Кіріспе

Зерттеу әдістемесін зерттеу – әдіснама зерттеу әдістерін зерттеу болып табылады. Алайда, бұл терминнің мағынасы зерттеу әдістерінің өзіне немесе олармен байланысты негізгі ұғымдардың философиялық талқылануына да қатысты болуы мүмкін. Әдіс – белгілі бір мақсатқа жету үшін құрылымдалған процедура, мысалы, білім алу немесе білімді тексеру. Бұл әдетте үлгіні таңдау, осы үлгіден деректерді жинау және деректерді интерпретациялау сияқты бірнеше қадамдарды қамтиды. Әдістерді зерттеу осы процестердің егжей-тегжейлі сипаттамасын және талдауын қамтиды. Ол әртүрлі әдістерді салыстыру арқылы бағалау аспектілерін де қамтиды. Осылайша, олардың артықшылықтары мен кемшіліктері, сондай-ақ қандай зерттеу мақсаттары үшін қолданылуы мүмкін екендігі анықталады. Бұл сипаттамалар мен бағалаулар философиялық негізгі ұғымдарға байланысты. Мысалы, зерттелетін құбылыстарды қалай түсінуге болады және оларды қолдайтын немесе жоққа шығаратын дәлелдер қандай болады. Әдіснама ең кең мағынасында осы абстрактілі мәселелерді талқылауды да қамтиды. Әдістемелер дәстүрлі түрде сандық және сапалық зерттеулерге бөлінеді. Сандық зерттеу – табиғат ғылымдарының негізгі әдістемесі. Ол дәл сандық өлшемдерді қолданады. Оның мақсаты көбінесе болашақ оқиғаларды болжау үшін қолданылатын жалпы заңдарды табу болып табылады. Табиғат ғылымдарындағы басым әдістеме ғылыми әдіс деп аталады. Ол бақылау және гипотеза жасау сияқты қадамдарды қамтиды. Келесі қадамдар гипотезаны эксперимент арқылы тексеру, өлшемдерді күтілетін нәтижелермен салыстыру және нәтижелерді жариялау болып табылады. Сапалық зерттеу әлеуметтік ғылымдарға көбірек тән және нақты сандық өлшемдерге аз мән береді. Ол зерттелетін құбылыстардың мәнін тереңірек түсінуге, ал жалпы және болжамды заңдарға аз назар аударады. Әлеуметтік ғылымдарда қолданылатын әдеттегі әдістерге сауалнамалар, сұхбаттар, фокус-топтар және номиналды топтық әдіс жатады. Олар үлгінің мөлшері, қойылған сұрақтардың түрлері және жалпы жағдайлар бойынша бір-бірінен ерекшеленеді. Соңғы онжылдықтарда көптеген әлеуметтік ғалымдар сандық және сапалық әдістемелерді біріктіретін аралас әдістерді зерттеуді қолдана бастады. Әдіснамадағы көптеген талқылаулар сандық тәсілдің басымдығына, әсіресе әлеуметтік салаға қолданғанда оның жеткіліктілігіне қатысты. Кейбір теоретиктер әдіснаманы пән ретінде жалпы жоққа шығарады. Мысалы, кейбіреулер әдістерді зерттеудің орнына қолдану керек болғандықтан, оның пайдасыз екенін айтады. Басқалары оның зиянды екенін санайды, өйткені ол зерттеушілердің еркіндігі мен шығармашылығын шектейді. Әдістемешілер бұл қарсылықтарға жақсы әдіснама зерттеушілерге сенімді теорияларға тиімді жолмен қол жеткізуге көмектеседі деп жауап береді. Әдістің таңдалуы маңызды, өйткені бірдей фактілік материал әдіске байланысты әртүрлі қорытындыларға әкелуі мүмкін. 20 ғасырда әдіснамаға қызығушылықтың артуы пәнаралық жұмыстың маңыздылығының өсуімен және тиімді ынтымақтастыққа кедергі келтіретін қиындықтармен байланысты.

Анықтамалар

"Методология" термині түрлі мағыналармен байланысты. Көбінесе ол әдіс, әдістерді зерттейтін ғылым саласы немесе осы процестерге қатысты негізгі ұғымдарды философиялық тұрғыдан талқылауды білдіреді. Кейбір зерттеушілер әдістерді методологиядан деректерді жинау жолдары ретінде, ал методологияны зерттеу жобасын қалай жүргізуді анықтайтын, жалпы зерттеу стратегиялары ретінде қарастырады.

Әдіс ретінде

"Методология" термині кейде "әдіс" терминіне синоним ретінде қолданылады. Әдіс – бұл алдын ала белгіленген мақсатқа жетудің жолы. Осыған орай, методология жаңа білім алуға қолданылатын процедураларды немесе бұрынғы білімді тексеру және жоққа шығару техникаларын қамтуы мүмкін. Бұл зерттеу немесе талдау әртүрлі әдістермен байланысты болжамдар мен тәжірибелерді анықтауды, сондай-ақ зерттеу жобаларын және гипотезаларды тестілеудің егжей-тегжейлі сипаттамасын қамтиды. Бұған қоса, бағалау аспектілері де қарастырылады: деректерді жинаудың түрлері, өлшеу стратегиялары және деректерді талдау тәсілдері салыстырылады, олардың әртүрлі зерттеу мақсаттары мен жағдайларына қатысты артықшылықтары мен кемшіліктері бағаланады. Осы тұрғыдан алғанда, методология ғылыми зерттеулерді тиімді жүргізуге қажетті білімдерді, дағдыларды және практикалық нұсқауларды ұсынып, ғылыми процесте зерттеушілердің қабылдауы тиіс әртүрлі шешімдерге бағдар береді. Джинни Э. Гарсия мен Дадли Л. Постон методологияны зерттеуді басқаратын ережелер мен постулаттардың күрделі жиынтығы ретінде немесе осындай ережелер мен процедураларды талдау ретінде қарастырады. Ережелер мен постулаттар жиынтығы ретінде методология талдау нысанын, талдауда қолданылатын тұжырымдық құралдарды және талдау шектерін анықтайды. Зерттеу жобалары әдетте "зерттеу процесі" деп аталатын құрылымдық процедурамен басқарылады. Бұл процестің мақсаты зерттеу сұрағы арқылы анықталады, ол қандай ақпарат алуға ниетті екендігін көрсетеді.

Негізгі болжамдарды талқылау ретінде

Кейбір теоретиктер әдістемелерді ғана емес, сонымен қатар жалпы философиялық мәселелерді қамтитын, әдістерді сипаттау, салыстыру және бағалауды қамтитын әдістеме туралы кеңірек түсінуді ұсынады. Бұл кең көзқарасқа себеп – қай әдісті қашан қолдану керек деген талқылауларда зерттеудің мақсаты мен сипаты сияқты әртүрлі негізгі болжамдар жиі ескерілмейді. Кейде осы болжамдар қай әдісті таңдауға және оны қалай қолдануға қатысты маңызды рөл атқарады. Мысалы, Томас Кун «Ғылыми революциялардың құрылымы» еңбегінде ғылымдар белгілі бір шеңберде немесе парадигмада жұмыс істейді, ол қандай сұрақтар қойылатынын және қандай ғылым жақсы деп есептелетінін анықтайды деп мәлімдейді. Бұл зерттелетін құбылыстарды қалай түсіну, оларды қолдайтын және қарсы дәлелдерді қандай құрауы, сондай-ақ оларды зерттеудің жалпы мақсаты туралы философиялық келіспеушіліктерге қатысты. Осылайша, бұл кең мағынада әдістеме философиямен осы болжамдарды нақтылап, оларға қарсы және жақтап аргументтер келтіру арқылы байланысты. Санаттық тәсіл үшін әдістемедегі философиялық пікірталастар ғылыми әдістің индуктивті және гипотетикалық-дедуктивті түсіндірмелері арасындағы айырмашылықты қамтиды. Сапалық зерттеу үшін көптеген негізгі болжамдар герменевтика, прагматизм, марксизм, сындық теория және постмодернизм сияқты философиялық ұстанымдармен байланысты. Кунның пікірінше, мұндай пікірталастардағы маңызды фактор – әртүрлі парадигмалардың салыстыруға келмейтіндігі. Яғни, қарама-қайшы теориялық және әдістемелік болжамдарды бағалау үшін жалпы шеңбер жоқ. Бұл сын сандық тәсілдің деректердің тұрақты жинақталуына негізделген ғылыми прогреске байланысты әртүрлі болжамдарын күмән тудырады. Бұл ғылыми зерттеудің ойдан шығарылған жазудан қалай өзгешелігі, сондай-ақ зерттеу зерттеуге ұмтылған құбылыстарды құрастырудың орнына объективті фактілерді зерттей ме деген сияқты сұрақтарды қамтиды. Кейбір әдістемешілердің пікірінше, ғылымның мақсаты – бұрыннан бар шындықты бейнелеу емес, қоғамдағы басқыншылыққа ұшыраған топтардың пайдасына әлеуметтік өзгерістерді қамтамасыз ету. Мұндай, бірақ аз күрделі сипаттама кейде тілдерді оқыту саласында кездеседі, онда оқыту процесі «қалыптастыру», «әдіс» және «техника» негізінде үш деңгейлі тұжырымдама арқылы сипатталады. Әдістемелік анықтамаға қатысты бір сұрақ – оны сипаттамалық немесе нормативті пән ретінде қарастыру керек пе. Бұл орайдағы негізгі айырмашылық – әдістеме әдістердің құндылықты бейтарап сипаттамасын ғана бере ме, әлде ғалымдардың шын мәнінде не істейтінін көрсете ме. Көптеген әдістемешілер өздерінің кәсібін нормативті мағынада жүзеге асырады, яғни әртүрлі әдістердің артықшылықтары мен кемшіліктері туралы нақты пікір білдіреді. Осыған байланысты, әдістеме тек зерттеушілердің іс жүзінде не істейтіні туралы емес, сонымен қатар олардың не істеу керектігі немесе жақсы зерттеуді қалай жүргізуі туралы мәселелерді қамтиды. Сапалық зерттеулер академиялық әдебиетте әртүрлі сипатталады, бірақ терминнің нақты анықтамасы өте аз. Ол көбінесе өзінің тақырыбын сандық түрде өлшемейтін зерттеу формалары үшін сандық зерттеуге қарама-қарсы қолданылады. Сапалық зерттеулердің көп бөлігі адамның тәжірибесінің немесе мінез-құлқының қандай да бір түріне қатысты, бұл жағдайда ол бірнеше адамға және зерттелетін құбылыстардың мағынасын терең түсінуіне назар аударады. Алайда, бұл көзқарас соңғы әдістемелік дискурста күмән тудырады. Осыған байланысты, табиғи ғылымдардың парадигмасы – ақыл-ойдың бір жақты дамуы, ол барлық зерттеу салаларына бірдей сәйкес келмейді деп жиі айтылады. Сандық әдістердің маңызды артықшылықтарына дәлдік пен сенімділік жатады. Алайда, олар әлеуметтік ғылымдарға қызығушылық танытатын өте күрделі құбылыстарды зерттеуде жиі қиындықтарға кезеседі. Деректерді дұрыс түсінбегенде, өлшемдер тікелей растамайтын қорытындыларды қорғағанда, қосымша проблемалар туындауы мүмкін. Соңғы онжылдықтарда әлеуметтік ғылымдардағы көптеген зерттеушілер екі әдістемені біріктіре бастады. Бұл аралас әдіспен жүргізілетін зерттеу деп аталады. Мұның басты себебі – екі тәсіл бірін-бірі әртүрлі жолдармен толықтыра алады: кейбір мәселелерді бір әдістемемен зерттеуге болмайды немесе өте қиын, ал екіншісімен жақсырақ қарастырылады. Басқа жағдайларда, екі тәсіл де бір мәселеге қатысты қолданылады, бұл нәтижелерді толық және жан-жақты көрсетеді. Сапалық және сандық зерттеулер әртүрлі зерттеу парадигмаларымен және негізгі болжамдармен байланысты. Сапалық зерттеушілер көбінесе интерпретативті немесе сындық тәсілді қолданады, ал сандық зерттеушілер позитивистік тәсілді ұстанады. Бұл тәсілдердің арасындағы маңызды келіспеушіліктер объективтілік пен нақты эмпириялық деректердің рөлі, сондай-ақ болжамдық сәттілік емес, терең түсіну немесе әлеуметтік өзгеріс сияқты зерттеу мақсатына қатысты. Тығыз байланысты классификация философиялық, жалпы ғылыми және арнайы ғылыми әдістерді ажыратады. Әдістемелік көзқарастың бір түрі «процедурализм» деп аталады. Оған сәйкес, әдістемелік мақсат – зерттеу процесін жақсы зерттеуге қатысты нақты ережелер жиынтығына немесе рецептке дейін тоғыту. Алайда, бұл идеал кейбір сандық зерттеулер үшін қабылдануы мүмкін болғанымен, сапалық зерттеу үшін сәтсіздікке ұшырайды деп айтылады. Бұл позицияның бір аргументі зерттеудің техника емес, соқыр түрде әдісті орындау арқылы қол жеткізе алмайтын кәсіп екендігі туралы мәлімдемеге негізделген. Осыған байланысты, зерттеу жақсы ғылымға жету үшін шығармашылық пен импровизация формаларына тәуелді. Басқа түрлеріне индуктивті, дедуктивті және трансценденталды әдістер жатады. Дедуктивті әдістер, сондай-ақ аксиомалық әдістер ретінде белгілі, көбінесе формалды ғылымдарда, мысалы, геометрияда кездеседі. Олар өзінен-өзі түсінікті аксиомалар немесе бастапқы қағидалардан басталады және осы аксиомалардан қызықты қорытындыларды шығару үшін дедукцияны қолданады. Трансценденталды әдістер Кант және постканттық философияда кең таралған. Олар белгілі бір нақты байқаулардан басталады. Содан кейін байқалған құбылыстар олардың мүмкіндік шарттары орындалса ғана болуы мүмкін екені айтылады. Осылайша, зерттеуші құбылыс байқалмаса, психологиялық немесе метафизикалық қорытындылар шығаруы мүмкін.

Маңыздылық

Әдістемелерді дұрыс түсіну зерттеу саласындағы түрлі мәселелер үшін маңызды екені айтылады. Бұл тиімді және сенімді зерттеу жүргізу мәселесін, сондай-ақ басқалардың білім талаптарын тексеру мүмкіндігін қамтиды. Спиркиннің пікірінше, осы дамудың маңызды себебі – қазіргі қоғам көптеген жаһандық проблемалармен бетпе-бет келіп отыр. Бұл проблемаларды жеке зерттеуші немесе бір ғана ғылым саласы шеше алмайды, олар көптеген салалардың бірлескен күш-жігерін қажет етеді. Мұндай салааралық жобалар әдістемелік прогреске көп қарызды, ол тиісті салалардың әдістерін түсінуге және барлығы бірдей қолданатын біркелкі әдістерді әзірлеуге көмектеседі.

Сын

Әдістемеге қатысты көптеген сын бір нақты түріне немесе оны түсіну жолына бағытталған. Мұндай жағдайларда, әдістеме саласы ретінде, көптеген түрлі теорияларды қамтитын кезде, жалпы әдістеме емес, тек бір әдістемелік теория ғана қабылдамайды. К. Райт Миллстің сөзіне сәйкес, әдістемелік тәжірибе көбінесе "әдіс және техникаға табынушылыққа" ұшырайды. Кейбіреулер тіпті әдістемелік ойлау тек уақытты босқа жұмсау ғана емес, сонымен қатар теріс салдарлары бар деп есептейді. Мұндай пікірді агент оларды қолдануға ғана назар аударғанда жақсы нәтиже беретін басқа дағдыларға салымдап қорғауға болады. Осы тұрғыдан алғанда, ойлану процеске бөгет қойып, болдырмауға болатын қателерге әкелуі мүмкін. Алан Брайман әдістемеге деген осы негативті көзқарасқа қарсы шықты. Ол Беккердің сын-ескертпесінен әдістемені барлық түрдегі әдістерді зерттейтін кең ауқымды саладай түсіну арқылы, ал жай ғана бір әдіске көндіру доктринасы емес, құтылуға болатынын айтады.

Әр түрлі салаларда

Әдістеменің маңыздылығының бір бөлігі оның тиісті салалардың санынан көрінеді. Оларға табиғат ғылымдары мен әлеуметтік ғылымдар, сондай-ақ философия және математика жатады. Оның негізгі танымдық мақсаты көбінесе білімді құру деп есептеледі, бірақ түсіну, түсіндіру немесе болжамның сәттілігі сияқты түрлі тығыз байланысты мақсаттар да ұсынылған. Шындығында, бір ғана ғылыми әдіс жоқ. Осыған байланысты, «ғылыми әдіс» термині нақты бір процедураны емес, жоғарыда аталған барлық салаларға тән әртүрлі жалпы немесе абстрактілі әдістемелік ерекшеліктерді білдіреді. Маңызды ерекшеліктері – мәселенің нақты тұжырымдалғандығы және теорияны қолдайтын немесе оған қарсы дәлелдердің ашық, сенімді және қайталанатын болуы. Соңғы тұжырым маңызды, себебі басқа зерттеушілер бастапқы зерттеуді растау немесе жоққа шығару үшін эксперименттерді қайталай алады. Осы себепті, бұрмалаушылық ықпалдарды болдырмау және басқа зерттеушілердің келесі өлшемдері бірдей нәтижелерді көрсетуін қамтамасыз ету үшін жағдайдың әртүрлі факторлары мен айнымалыларын бақылау қажет. Бұл айырмашылық эксперимент жасаудың белгілі бір манипуляция немесе араласуды қамтиды деген идеяға негізделген. Байқау ежелгі ғылымда басты рөл атқарды. 16 және 17 ғасырлардағы ғылыми революция ғылыми әдістемеде эксперименттің маңызды рөл атқаратын парадигмалық өзгеріске ықпал етті. Мысалы, көптеген ақ құстың байқалуы «барлық құстар ақ» деген жалпы гипотезаны растайды. Гипотетикалық-дедуктивті тәсіл, керісінше, оң мысалдарға емес, теорияның дедуктивті салдарына назар аударады. Осылайша, зерттеуші эксперимент жүргізу алдында қандай байқауларды күтетінін анықтау үшін дедукцияны қолданады. Бұл тәсілдің негізгі тасы – нөлдік гипотеза, ол байқалатын нәрселер арасында ешқандай байланыс жоқ деп есептейді (себеп-салдарлық байланысқа қараңыз). Зерттеуші өз гипотезасын жоққа шығару үшін барлық мүмкіндігінше тиісті әдістер мен техникаларды қолдануға міндетті, олар нақты және қайталанатын процесте жазылуы керек. Егер олар мұны істемесе, нөлдік гипотеза жалған деп қорытындылауға болады, бұл байқалатын құбылыстар арасындағы байланыс туралы олардың гипотезасын қолдайды.

Әлеуметтік ғылымдар

Әлеуметтік ғылымдарда әдістемелік әртүрлілік айқын байқалады, онда сандық және сапалық тәсілдер бірдей қолданылады. Олар сауалнамалар, сұхбаттар, фокус-топтар және номиналды топтық әдіс сияқты әртүрлі деректерді жинау тәсілдерін пайдаланады. Сауалнамалар сандық зерттеулерге жатады және көбінесе үлкен топқа таратылатын сұрақтар жиынтығын қамтиды. Сұрақтардың қатысушыларға түсінікті болуы маңызды, әйтпесе жауаптардың құндылығы төмендеуі мүмкін. Сауалнамалар ашық сұрақтарға жауаптарды интерпретациялаумен байланысты қиындықтарды болдырмау үшін көбінесе жабық сұрақтармен шектеледі. Бұл тұрғыда олар жеке қатысушыға көбірек назар аударатын және ашық сұрақтарды қолданатын сұхбаттардан өзгеше. Құрылымдық сұхбаттар алдын ала жоспарланады және әрбір қатысушыға бірдей сұрақтар тізімі беріледі. Олар құрылымдық емес сұхбаттардан ажыратылады, олар еркін әңгімелесуге жақын және сұхбаттаушыдан қызықты және маңызды сұрақтарды табу үшін импровизация талап етеді. Жартылай құрылымдық сұхбаттар орташа нүктені құрайды: олар алдын ала дайындалған және жоспарланбаған сұрақтарды қамтиды. Құрылымдық сұхбаттар әртүрлі қатысушылардың жауаптарын салыстыруды және жалпы қорытындылар жасауды жеңілдетеді. Дегенмен, олар ашылатын мүмкіндіктерді де шектейді, соның салдарынан зерттеуді көптеген жағынан қысқартады. Деректерді жинау мақсатында ғана емес, бейресми жағдайда жүргізілген сұхбаттарды сипаттау үшін «тегіс сұхбат» термині қолданылады. Фокус-топтар – нарық зерттеулерінде жиі қолданылатын сапалық зерттеу әдісі. Олар демографиялық жағынан ұқсас адамдардан тұратын топтық сұхбаттарды құрайды. Зерттеушілер бұл әдісті қатысушылардың өзара әрекеттесуі мен жауаптарына негізделген деректерді жинау үшін пайдалана алады. Сұхбат көбінесе қатысушылардан зерттелетін тақырып бойынша пікірлерін сұраудан басталады, бұл топ мүшелерінің жеке көзқарастарын білдіруіне және талқылауына мүмкіндік беретін еркін алмасуға әкелуі мүмкін. Фокус-топтардың маңызды артықшылығы – олар идеялар мен түсініктердің мәдени контекстте қалай жұмыс істейтіні туралы түсінік бере алады. Алайда, бұл түсініктерді кеңінен халыққа қатысты жалпы үлгілерді анықтау үшін қолдану қиын. Фокус-топтардың бір артықшылығы – олар зерттеушіге мәселеге қатысты әртүрлі көзқарастарды қысқа мерзімде анықтауға көмектеседі. Топтық өзара әрекеттесу қызықты ұсыныстарды түсіндіруге және кеңейтуге көмектеседі. Бір кемшілігі – модератордың жеке басы мен топтық әсері, бұл қатысушылардың пікірлеріне әсер етуі мүмкін. Номиналды топтық әдіс фокус-топтарға ұқсас, бірақ бірнеше маңызды айырмашылықтары бар. Топ көбінесе аталған саланың мамандарынан тұрады. Топтың мөлшері шамамен бірдей, бірақ қатысушылар арасындағы өзара әрекеттесу көбірек құрылымдалған. Мақсаты – сарапшылардың әртүрлі мәселелер бойынша қаншалықты келісімде екенін анықтау. Бастапқы жауаптар әрбір қатысушыдан жазбаша түрде алынады, олардың арасында алдын ала әңгімелесу болмайды. Осылайша, айтылған пікірлерге әсер етуі мүмкін топтық әсерлер азайтылады. Кейінгі кезеңдерде топтың барлық мүшелері әртүрлі жауаптар мен пікірлерді талқылап, салыстыра алады. Деректерді жинаудың көптеген түрлері бақылаудың қандай да бір түрін қамтиды. Байқау табиғи ортада, яғни далада, немесе зертхана сияқты бақыланатын ортада жүзеге асырылуы мүмкін. Бақыланатын орталар олардың жасандылығына байланысты нәтижелерді бұрмалау қаупін тудырады. Олардың артықшылығы – тиісті факторларды дәл бақылау, бұл байқауларды сенімді және қайталанатын етуге көмектеседі. Қатыспайтын байқау қашықтықтан немесе сыртқы тәсілмен жүзеге асырылады. Бұл жағдайда зерттеуші байқалған құбылыстарды өзгертусіз немесе тудырмастан сипаттауға және жазуға назар аударады, бұл қатысушы байқаудан өзгеше. Әлеуметтік ғылымдар саласындағы маңызды әдістемелік пікірталас – олардың табиғи ғылымдар сияқты объективті және құндылықтардан тыс фактілермен айналыса ма деген сұраққа байланысты. Позитивистер осы сипаттамамен келіседі, ал интерпретативтік және сындық көзқарастар оған қарсы тұрады.

Философия

Философиялық әдіснама – философияда қолданылатын әдістерді зерттейтін метафилософиялық саладағы зерттеу. Бұл әдістер философтардың зерттеу жүргізу, білім жинау және бәсекелес теориялардың арасынан таңдау жасауын құрылымдайды. Ол философтардың бұрын қолданған әдістері туралы сипаттамалық мәселелерді де, қандай әдістерді қолдану керек деген нормативтік мәселелерді де қамтиды. Көптеген философтар осы әдістердің табиғи ғылымдардағы әдістерден едәуір ерекшеленетінін, себебі олар көбінесе өлшеу құралдары арқылы алынған тәжірибелік деректерге сүйенбейтінін атап көрсетеді. Қолданылатын әдіс философиялық теориялардың қалай құрылатынына, қандай тезистер қорғалатынына және қандай аргументтер қолдау немесе қарсылық білдіру үшін келтірілетініне үлкен әсер етеді. Осыған байланысты, көптеген философиялық келіспеушіліктер әдістемелік келіспеушіліктерден туындайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, әдістемелік скептицизм және феноменологиялық әдіс сияқты жаңа әдістердің ашылуы философиялық дискурсқа маңызды әсер еткен. Геометриялық әдіс белгілі бір бастапқы принциптерден басталып, дедуктивті ойлау арқылы соларға негізделген толыққанды философиялық жүйені құрайды. Феноменология нәрселердің қалай көрінетініне ерекше мән береді. Ол сыртқы әлемде осы нәрселердің бар екендігі туралы үкімдерді тоқтатудан тұрады. Бұл техника эпохе деп аталады және оның себептері туралы болжамдарға тәуелсіз пайда болуды зерттеу үшін қолданылуы мүмкін. Ақылға қонымды философия жалпы және кеңінен қабылданған сенімдерді философиялық құрал ретінде пайдаланады. Олар қызықты қорытындылар жасау үшін қолданылады. Бұл көбінесе жағымсыз мағынада, жалпыға ортақ ақылға қайшы келетін радикалды философиялық ұстанымдарды жоққа шығару үшін қолданылады. Философиядағы көптеген әдістер интуицияның кейбір түріне сүйенеді. Олар, мысалы, философиялық теорияларды растау немесе жоққа шығару үшін олардың ықтимал салдарына баға беруге арналған ой эксперименттерін бағалау үшін қолданылады. Прагматистер философиялық теориялардың шындыққа сәйкес келіп келе ме, жоқ па екенін бағалау үшін олардың практикалық салдарына назар аударады. Эксперименталды философия – әлеуметтік психология мен когнитивтік ғылымдардың әдістемелерін эмпирикалық деректерді жинап, философиялық тұжырымдарды негіздеу үшін қолданатын жақында дамыған тәсіл.

Математика

Математика саласында синтетикалық, аналитикалық, дедуктивті, индуктивті және эвристикалық әдістер сияқты әр түрлі әдістерді ажыратуға болады. Мысалы, синтетикалық және аналитикалық әдістердің айырмашылығы – бұрынғысы белгілі нәрседен басталып, белгісіз нәрсеге қарай өрбуге тырысса, кейінгісі белгісізден белгіліге жол табуға ұмтылады. Геометрия оқулықтарында көбінесе синтетикалық әдіс қолданылады. Олар белгілі анықтамалар мен аксиомаларды тізімдеуден бастап, бастапқы мәселенің шешімі табылғанша біртіндеп қорытынды қадамдар жасайды. Синтетикалық әдістің маңызды артықшылығы – оның айқын және қысқа логикалық түсіндіруі. Бір кемшілігі – жасалған қадамдар жоспарланған нәтижеге жететіні көбінесе алдын ала байқаылмайды. Бұл оқырманға күтпеген жағдай болуы мүмкін, себебі математик қалай бастағанын түсіндірмейді. Аналитикалық әдіс математиктердің жаңалықтар ашу жолын көбінесе жақсырақ көрсетеді. Осы себепті ол математиканы оқытудың тиімді әдісі деп есептеледі. Ол жоспарланған нәтижеден басталып, одан шығарылатын басқа формула табуға тырысады. Содан кейін осы жаңа формулаға сол процесті қолданып, барлық жолды дәлелденген теоремаларға дейін қайталайды. Екі әдістің арасындағы айырмашылық негізінен математиктердің қалай ойлайтыны және дәлелдерін қалай ұсынатынында. Екеуі де бірдей дәлелді әртүрлі жолмен беруге мүмкіндік береді.

Статистика

Статистика деректерді талдау, түсіндіру және ұсынуды зерттейді. Ол көптеген бақылаулар мен өлшемдер деректерімен жұмыс жасайтын сандық зерттеулердің көптеген түрлерінде орталық рөл атқарады. Мұндай жағдайларда деректерді талдау деректерді тазарту, өзгерту және модельдеу үшін, сондай-ақ қолданылатын нәтижелерге жету үшін қолданылады. Деректерді талдаудың көптеген әдістері бар. Олар әдетте сипаттамалық статистика және инференциялық статистика болып бөлінеді. Сипаттамалық статистика қолдағы деректермен ғана шектеледі. Ол ең маңызды ерекшеліктерді қорытындылап, оларды түсінікті етіп көрсетуге тырысады. Мысалы, деректердің таралуын визуализациялау арқылы немесе орташа және стандартты ауытқу сияқты көрсеткіштерді есептеу арқылы мұны істеуге болады. Инференциялық статистика, керісінше, үлгідегі деректерді негізге ала отырып, жалпы популяция туралы қорытындылар жасау үшін қолданылады. Бұл жалпылаулар мен болжамдар жасау немесе нақты гипотезаның ықтималдығын бағалау түрінде болуы мүмкін.

Педагогика

Педагогика – оқыту әдістерін зерттейтін ғылым ретінде анықталуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, ол білім беру әдістемесі болып табылады: ол білім беру мақсаттарына жету үшін қолданылатын әдістер мен тәжірибелерді зерттейді. Оның негізгі назары қалыпты мектептердегі оқыту әдістеріне шоғырланған. Алайда, ең кең мағынасында ол мектеп ішінде де, сыртында да барлық білім беру нысандарына қамтиды. Осы кең мағынада педагогика "бір адамның екінші адамның білімін арттыруға бағытталған кез келген саналы іс-әрекеті" туралы мәселелерді қарастырады. Оқу теориялары негізінен оқыту қалай жүзеге асырылатынына назар аударады және осы білімдерге сүйене отырып, оқытудың тиімді әдістерін анықтайды. Қандай нақты әдісті қолдану керектігін таңдау әртүрлі факторларға байланысты, мысалы, оқытылатын пән мен оқушының жасына. Мысалы, Евклид алгоритмі – екі бүтін санның ең үлкен ортақ бөлгішін табу есебін шешетін алгоритм. Ол екі санды салыстыру және біреуін екіншісінен кесу сияқты қарапайым қадамдарға негізделген.