөздерден тысқары кеңейтіледі. Пьесаның мәні талқыланды, бірақ мәселе патшаға бағыну мен заң үстемдігіне байланысты, әсіресе халық шетелдіктерге қарсы ызаланып қозғалған кезде. Тіпті Мор да бағынуға тиіс, бағынбаса, өмірінен айырылады. Драмада үш негізгі оқиға бар: Біріншісі – 1517 жылғы «Жаман май күні» деп аталатын көтеріліс және Мордың көтерілісшілерді басуы. Екіншісі – Мордың жеке өмірі, отбасы мен достары, оның жомарттығы, мейірімділігі және зиялылығын көрсетеді. Үшіншісі – оның құпия кеңесші және лорд-камергер ретіндегі қызметі, сондай-ақ патшаға қарсы тұрғаны, нәтижесінде Мор өлім жазасына кесіледі. Мор қол қоюдан бас тартқан нақты шарттар сипатталмаған, сондықтан пьеса католик шіркеуі мен Англия шіркеуі арасындағы нақты қақтығыстан аулақ болып, жеке сананың дүниелік биліктен тәуелсіздігі мәселесіне назар аударуға мүмкіндік береді. Осы себепті католик шіркеуімен күрескен Мундейдің, католик шейіті Морды ақтаған пьесаның авторы болғанын түсінуге болады. Мундейдің басқа пьесаларында көрсетілгендей, оның тұрақты қызығушылығы – жеке адамның бостандығына жасалған шабуылдарға қарсы сөйлеу болды, мұндай шабуылдар шіркеуден де, мемлекеттен де келді. Театрлық тұрғысынан қарағанда, көтеріліс сахналары тиімді және драмалық, Мордың жеке өмірімен айналысқанда жылы және адамгершілік, ал Мор қағидаларынан айырылмағандықтан пьесаның соңында оған деген құрмет пен сымбаттылық сезімі туындайды. Бұл пьеса Элизабет дәуірінде жазылған драмалық өмірбаяндардың ең жақсысы саналады. Осы сапаларына қарамастан, егер бұл пьеса Шекспирмен байланысты болмаса, ол көп қызығушылық тудырмас еді.
This play is not a biography; it is a drama that deals with certain events in More's life. Other significant facts are not described: There is no mention of his literary career, his book Utopia, or the dispute between Henry VIII and the Pope in Rome. Also the life of More is at times expanded beyond what actually occurred and beyond the sources that were used, in order to suit the drama. What the play is about has been debated, but the issues revolve around obedience to the crown and rule of law, particularly when a populace becomes stirred up in an anti alien fervor. Even More must obey; when he does not he loses his life. There are three primary actions in the drama: First is the uprising of 1517 known as Ill May Day and More's quelling of the rioters. Second is the portrayal of More's private life, his family and friendships, demonstrating his generosity, kindness, and wit. Third is his service as Privy Councillor and Lord Chamberlain, and the principled stand he took in opposition to the king, which leads to More's execution. The particular articles More refuses to sign are never described, so the play avoids the specific conflict that occurred between the Catholic Church and the breakaway English church, allowing the story to focus on the issue of freedom of an individual conscience from worldly authority. This explains why Munday, who fought against the Catholic Church, would be an author of a play that vindicates More, a Catholic martyr. Munday's abiding interest, as demonstrated in his other plays, was in speaking out against attacks on an individual's freedom, attacks that came from both church and state. Considered in terms of theatrical performance, it is seen as effective and dramatic in the scenes dealing with the rioting, it is warm and human when dealing with More's private life, and it is sympathetic and admiring as More sticks to his principles in the conclusion of the play. It is considered to be the best of the dramatic biographies that were written in Elizabethan times. Even with these qualities it would not have attracted as much interest if it were not for the association this play has with Shakespeare.
Бірінші акт
Пьеса Мордың өміріндегі оқиғаларды көркемдеп бейнелейді, сондай-ақ патшаға бағыну және заң үстемдігі мәселелерін қарастырады, әсіресе халық шетелдіктерге қарсы ызаланып, толқуға түскен кезде. Ол 17 сахнадан тұрады, оның төртеуі алынып тасталған. Оқиға 1517 жылғы мамырдың 1-дегі оқиғадан басталады: Италияның қазіргі солтүстік аймағы – Ломбардиядан Англияға көшіп келген шетелдік азаматтар түрлі тәсілдермен дұрыс емес мінез-құлық көрсетіп, Лондон тұрғындарына зорлық-зомбылық пен құрметсіздікпен қарауда. Бұл Лондон жұмысшыларын ашуландырады, олар мамыр күні бірігіп, жаңа келгендерден кек алуға бел буады. Лондон абыздары осы жағдайға қатысты не істеу керектігін анықтауға қиналады, сол кезде бүлік бүкіл Лондонға таралып, тіпті Лондон мэрінің өміріне де қауіп туады. Абыздар халыққа беделді және құрметті шериф Томас Морды шақырып, азаматтық наразылықты басуға тырысуға шешім қабылдайды.
The play dramatises events in More's life, and it deals with issues of obedience to the crown and rule of law, particularly when a populace has become stirred up in an anti alien fervour. It consists of 17 scenes, four of them cancelled. It begins with the Ill May Day events of 1517: Foreign nationals, who have immigrated to England from Lombardy, which is the northern region of what is now known as Italy, are misbehaving in a variety of ways, and are treating the citizens of London with abuse and disrespect. This is outraging the workers of London, who decide to join together on May Day and seek revenge on the newcomers. London noblemen are having difficulty deciding what to do about this, when rioting breaks out all across London, and even the Mayor of London is endangered. The noblemen decide to engage Sheriff Thomas More, who is popular and respected by the people, to try and calm the civil unrest.
ІІ акт
Лондондықтардың бір тобы шетелдіктердің үйлерін өртеуді жоспарлап отыр. Басқалары әскери жауап беруге шақырады. Мордың пікірінше, ең дұрысы - бүлікшілермен сөйлесу. Мор Сент-Мартин қақпасына жетеді. Бүлікшілер өз шағымдарын білдіріп, Морды тыңдауға келіседі. Мор сөз сөйлеп, бүліктер Англияның абыройын түсіріп жатқанын, егер тәртіпсіздік үстемдік танытса, азаматтық қоғам құлап, бүлікшілердің ешқайсысы қарттыққа жетпейтінін айтады. Ол оларға заңға қарсы көтерілсе, Құдайға қарсы көтерілгендерін ескертеді. Мор бүлікшілерге келісім ұсынады: егер олар тәртіпті ұстап, түрмеге аман-есен басса, оларға кешірім беріледі деп уәделейді. Олар үшін тағы бір жалғыз мүмкіндік – өлім. Бүлікшілер Мордың ұсынысын қабылдап, алып кетеді.
A group of native Londoners plan to set fire to the foreigners' homes. Others urge a military response. More decides the best way is for him to speak to the rioters. More arrives at St. Martin's gate. The rioters express their complaints, then agree to hear from More. More begins by saying that the riots are disgracing England, and that if disorder prevails, civil society will fall apart, and none of the rioters will live to an old age. He tells them that when they rebel against the law, they rebel against God. More offers a deal to the rioters: If they will behave, and go to prison in peace, he promises that they will be given a pardon. The only other option for them is death. The rioters accept More's offer, and are taken away.
ІІІ акт
Көтерілісшілерді аспақшы. Олардың басшыларының бірі, Линкольн, жауап берді. Сосын Суррей келіп, Мор олардың өмірі үшін жалбарынуы себепті, Патшаның бұйрығымен өлім жазасы тоқтатылғанын хабарлайды.
The rioters are about to be hanged. One of their leaders, Lincoln, has already been executed. Then Surrey arrives to announce that the execution order has been stayed by order of the King, because More has pleaded for their lives.
IV акт
Мор көтерілісті тоқтатудағы рөлі үшін рыцарь атанып, құпия кеңесші болып тағайындалады. Үйінде Морға досы, голландиялық философ және теолог Эразм келеді. Содан кейін Лондон мэрі қонаққа келеді. Қонақтардың ойын-сауығы үшін "Ақыл мен даналықтың некесі" атты пьеса қойылады. Кейін Уайтхолл сарайында Морды қоса алғанда, құпия кеңес отырысы болып жатыр, сол кезде Сэр Томас Палмер король Генри VIII-нің қол қоюды талап ететін құпия хаттарымен кіреді. Мор өзінің ішкі сенімдеріне қайшы болғандықтан қол қоюдан бас тартады. Рочестер де қол қоюдан бас тартқандықтан Лондон мұнарасына қамалады. Мор лауазымынан қанағаттандырып, үй қамауына алынады. Оның әріптестері оны ойын өзгертуге және қол қоюға көндіруге тырысады, бірақ ол келіспейді. Мор үйіне оралып, отбасына жағдайды жеткізеді. Ол оларға оның салдары мен болашағы туралы айтады, оларды жұбатады, сонымен бірге оң көңіл-күйін және моральдық принципін сақтайды. Суррей және Шрусбери графтары Морды құжаттарға қол қоюға итермелейді, бірақ ол бас тартады және Тауэрге жеткізіледі.
More is knighted and promoted to Privy Councilor for his role in ending the riots. At home, More is visited by his friend, the Dutch philosopher and theologian, Erasmus. More then hosts a visit by the Mayor of London. For the guests' entertainment, a play is performed, The Marriage of Wit and Wisdom. Later in Whitehall, the Privy Council, including More, is meeting, when Sir Thomas Palmer enters with undisclosed articles from the King, King Henry VIII, who wants them signed. More refuses to sign, because he is conscientiously opposed. Rochester, who also refuses to sign, is taken away to the Tower of London. More resigns his office and is placed under house arrest. His fellow Privy Councilors urge him to change his mind and sign, but he will not. More goes home and informs his family. He discusses the situation and how it will affect them, and he comforts them, all the while maintaining a positive demeanor and his moral position. The Earls of Surrey and Shrewsbury arrive to encourage More to sign the articles; he will not and is taken away to the Tower.
V акт
Кейтсби Мордың үйіне барып, оның отбасына Мор өлім жазасына кесілгенін хабарлайды. Мордың отбасы оның өлім жазасы орындалу күнінің алдында Тауэрге жетеді. Олар оны ойын өзгертуге көндіруге тырысады, бірақ ол өз шешімінде тұрады. Ертесі күні Тауэр төбесінде Мор тыныш және бекем болып, дарға шығу платформасына көтеріліп, бас кесілу арқылы өлуге дайындалады. Мор ақсүйектермен және палашысымен ойлы әрі сыпайы сөздер айтысады, содан кейін тағдырына қарай сахнадан алып кетеді.
Catesby goes to More's house to inform the family that More has been sentenced to death. More's family arrives at the Tower on the eve of his execution. They urge him to change his mind, but he is resolute. The next day, on Tower Hill, More is positive and resolved as he mounts the scaffold and prepares to die by beheading. More has thoughtful and considerate exchanges with the noblemen, who are present, and his executioner, and then is taken off stage to his fate.
Аудиторияның пікірі
Көрермендер Шекспирге жатқызылатын беттерде "пьесаның көбірек шұғылмен айтылатынын" анықтайды. Шекспирдің болжамды үлесі пьесаның жалпы тақырыбына сай келіп, сюжетті дамытса да, пьесаға толыққанды енбеген, шеберлікпен жазылған бөлік сияқты әсер қалдырады. Кейбір редакторлар Шекспирдің басқа авторлардың еңбектерін мүлде оқыған-оқымағанын күмәнданады.
Audiences "find that the play speaks with more urgency" in the pages attributed to Shakespeare. While Shakespeare's supposed contribution is consistent with the overall theme and develops the plot, there is an impression of a virtuoso piece inserted, but not completely integrated, into the play. Some editors go as far as to question whether Shakespeare had read any of the other contributions at all.
Өнер тарихы
Пьеса, ең алдымен, сол кездегі осындай үлкен және талапты қойылымды Филипп Хенслоудың Роза театрында жасай алатын жалғыз труппа – Лорд Стрендждің ер адамдары үшін жазылған, себебі осы театр пьеса талап ететін арнайы сахналау талаптарына (үлкен сыйымдылығы бар екінші деңгейлі платформа және арнайы қоршау) ие болды. 800-нен астам жолдан тұратын "Мор" рөлі Эдвард Аллен үшін арналған, ол сол уақытқа дейін осындай ауқымды рөлдерді ойнаған жалғыз актер еді. 1594 жылы ойын труппалары қайта ұйымдастырылғаннан кейін, қолжазба Адмиралдың адамдарына өткен болуы мүмкін. Пьеса Елизавета немесе Якоб дәуірінде қойылған-жоқ па деген мәселе әлі де шешілмеген, және екі жаққа да қолдау білдіретін дәлелдер бар. Жасалған түзетулердің сипаты және 3.1-ші сахнада актер Томас Гудейлдің есімінің айтылуы пьесаның көпшілік сахна үшін жазылғандығын көрсетеді. Сол кезден бастап, сэр Томас Мор пьесасының қойылымы 1922 жылдың желтоқсанында Лондон университетінің Біркбек колледжінде үш түндік студенттік қойылымға дейін тіркелмеген. Пьеса 1938 жылдың 4-6 қарашасында Кентерберидегі Король мектебінде 40-тан астам студенттің қатысуымен қойылды, ал бас рөлді П.Д.В. Страллен сомдады. Пьесаның алғашқы кәсіби қойылымы 1954 жылдың 22-29 маусымында Лондон театр орталығында Advance Players Association ұйымдастырды. Ол алғаш рет Елизавета дәуірінің костюмдерімен, содан кейін Майкл Бинт Мор рөлінде қазіргі заманғы киіммен қойылды. Сэр Томас Мор пьесасы бірнеше рет толық немесе ішінара радиоспекль ретінде қойылды, оның ішінде екі рет BBC үшінші бағдарламасында (1948, 1956), 1960 жылы Австрияның ORF радиосында, содан кейін 1983 жылы BBC Radio 3 радиосында Ян МакКеллен бас рөлді ойнады. МакКеллен сол рөлді 1964 жылдың 10 маусымынан 4 шілдесіне дейін Ноттингем театрында ойнады, Джон Невиллдің репетиция кезінде режиссер Фрэнк Данлоппен көркемдік келіспеушіліктері болғандықтан, оны шұғыл түрде алмастырды. Пьеса содан бері сирек қайта қойылды, 2005 жылы Найджел Кук Корольдік Шекспир компаниясы үшін Мор рөлін ойнады. Сэр Ян МакКеллен Трамп құбылысына жауап ретінде Марк Марон подкастінде иммигранттарға қатысты Hand D монологын орындады, сондай-ақ 2017 жылы Оксфорд одағына сапары барысында да орындады.
The play was most likely written to be acted by Lord Strange's Men, the only company of the time that could have mounted such a large and demanding production, at Philip Henslowe's Rose Theatre, which possessed the special staging requirements (large capacity second level platform and special enclosure) called for by the play. The massive lead role of More, 800 plus lines, was designed for Edward Alleyn, the only actor up to that time who is known to have played such large scale roles. After the re organization of the playing companies in 1594, the manuscript may well have passed into the possession of the Admiral's Men. Whether or not the play was performed in the Elizabethan or Jacobean age is unsettled, and there are indications to support both sides of the question. By the nature of the revisions and the mention of the actor Thomas Goodale in 3.1 it is clear that it was written for the public stage. Since that time no recorded performance of Sir Thomas More took place until a three night student production by the Birkbeck College, University of London, in December 1922. The play was staged with more than 40 students at the King's School, Canterbury, 4–6 November 1938, with P. D. V. Strallen in the title role. The first known professional staging of the play was 22–29 June 1954 at the London Theatre Centre for the Advance Players Association. It was first performed in Elizabethan costumes and then in modern dress, with Michael Beint as More. Sir Thomas More has been acted in whole or in part several times as a radio play, twice by the BBC Third Programme (1948, 1956), by the Austrian public radio ORF in 1960, and then again by BBC Radio 3 in 1983 with Ian McKellen playing the title role. McKellen also played the role at the Nottingham Playhouse 10 June–4 July 1964, taking over from John Neville on short notice, when the latter had artistic differences with director Frank Dunlop during rehearsals. The play has been infrequently revived since, Nigel Cooke playing More for the Royal Shakespeare Company in 2005. Sir Ian McKellen performed the Hand D monologue regarding immigrants on the Marc Maron podcast in response to the Trump phenomenon, as well as during his visit to the Oxford Union in 2017.