Ассирия патшасы Ашшурнасирпал II (Assyria patshasy Ashshurnasirpal II)

Кіріспе

883–859 жылдары б.з.д. Ассирия патшасы Ашурнасирпал II (транслитерациясы: Aššur nāṣir apli, мағынасы «Ашур мұрагерді қорғайды») болды. Ашурнасирпал II әкесі Тукульти Нинурта II-нің орнын басты. Оның ұлы және мұрагері III Шалманесер, ал оның патшайымы – Нинуаның Муллису муканнишат-ы болды.

Билік

Ол өзінің билігі кезінде кең көлемді экспансия бағдарламасын бастады, бірінші кезекте Кіші Азияның солтүстігіндегі халықтарды Наириге дейін жаулап алып, Фригиядан салық жинады, содан кейін Арамға (қазіргі Сирия) шапты, Хабур және Евфрат өзендері арасындағы арамейлер мен нео-хиттарды бағындырды. Ол салған сарайлар, храмдар және басқа да құрылыстар байлық пен өнердің айтарлықтай дамығанын көрсетеді.

Қатыгездік

Ашурнасирпал II қатыгездігімен танымал болды, ол Месопотамиядағы Калху (Нимруд) қаласын жаңа ассириялық астана салу үшін құлдарға алынған тұтқындарды пайдаланды, онда ол көптеген таңғажайып ескерткіштер тұрғызды. Ол сонымен қатар білгір әкімші болды, империясының үстінен жақсырақ билік ету үшін жергілікті тәуелді билеушілерден алым-салық алуға емес, ассириялық губернаторларды тағайындау арқылы бақылауды күшейте алатынын түсінді. Оның қаталдығы екі күндік шайқаста шешулі жеңіспен аяқталған көтеріліске себеп болды. Осы жеңісті еске ала отырып, оның ескерткіштегі жазуында былай делінген:

Осы жеңістен кейін ол қарсылық көрмей Жерорта теңізіне дейін жорық жасап, Финикиядан алым-салық жинады. Отанға қайтқанда астанасын Калху (Нимруд) қаласына көшірді.

Балават қақпалары

Балават қақпалары немесе Балават қола белдеулері – Балаваттағы (қадимгі Имгур Энлиль) бірнеше ғимараттардың басты есіктерін әшекейлеген үш жиынтық безендірілген қола белдеулер. Олардың екеуі Ашурнасирпал II патшалық құрған кезеңге жатады. Үшінші қола белдеулер оның ұлы Салманасар III-нің ерліктерін көрсетеді. Жаңа Ассирия империясы құлап, Балават қирағаннан кейін қақпалардың ағаш бөліктері шіріп кетті. Қола белдеулердің көп бөлігі сақталған және оларды мұражайларда табуға болады. Қақпалардың алғашқы биіктігі 6,8 метрді құрады. және б.з.д. 864 шамасында Орта Ассирия қаласының толыққанды қайта құрылысымен бірге шамамен 15 жылдан кейін аяқталғаны қазіргі таңда жалпы қабылданған. Оның ашылуына арналған жазуда он күндік той өткізілгені және оған 69 574 адам қатысқандығы айтылады. Сарай қабырғалары алабастрдан қашалған бейнелермен жабылған. Бұл бейнелерде патшаның қанатты қорғаушы рухтармен оралып, аң аулаумен немесе жорықпен айналысқан түрлері бейнеленген. Әр бейнеде мәтін жазылған. Бұл мәтін әр бейнеде бірдей немесе өте ұқсас болғандықтан, «Стандартты жазу» деп аталады. Стандартты жазу Ашурнасирпал II-нің әулетін үш буынға дейін кері ізеді, оның әскери жеңістерін баяндайды, империясының шекараларын анықтайды, Калху қаласын қалай құрғанын және сарайды қалай салғанын айтады. Ашурнасирпал II Нимруд қаласына да зәулім қақпа салған. Британ археологы Остин Генри Лейард 1840 жылдары Калхуды қазып, Ашурнасирпал II-нің Солтүстік-Батыс сарайын тапқан. Бүгінде Нимрудтағы қазбалардан алынған көптеген бейнелер мен мүсіндер Лондонның Британ мұражайының галереяларында қойылған, оның ішінде Ашурнасирпал II-нің мүсіні және оның ұлы Салманасар III жасаған Қара обелиск, ал басқа бейнелер Еуропа мұражайларында (мысалы, Мюнхен), Жапония және АҚШ-та көрсетілуде.

Нимруд рельефі

612 жылы Ассирия құлағаннан кейін сарай өсіп, ақырында толығымен көміліп қалды. 1845 жылы британдық А.Х. Лейард оны қайтадан ашқанға дейін шамамен 2500 жылдай солай қалды. Лейард сарайдың қазба жұмыстарын бақылады, осы уақытта құрылыстың қабырғаларын жабатын рельефтер осы жерден алынып, Еуропа мен Солтүстік Америкадағы әртүрлі жинақтарға жіберілді, ал Британдық мұражай осы Нимруд рельефтерінің көп бөлігін алды. Көптеген рельефтерді қазып алып, шығарып тастағандарына қарамастан, көптегені сарайда қалды және уақыт өте келе қайтадан көмілді. Патшалық аң аулау көріністері – Нимруд рельефтерінің ең танымалдарының бірі, әсіресе Ашурнасирпал II-нің арыстан аулауын бейнелейтін суреттері. Көптеген көріністерде адам мен жануар арасындағы қарым-қатынасқа ерекше қызығушылық танытылған. Кейбір бейнелерде патша жануар мен адам қасиеттерін біріктіретін мифологиялық жаратылыстармен бірге көрсетілген. Сарай есіктерін безендіретін барлық апотропалық бейнелер осы жануар мен адамның араласуынан жасалған гибридтерден тұрды. Бұл апотропалық фигуралардың үш негізгі түрі болды: құдайлықты білдіретін мүйізді тәж киген қанатты жаратылыс, розеткадан жасалған бас киім киген қанатты жаратылыс және құстың басы бар қанатты адам. Ассириялықтар әрқашан даңқ мен күштің шағында көрсетілсе, ассириялық емес адамдар жайылып немесе қисық жатқан күйде, көбінесе жалаңаш бейнеленген. Бұл суреттер ассириялық құндылықтарды бұзғандарға берілетін қатал жазаны, сондай-ақ жасалған қылмыстар үшін кешірімсіз жазаны көрсетеді. Бұл басқа мәдениеттерден келген елшілерге ғана емес, сонымен қатар ассириялық элитаға да ескерту ретінде қызмет етті – егер олар патшаға қарсы шығуды шешсе, олардың тағдыры қандай болады. 2015 жылдың 5 наурызында ИМИЛ Нимрудты қиратуды бастады деген хабар тарады. Жергілікті сарай бульдозермен қиратылды. Ашурнасирпал II сарайының қақпаларындағы ламассу мүсіндері қиратылды.

After Assyria fell in 612 BC, the palace became overgrown and eventually completely buried, in which state it remained for nearly 2,500 years until rediscovered by the British born A. H. Layard in 1845. Layard oversaw the excavation of the palace during which time the reliefs that dominated the walls of the structure were removed from the site and sent to collections throughout Europe and North America, with the British Museum receiving the majority of these Nimrud reliefs. Despite excavating and removing many of these reliefs, a great number remained within the palace and were eventually reburied with time. Royal hunting scenes are some of the most well known of the Nimrud reliefs particularly those showing Assurnasirpal II hunting lions. There is also a distinct interest in the relationship between man and animal in many of the scenes. In several depictions the king is shown with supernatural creatures of animal and human combination. All of the apotropaic portrayals, which would have decorated the doorways of the palace, were of these human and animal hybrids. Within the context of these apotropaic figures were three main types, a winged figure wearing the horned crown which symbolized divinity, a winged figure wearing a headband of rosettes and a winged human figure with the head of a bird. The Assyrians were always shown in moments of glory while the non Assyrians are in sprawled or contorted positions and most often naked. These illustrations represented violent death as punishment for violating Assyrian values, as well as merciless punishment for transgressions. Not only would this have served as a clear message for visiting dignitaries from other cultures but also the same message was innately obvious as a warning to the Assyrian elites as to what could happen if they decided to defy the king. On 5 March 2015 ISIL reportedly started the demolition of Nimrud. The local palace was bulldozed. Lamassu statues at the gates of the palace of Ashurnasirpal II were smashed.