Христиандық таралу процесі және мәдени өзгерістер

Христиандықтандыру – қоғамда христиан дінінің таралуы, миссиялар, үкіметтік мәжбүрлеу, дәстүрлердің өзгеруі. Діни эволюция процесі.

47 мин оқу

100%

Дереккөз: Christianization — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Христиандық діннің қоғамға немесе мәдениетке таралу процесі

Христиандықтау (немесе христиандыққа өткізу) – біреу немесе бір нәрсе христиандық дінді қабылдаған немесе қабылдау үстінде болған кезде болатын өзгерістердің нақты түрі. Христиандықтау көбінесе жеке адамдардың миссионерлік қызметі арқылы, бірақ кейбір жағдайларда үкіметтердің немесе әскери басшылардың мәжбүрлеуі салдарынан тарады. Христиандықтау – бұрын христиандық емес болған дәстүрлерді, кеңістіктерді және жерлерді христиандыққа қатысты пайдалану мен атауларға өзгерту үшін қолданылатын термин. Үшінші жағынан, бұл термин ұлтта жеке адамдардың жеткілікті саны дін ауысқанда немесе секулярлық басшылар осы өзгерістерді талап еткенде табиғи түрде пайда болатын өзгерістерді сипаттау үшін де қолданылады. Ұлтты христиандықтау – үздіксіз жүріп жатқан процесс. Ол Рим империясында Исаның алғашқы жақтастары Матай 28:19-да (кейде Ұлы Міндет деп аталады) жазылған бұйрыққа жауап ретінде, әлемнің барлық елдеріне барып, Жақсы Жаңалықты уағыздауды бастаған кезде басталды. Христиандық Рим империясы және оның төңірегіндегі елдерге алғашқы үш жүз жыл ішінде тарады. Рим империясын христиандықтау процесі толыққан жоқ, ал Армения 301 жылы христиандықты мемлекеттік дін ретінде жариялаған алғашқы ел болды. 479 жылдан кейін христиандық миссионерлік қызмет арқылы солтүстікке, Батыс Еуропаға тарады. Жоғары және Кейінгі Орта ғасырларда христиандықтау Шығыс Еуропаның құрамына кірген жаңа елдердің құрылуына және ондағы сауаттылықтың таралуына зор үлес қосты. Қазіргі заманда христиандықтау колониализммен байланысты болды, онда миссионерлер оған қатысып, қарсы да болды. Колониалдық кезеңнен кейін ол Қытайда, сондай-ақ Африканың көптеген бұрынғы колониялық елдерінде айтарлықтай өсімге ие болды. Христиандықтау – әлемдегі ең ірі діннің әртүрлі, көп түрлі және жаһандық құбылысына айналды.

Миссиялар

Тарихшы Дана Л. Роберт христиандықтың көптеген ұлттарды, мәдениеттерді және қоғамдарды қалыптастырудағы маңызды рөлін христиандық миссия тұжырымдамасы арқылы ғана түсінуге болатынын жазды. Миссионерлер ізгі хабарды әлі естімегендерге барып уағыздайды. Миссиялар, христиандықтың негізгі құралы ретінде, әмбебап логикамен басқарылады, батыс отаршылдығымен теңестірілмейді, керісінше, көпмәдениетті, көбінесе күрделі тарихи процестер болып табылады. Дэвид Абулафия мен Нора Беренд өркениеттердің шекарасындағы «шекаралық» аймақтармен байланысты діни қызмет туралы айтады. Беренд шекараны «мәдениеттердің үнемі алмасып тұратын байланыс аймағы» деп санайды. Осылайша буддизм, ислам және христиан діндері географиялық тұрғыдан таралып, уағыз айту және оқыту арқылы өзара әрекеттесуі кейде қақтығыс тудырса, ал кейде араласып, үйлеседі. Алан Нили былай деп жазады: «Христиандық (немесе кез келген басқа сенім) бір мәдениеттен екінші мәдениетке, қасақана немесе бейхабар, саналы түрде немесе бейхабар, сол мәдениетке бейімделеді немесе маңызсыз болады». Нили өзінің «Христиандық миссия» кітабында миссионерлік жұмыстың табысты христиандықтануға айналуының жолы ретінде бейімделу, үйлестіру, жергіліктендіру, мәдениетке сіңіру, автохтонизация және контекстуализацияның көптеген тарихи мысалдарын келтіреді. Нилидің анықтамалары: Үйлестіру – миссионердің өз ой-пікірін және сөздік қорын өзгертіп, сенімді жеткізуде тек қажетті нәрсені ғана сақтап, артығын қалдыру арқылы болатын бейімделу түрі. Осы қолданыста жергіліктендіру – бір мәдениетке тән нәрсені алып, оны екінші мәдениетке тән ету, яғни христиан дінін алып, оны ана тілі мен әдет-ғұрыптарының элементтерін қосу арқылы жергілікті мәдениетке жақындату. Автохтонизация жергіліктендірумен бірдей мағынаны білдіреді, бірақ испан және португал тілдеріне тән. Мәдениетке сіңіру немесе аккультурация – христиандықтың элементтерін біртіндеп қабылдау процесі, бірақ оны көбінесе басқа мәдениетке әлеуметтену деп қате түсінеді. Киім, әдет-ғұрыптар мен есімдердің өзгеруі кейде ішкі емес, сыртқы өзгерістерді қамтитын нағыз христиандықтанумен шатастырылады. Густаво Гутьеррес ізгі хабар белгілі бір мәдениетпен байланысты болғанда, оның нәтижесі қайтадан өзгеру емес, бағындыру екенін қатаң түрде айтады. Контекстуализация – хабардың мәніне адал болумен қатар, оны тыңдаушыларға қатысты етудің жолы. XXI ғасырда контекстуализация миссияларды балалар бақшаларын, таза су құдықтарын, мектептерді салуға, тұрғын үй және экономикалық әділетсіздік мәселелерін шешуге және тағы да көп нәрсеге бағытталды. Бұл сөздің қай халыққа арналатынына, сондай-ақ «географияға, тілге, этникалық топқа, саяси және экономикалық жүйелерге, жынысқа және жасқа, уақыт шеңберіне, жеке басының сезіміне, дінге, құндылықтарға және тарихқа» байланысты.

Historian Dana L. Robert has written that the significant role of Christianization in shaping multiple nations, cultures and societies is understandable only through the concept of Christian mission. Missionaries "go out" among those who have not heard the gospel and preach. Missions, as the primary means of Christianization, are driven by a universalist logic, cannot be equated with western colonialism, but are instead a multi cultural, often complex, historical process. David Abulafia and Nóra Berend speak of religious activity in relation to the "frontier" regions at the borders of civilizations. Berend sees a frontier as "a contact zone where an interchange of cultures was constantly taking place". In this way, the missionary religions of Buddhism, Islam and Christianity spread themselves geographically, through teaching and preaching, with interaction sometimes producing conflict, and other times mingling and accommodation. Alan Neely writes that, "wherever Christianity (or any other faith) is carried from one culture to another, intentionally or not, consciously or not, it is either adapted to that culture or it becomes irrelevant." In his book Christian Mission, Neely provides multiple historical examples of adaptation, accommodation, indigenization, inculturation, autochthonization and contextualization as the means of successful Christianization through missions. Neely's definitions are these:

Accommodation is a form of adaptation that occurs when the missionary adjusts their own thinking and vocabulary to keep only what is essential and let go of what is expendable in communicating the faith. Indigenization, in this application, refers to taking something that is native to one culture and making it native to another culture; that is, taking Christianity and making it more native by including aspects of native language and practices. Autochthonization means the same as indigenization, but is specific to Spanish and Portuguese. Inculturation, or acculturation, is the gradual process of adopting aspects of Christianity, but it has often mistakenly been seen as socialization to another culture. Changes of dress, customs and names have sometimes been confused with actual Christianization which involves internal and not simply external changes. Whenever the gospel has been linked to a particular culture, Gustavo Gutiérrez forcefully insists the result has been subjugation not conversion. Contextualization is a way to be faithful to the essence of the message while also being relevant to the people to whom it is being presented. In the 21st century, contextualization has led missions to build daycare centers, wells for clean water, schools, address housing and economic injustice issues and more. It depends on the people being addressed, as well as "geography, language, ethnicity, political and economic systems, class gender and age, time frame, sense of identity, religion, values and history".

Жеке айналым

Джеймс П. Ханиган жеке адамның дінге келуі – христиандықтың негізгі тәжірибесі және орталық ойы деп жазады. Оның сөзіне қарағанда, христиандық дінге келу «тепе-теңдікті жоғалту» арқылы, яғни танымдық және психологиялық «зияраттықтан» басталады, содан кейін сананың «оянуы» және Құдай туралы жаңа түсінік пайда болады. Ханиган мұны «өлім мен қайта тууға, бұрынғыдан бас тартуға, ескіні тастап, сана мен жүректі өзгертуге» теңейді. Адам өзінің жолдан адасқандығын және күнәлі екенін мойындап, қасиеттілікке шақыруды қабылдап, тепе-теңдігін қалпына келтіреді. Бұл бастапқы ішкі өзгеріс – христиандықтың тек бастамасы ғана; одан кейін адамның өмір салтын христиандыққа бейімдеу процесін күшейтетін амалдар жасалады, Ханиган айтуынша, бұл этикалық өзгерістерді де қамтиды. Христиан дін танушылары, мысалы, төртінші ғасырдан Августин және тоғызыншы ғасырдан Алкуин, дінге келудің ерікті болуы керек деп есептегенімен, тарихта мәжбүрлеу арқылы дінге келгендердің мысалдары да бар. Константин құрбандық шалуды жою және ерестіктерді басу үшін заң мен күш қолданды, бірақ оның мақсаты нанымға келуді итермелеу емес еді. Теодосий да ерестіктерді жою үшін заңдар шығарды, бірақ пұтқа табынушылар мен яһудилердің христиандыққа өтуін міндеттемеді. Алайда, VI ғасырдағы Шығыс Рим императоры Юстиниан I және VII ғасырдағы император Гераклий яһудилерді крещение рәсімінен өткізу арқылы мәдени және діни біртүзілділікті күштеп орнатуға тырысты. 612 жылы Гераклийдың ықпалымен вестготтар патшасы Сисебут Испаниядағы барлық яһудилердің дінін өзгертуді міндетті деп жариялады. Орта ғасырдың соңында Шығыс Еуропада құрылған көптеген жаңа ұлттық мемлекеттерде кейбір патшалар мен князьдер өз халқына жаңа дінді қабылдауға қысым жасады. Солтүстік крест жорықтарындағы соғысқан князьдер саяси қысым немесе әскери мәжбүрлеу арқылы кең ауқымда дінге келуге қол жеткізді.

Шомылдыру рәсімінен өту

Иса (Иисус) Жақын шомылдыру рәсімінен кейін өзінің қызметін бастады, бұл шамамен б.з. 28-35 жылдар аралығында болды, яһуди тарихшысы Иосиф Флавийдің (Ежелгіліктер 18.5.2) жазбаларында көрсетілгендей. Жеке адамның сенімге келуі шомылдыру рәсімімен бекітіледі. Христиандық қауымдастықтардың алғашқы кезеңдерінде шомылдыру рәсіміне дайындалушы адамдарға мінез-құлқы мен жолына жауапкершілік беруге дайын адам ұсынылатын. Шомылдыру рәсімі христиан қауымдастығында жаңа міндеттемелерді жүктеді. Шомылдыру рәсіміне дайындалушыларға сенімнің негізгі ұстанымдары түсіндірілді, олардың моральдық тұрмысы тексерілді, құлшылық кезінде бөлек отыруға рұқсат етілді, әлі де қасиетті тамаққа (еухаристияға) қатысуға мүмкіндік берілмеді, бірақ қауымға адал болу және Мәсіхтің бұйрықтарын орындау қажеттілігі күтілді, содан кейін ғана қауымға толық мүше ретінде қабылданатын. Бұл айларға, тіпті жылдарға созылуы мүмкін. Ежелгі шіркеуде бесінші немесе алтыншы ғасырға дейін өлім қаупі төнген нәрестелерден басқа, ересектердің басы мен денесі толығымен суға батырылып шомылдырылатын. Тарихшы Филип Шаффтың жазуынша, су шашу немесе ауру немесе өлім төсегінде жатқан адамның басына су құю, суға батыру мүмкін болмаған жағдайларда, ежелгі заманда да, тіпті он екінші ғасырға дейін де қолданылған. Протестанттық реформаторлар нәрестелерді шомылдыру мәселесіне қарсы болды, бірақ Шаффтың сөзіне сүйенсек, бұл рәсім ежелгі заманда да болған, ал Жаңа өсиетте осы рәсім талап етілмейді де, тыйым салынбаған.

Евхаристия

Евхаристияны (оған қауым деп те атайды) тойлау ертедегі христиан қауымдарының ортақ біріктіруші факторы болды және христиандық рәсімдердің ең маңыздыларының бірі болып табылады. Ертедегі христиандар христиандық жаңалықты, қауымдық дастарқанды (Евхаристияны) және крещение рәсімін Назареттен келген Исадан тікелей алғанын сенді. Әкесі Энрико Маццаның айтуынша, "Евхаристия – Исаның тұтқындалу мен өлтірілуге дейін шәкірттерін соңғы рет жинаған Соңғы Кешкі Асқа ұқсас". Көпшілік Маццаның пікірімен келіседі, бірақ Жаңа Өсиет ғалымы Брюс Чилтон сияқты Евхаристияның бірнеше бастауы болған деушілер де бар. Орта ғасырларда Евхаристия – Мәсіхтің құрбандығын көрсететін қасиетті тағам (Құдайдың болған жері) ретінде түсіндірілді, ал осы рәсіммен бірге оқылатын дұғада екі алғыс айту және бір тілек болды. Кейіннен бұл дұға қазіргі нұсқаға айналып, Мәсіхті еске алу және Киелі Рухқа шақыру болып дамыды.

Бекіту

1500 жылдардың басында кірісу рәсіміне растау (бекіту) қосылды. Денсаулық сақтау, оқыту және Евхаристия барлық христиан қауымдарында кірісудің маңызды элементтері болып қала бергенімен, теолог Кнут Альфсваг түрлі дін ағымдарында растаудың мәртебесінің өзгешелігі туралы былай деп жазады: Кейбіреулер шомылдыру, растау және алғашқы қасиетті тамақ қабылдауды біртұтас рәсімнің бөлек элементтері ретінде қарастырады, осы арқылы адам христиан шіркеуінің мүшесі болады. Басқалары растауды жеке рәсім деп санайды, ол шіркеудің толыққанды мүшесі болу шарты ретінде қарастырылуы немесе қарастырылмауы мүмкін, яғни адам Евхаристия тойына қатысуға шақырылады. Растауды жеке рәсім деп санайтындардың арасында оны құдайға сыйынбаушылық ретінде қарастыратындары да бар, ал кейбіреулері оны оқытудан кейінгі бітіру рәсімі мен дұғаның үйлесімі деп есептейді.

Орындары мен тәжірибелері

Христиандыққа айналдыру кейде жергілікті діннің элементтерін, қасиетті орындарды иеленуге, жоюға немесе қайта атауға алып келді. Мұндай іс-әрекеттер миссионерлердің рұқсатымен, талап бойынша немесе кейде тыйым салынды. Шіркеу жергілікті мәдени контекстке бейімделеді, ал жергілікті мәдениет пен орындары шіркеуге бейімделеді. Басқаша айтқанда, христиандық әрқашан екі бағытта жұмыс істеді: христиандық жергілікті мәдениеттен сіңіреді де, өзіне сіңіріледі. Христиандық Яһудеядан тысқары жерлерге таралғанда, алдымен яһуди диаспорасының қауымдастықтарына жетті. Христиан шіркеуі синагог үлгісінде салынды, ал христиан философтары христиандық көзқарастарын семит монотеизмі мен грек ойларымен үйлестірді. Латын шіркеуі Платонның идеяларын қабылдады және айлар мен апта күндерінің латынша аттарын, рим мифологиясынан шыққан этимологиялық түбірлерімен қолданды. Римдегі катакомбалардағы христиандық өнер яһуди және пұтқа табынушылық символикасын жаңаша түсіндіру нәтижесінде пайда болды. Көптеген жаңа сюжеттер христиан катакомбаларында алғаш рет пайда болды – мысалы, Жақсы Көмекші, Денсаулық беру рәсімі және Евхаристиялық дастархан, бірақ қолдарын көтеріп дұға ететін әйелдердің (Орант) бейнесі пұтқа табынушылық өнерінен тікелей алынған болуы мүмкін. Брюс Дэвид Форбс: «Бір жолмен немесе екіншісімен, Рождество римдік діндермен бәсекелесу үшін, немесе қыс мерекелерін христиандықты тарату үшін пайдалануға, немесе қыс фестивальдерін христиандық мағынамен «қадірлеуге» басталды, осылайша олардың [мастық] артық әрекеттерін шектеуге тырысты. Көптеген жағдайларда осы үш фактордың барлығы да әрекет еткен болуы мүмкін». Мишель Зальцман Рим империясының аристократиясын дінге көшіру процесінде христиандық осы аристократияның құндылықтарын сіңіргенін көрсетті. Кейбір ғалымдар төртінші ғасырдан кейін кейбір пұттардың сипаттамалары – немесе кем дегенде олардың рөлдері – христиан қасиеттілеріне берілгенін болжайды. Тесалоникалық Димитрий Орта ғасырларда ауыл шаруашылығының қамқоршысы ретінде құрметке ие болды. Тарихшы Ханс Клофттың сөзіне сәйкес, бұл Элевсин мистериялары, Деметр культінің төртінші ғасырда аяқталуына байланысты болды, және грек шаруалары оның обрядтары мен рөлдерін христиан қасиеттісіне біртіндеп ауыстырды. Екінші ғасырдың жазушылары Юстин, Тертуллиан және үшінші ғасырдың жазушысы Ориген митраистердің христиандық сенімдерін және әдет-ғұрыптарын көшіріп алғанын, бірақ әлі де пұтқа табынушы болып қалғанын жазды. Яһуди және римдік дәстүрлерінде генетикалық туыстар бірге жерленген, бірақ христиандар бір-бірін жерлеу әдісінде маңызды мәдени өзгеріс болды: олар туысқан емес христиандарды ортақ жерлеу орынына жинады, олар шынымен бір отбасы болғандай, «оларды біртекті ескерткіштермен еске алды және еске алу ортасын бүкіл жергілікті қауымға, бір дінді ұстанушыларға кеңейтті», осылайша отбасы ұғымын жаңадан анықтады.

Christianization has at times involved appropriation, removal and/or redesignation of aspects of native religion and former sacred spaces. This was allowed, or required, or sometimes forbidden by the missionaries involved. The church adapts to its local cultural context, just as local culture and places are adapted to the church, or in other words, Christianization has always worked in both directions: Christianity absorbs from native culture as it is absorbed into it. When Christianity spread beyond Judaea, it first arrived in Jewish diaspora communities. The Christian church was modeled on the synagogue, and Christian philosophers synthesized their Christian views with Semitic monotheism and Greek thought. The Latin church adopted aspects of Platonic thought and used the Latin names for months and weekdays that etymologically derived from Roman mythology. Christian art in the catacombs beneath Rome rose out of a reinterpretation of Jewish and pagan symbolism. While many new subjects appear for the first time in the Christian catacombs i. e. the Good Shepherd, Baptism, and the Eucharistic meal – the Orant figures (women praying with upraised hands) probably came directly from pagan art. Bruce David Forbes says "Some way or another, Christmas was started to compete with rival Roman religions, or to co opt the winter celebrations as a way to spread Christianity, or to baptize the winter festivals with Christian meaning in an effort to limit their [drunken] excesses. Most likely all three". Michelle Salzman has shown that, in the process of converting the Roman Empire's aristocracy, Christianity absorbed the values of that aristocracy. Some scholars have suggested that characteristics of some pagan gods — or at least their roles — were transferred to Christian saints after the fourth century. Demetrius of Thessaloniki became venerated as the patron of agriculture during the Middle Ages. According to historian Hans Kloft, that was because the Eleusinian Mysteries, Demeter's cult, ended in the 4th century, and the Greek rural population gradually transferred her rites and roles onto the Christian saint. Several early Christian writers, including Justin (2nd century), Tertullian, and Origen (3rd century) wrote of Mithraists copying Christian beliefs and practices yet remaining pagan. In both Jewish and Roman tradition, genetic families were buried together, but an important cultural shift took place in the way Christians buried one another: they gathered unrelated Christians into a common burial space, as if they really were one family, "commemorated them with homogeneous memorials and expanded the commemorative audience to the entire local community of coreligionists" thereby redefining the concept of family.

Рим империясындағы ғибадатханалардың қайта құрылуы

Р. П. С. Хансонның айтуынша, ғибадатханаларды шіркеулерге тікелей айналдыру 5 ғасырдың ортасында басталды, бірақ ол тек бірнеше оқшауланған жағдайларда ғана болды. Қазіргі археологиялық зерттеулерге сәйкес, империя бойынша мыңдаған ғибадатханалар болған, олардың 120-сы ғана шіркеулерге айналдырылған, және олардың көп бөлігі 5 ғасырдан кейін жасалған. Бұл, осы ғимараттар ресми түрде халыққа қолданыста болғандықтан, меншігін тек император ғана ауыстыра алатындықтан және ғибадатханалар заңмен қорғалғандықтан болған болуы мүмкін. 4 ғасырда Рим қаласының өзінде ғибадатханаларды айналдыру болған жоқ. Тек 8 ғасырда Папалық мемлекет құрылғаннан кейін (Батыс императорының мүліктері Рим епископының меншігіне өткенде) Римдегі ғибадатханаларды шіркеулерге айналдыру кеңінен бастау алды. Голландиялық тарихшы Фео Л. Шуддебумның сөзіне қарағанда, Рим қаласындағы жеке ғибадатханалар мен ғибадатханалар орны, ерекше архитектуралық ескерткіштерді сақтау мақсатында шіркеулерге айналдырылған. Олар сондай-ақ қала орталығындағы маңызды орналасқандықтан, тәжірибелік тұрғыдан да пайдалы болды.

Ғибадатхана мен иконаның жойылуы

Өзінің ұзақ билігі кезінде (307 – 337 ж.ж.) Константин (бірінші христиан императоры) бірнеше ғибадатханаларды қиратқан, кейбіреулерін қайта салған, көбісін тонаған, ал қалғандарын қараусыз қалдырған. Константиннің билігінен бұрынғы 300 жыл ішінде Рим билігі шіркеудің әртүрлі мүліктерін тәркілеген. Мысалы, христиан тарихшыларының жазуынша, Адриан (II ғасыр), Aelia Capitolina (Иерусалим) әскери колониясында болғанда, Иса Мәсіхтің Голгофа төбесіндегі айыпталған жеріне Афродитаға арналған ғибадатхана салған, ол жердегі құлшынықты басу үшін. Константин мұндай мәселелерге назар салғанда, мүлікті қайтаруға белсенділік танытты және Афродитаның ғибадатханасын жоюды осы қайтару арқылы негіздеді. Қайтару терминологиясын пайдаланып, Константин Киелі жерде христиандық маңызы бар бірнеше жерді иеленді. Евсевийдің шіркеу тарихында Константиннің ғибадатханаларды қиратуға бағытталған жорығы туралы батыл мәлімдеме бар, бірақ дәлелдерде қайшылықтар кездеседі. Жазба дереккөздерде ғибадатханалардың қирауы 43 рет айтылған, бірақ археологиялық зерттеулермен тек төртеуі ғана расталған. Тарихшылар Фрэнк Р. Тромбли мен Рамзи МакМаллен әдеби дереккөздер мен археологиялық дәлелдер арасындағы келіспеушіліктердің себебін түсіндіреді, себебі әдеби дереккөздердегі егжей-тегжейлі мәліметтер көбінесе күмәнді және нақты емес болады. Мысалы, Малалас Константин барлық ғибадатханаларды жойғанын, содан кейін Феодосий оларды жойғанын, ал кейін Константин оларды шіркеулерге айналдырғанын мәлімдеді. Қосымша, мүсіндердің қол-аяқтарын алып тастау немесе бастары мен жыныс мүшелерін қирату, сондай-ақ "қасиетті орындарды отпен тазарту" сияқты құдайсыздық әрекеттері ерте ғасырларда қарапайым халық жасаған. Бұл әрекеттер жалған құдайлардың әлсіздігін көрсету ретінде қарастырылған, бірақ құрбандық салғандықтан олардың мүсіндері "кірленген" деп есептелді. Сондықтан оларды "қасиетсіздендіру" немесе "деконсекрациялау" қажет болды. Антика тарихшысы Питер Браунның айтуынша, бұл әрекет кейбір жағынан өте қатал болғанымен, таңдамалы және кең ауқымды болмады. Ғибадатханалар, иконалар немесе мүсіндер құрбандықтан "құтырылған" кезде, олар тазалыққа оралған деп саналды. Көптеген мүсіндер мен ғибадатханалар содан кейін өнер нысбасы ретінде сақталды. Византия тарихының профессоры Хелен Саради Менделовичи бұл процестің ежелгі өнерді бағалауды және оны христиан мәдениетіне енгізудің жолын табуға деген саналы ниетті білдіретінін жазады. Рим империясының соңына дейін пұтқа табынушылықтың элементтері азаматтық мәдениеттің бір бөлігі болып қала берді. Көрермендерге арналған шаралар танымал болды және христиандыққа қарсы тұрды: гладиаторлық жекпе-жектер (мунера), жануарларды аулау (венация), театрлық қойылымдар (ludi scaenici) және көлік жарыстары (ludi circenses) римдік қоғамда христиандықтың мағынасы мен ауқымы туралы пікірталасқа қарамастан, қабылданды. Байырғы заман тарихшысы Ричард Лимнің айтуынша, осы пікірталас барысында "әлеуметтік емес санат қалыптасты, бұл Римнің мәдени салттарын, оның ішінде көрермендерге арналған шараларды, Рим қоғамын толығымен христиандыққа айналдыруды жақтағандардың талаптарынан қорғауға көмектесті". Бұл көпқұдайлылардың, яһудилердің және христиандардың ортақ күшті қоғамдық мәдениетін құрды. Рим империясы VI ғасырда Юстиниан I тұсында христиандыққа айналған деп санауға болмайды, бірақ көптеген ғалымдар империя толығымен христиандыққа айналмағанына келіседі. Археолог және тарихшы Джудит Херрин өзінің "Кітаптарды тазалау үшін өртеу" атты мақаласында Юстиниан тұсында үлкен зардаптар болғанын жазды. 528 жылғы жарлық бойынша, ондаған жылдар өткен соң Юстиниан "қалған гректерді қуғынға салуға және пұтқа табынушылық кітаптарын, суреттерін және мүсіндерін өртеуге" бұйрық берді, соның салдарынан пұтқа табынушылар мемлекеттік қызметтен шеттетілді. Бұл оқиға "Кинегион" театрында болды. Герриннің айтуынша, көптеген жағдайларда христиандардың ежелгі құжаттардың жоғалуына қаншалықты жауапты екенін бағалау қиын, бірақ VI ғасырдың ортасында Константинопольдегі белсенді қуғын-сүргін көптеген ежелгі мәтіндерді жойды.

During his long reign (307 337), Constantine (the first Christian emperor) both destroyed and built a few temples, plundered more, and generally neglected the rest. In the 300 years prior to the reign of Constantine, Roman authority had confiscated various church properties. For example, Christian historians recorded that Hadrian (2nd century), when in the military colony of Aelia Capitolina (Jerusalem), had constructed a temple to Aphrodite on the site of the crucifixion of Jesus on Golgotha hill in order to suppress veneration there. Constantine was vigorous in reclaiming such properties whenever these issues were brought to his attention, and he used reclamation to justify the destruction of Aphrodite's temple. Using the vocabulary of reclamation, Constantine acquired several more sites of Christian significance in the Holy Land. In Eusebius' church history, there is a bold claim of a Constantinian campaign to destroy the temples, however, there are discrepancies in the evidence. Temple destruction is attested to in 43 cases in the written sources, but only four have been confirmed by archaeological evidence. Historians Frank R. Trombley and Ramsay MacMullen explain that discrepancies between literary sources and archaeological evidence exist because it is common for details in the literary sources to be ambiguous and unclear. For example, Malalas claimed Constantine destroyed all the temples, then he said Theodisius destroyed them all, then he said Constantine converted them all to churches. Additional calculated acts of desecration – removing the hands and feet or mutilating heads and genitals of statues, and "purging sacred precincts with fire" – were acts committed by the common people during the early centuries. While seen as 'proving' the impotence of the gods, pagan icons were also seen as having been "polluted" by the practice of sacrifice. They were, therefore, in need of "desacralization" or "deconsecration". Antique historian Peter Brown says that, while it was in some ways studiously vindictive, it was not indiscriminate or extensive. Once temples, icons or statues were detached from 'the contagion' of sacrifice, they were seen as having returned to innocence. Many statues and temples were then preserved as art. Professor of Byzantine history Helen Saradi Mendelovici writes that this process implies appreciation of antique art and a conscious desire to find a way to include it in Christian culture. Aspects of paganism remained part of the civic culture of the Roman Empire till its end. Public spectacles were popular and resisted Christianization: gladiatorial combats (munera), animal hunts (venationes), theatrical performances (ludi scaenici), and chariot races (ludi circenses) were accommodated by Roman society even while that society disagreed and debated the definition and scope of christianization. Historian of antiquity Richard Lim writes that it was within this process of debate that "the category of the secular was developed [which] helped buffer select cultural practices, including Roman spectacles, from the claims of those who advocated a more thorough christianization of Roman society." This produced a vigorous public culture shared by polytheists, Jews and Christians alike. The Roman Empire cannot be considered Christianized before Justinian I in the sixth century, though most scholars agree the Empire was never fully Christianized. Archaeologist and historian Judith Herrin has written in her article on "Book Burning as Purification" that under Justinian, there was considerable destruction. The decree of 528 barred pagans from state office when, decades later, Justinian ordered a "persecution of surviving Hellenes, accompanied by the burning of pagan books, pictures and statues". This took place at the Kynêgion. Herrin says it is difficult to assess the degree to which Christians are responsible for the losses of ancient documents in many cases, but in the mid sixth century, active persecution in Constantinople destroyed many ancient texts.

Басқа қасиетті орындар

"Құрметке лайық Беда" христиан монах (672–735) болды, ол социолог және антрополог Хаттон Вебстер сипаттағандай, "ағылшынның алғашқы нағыз тарихи еңбегін" жазды, ол Британияның христиандануын баяндады. Рим папасы Григорий I Августин мен бірнеше көмекшілерін Кентке және оның қуатты патшасы Этельбертке миссионерлер ретінде жіберді. Сол көмекшілердің бірі, аббат Мелитус, Григорийден жергілікті халықты дінге айналдырудың дұрыс жолдары туралы хат алды. Менің ойымша, сол елдегі бұттардың ғибадатханаларын бұзудың қажеті жоқ, бірақ олардың ішіндегі бұттарды бұзу керек, содан кейін аталған ғибадатханаларға қасиетті су шашып, құрбандық тақтарын орнатып, реликтілерді қою керек. Егер ғибадатханалар жақсы салынған болса, оларды әйшәулеттерге табынудан Шын Құдайға қызмет етуге айналдыру қажет. Халық ғибадатханалары бұзылмағанын көрсе, жүректерінен жаңылыстарды жоюы керек, содан кейін Шын Құдайды біліп, оған табынып, оларға үйреншік болған жерлерге жиі келуі керек. Бенедикт шамамен 530 жылы Монте-Кассиноға көшіп келгенде, төбеде киелі тоғай және Аполлонға арналған жеке құрбандық тағы бар кішкентай ғибадатхана тұрды. Халықтың көп бөлігі әлі де бұтқа табынушылар еді. Жер Бенедикттің қолдаушыларының бірінен сыйлық ретінде берілген болуы мүмкін. Бұл оның тоғайды дереу кесіп, құрбандық тағын алып тастап, жергілікті тұрғындар дінге келгенге дейін оратория салғанын түсіндіреді. Ирландия жерін христиандастыру – жергілікті жағдайларға байланысты айтарлықтай өзгерген күрделі процесс болды. Ежелгі орындарқадірленді және олардың сипаты, мінезі, этикасы және тіпті орналасуы туралы жергілікті сезімдерге байланысты христиандыққа пайдалану үшін алынып тасталды немесе енгізілді. Грекияда Византия ғалымы Элисон Франц өзінің көзқарасын қолдады, мысалы, Парфенон сияқты шіркеуге айналған сирек жағдайлардан басқа, ғибадатханалардың (Эрехтейон мен Тесейонды қоса алғанда) айналуы жетінші ғасырда және одан кейін, славян шабуылдарынан кейін болды. Англо-саксон Англиясында діни дамудың тоқтамайтындығы, яғни бұтқа табынушылық пен христиандық ешқашан толық бөлек болған жоқ. Археолог Лоркан Харни англо-саксон шіркеулерінің XI ғасырдан кейін бұтқа табынушылардың обаларында салынғанын хабарлады. Ричард А. Флетчер Британ аралдарында және бұрынғы друидтік Солтүстік Еуропаның басқа да аймақтарында қазір әдетте жергілікті қасиеттілерге, басқа жерде белгісіз қасиеттілерге жатқызылатын қасиетті құдықтар мен бұлақтар көптеп кездесетінін айтады. Бұрынғы уақытта олардың көпшілігі мелузина сияқты табиғаттан тыс күштермен қорғалған деп саналған, ал көптеген христиандыққа дейінгі қасиетті құдықтар баптистериялар ретінде сақталған сияқты. Виллибальдтың "Жанна Бонифаций өмірі" еңбегінде 723 жылы миссионер Бонифаций қасиетті Донар еменін, сонымен қатар "Юпитер еменін" кесіп, ағашынан Киелі Петірге арналған шіркеу салдырған. 771 жылы Карл Ұлы сакстармен ұзақ жылдар бойы соғысқан, олар франк аумағына қатыгез шабуылдар жасап, жүйелі түрде шіркеулер мен монастырларды нысанаға алған. 772 жылдың қаңтар айында Карл Ұлы сакстардың ең маңызды қасиетті жеріне, Оңтүстік Энгриядағы қасиетті тоғайға шабуыл жасап, кек алды. "Онда Ирминсул ("Ұлы бағана") басым болды, ол (ағаштан жасалған) бағана немесе ежелгі ағаш болған және герман дінінің "Әлемдік ағашын" бейнелеген. Франктар Ирминсулды кесіп, жиналған құрбандық қазыналарын (Патша өз адамдарына үлестірді) тонады және бүкіл тоғайды өртеп жіберді. Карл Ұлы Эресбургте франк бекінісін орнатуға бұйрық берді". Скандинавия христиандастыруының алғашқы тарихшылары христиандастырумен байланысты драматикалық оқиғалар туралы саяси пропагандашылар сияқты жазды. Да ортағасырлық Скандинавия тарихшысы Биргит Сойердің 1987 жылғы зерттеуіне сілтеме жасайды. Сёренсен есімдердің өзгеруіне, жеке және жер атауларына назар аударады, культтік элементтер тыйым салынбағанын және әлі де көрініп тұрғанын көрсетеді. Христиандыққа дейінгі көптеген есімдер бүгінгі күнге дейін сақталған, және Сёренсеннің айтуынша, бұл Даниядағы христиандастыру процесінің бейбіт және біртіндеп болғанын және ескі культтік байланыстардың толық жойылуын қамтымағанын көрсетеді. Алайда, жергілікті айырмашылықтар бар. Скандинавиядан тыс жерлерде ескі атаулар жақсы сақталмаған. Париждің ең биік нүктесі христиандыққа дейінгі кезеңде Меркурий төбесі, Mons Mercuri деп белгілі болған. Осы римдік құдайға табынудың іздері христиандық кезеңнің басында жойылды және тоғызыншы ғасырда 10000 шейітке арналған киелі орын салынды. Төбе содан бері Mons Martyrum деп аталады, осы атпен әлі де белгілі (Mont Martres) (Longnon 1923, 377; Vincent 1937, 307). Солтүстік Италиядағы Сан-Мариноде, әулие Мариноның киелі орны, орынның христиандыққа дейінгі культтік атауын алмастырды: Монте Титано, онда Титан құдайларына табынылған (Pfeiffer 1980, 79). Монте Джове "Юпитер төбесі" әулие Бернхардтың құрметіне Сан-Бернардо деп аталды (Pfeiffer 1980, 79). Германияда ежелгі Воданесберг "Один төбесі" Годесберг деп өзгертілді (Bach 1956, 553). Адам Бременскийдің айтуынша, Фосетланд "Фосети құдайының жері" деп аталатын жерді Хельголанд "қасиетті жер" деп атауға болмайды, Солтүстік Фризланд жағалауындағы арал, Адамның айтуынша, барлық теңізшілер, әсіресе қарақшылар оған ерекше құрметпен қарады (Laur 1960, 360 сілтемелермен). Бұттық сенімдер мен мотивтерді христиандықпен алмастыру және бұттық тарихты жазбау (мысалы, бұттық құдайлардың аттарын немесе бұттық діни тәжірибелердің егжей-тегжейін) практикасы, damnatio memoriae практикасына ұқсас.

The "Venerable Bede" was a Christian monk (672 735) who wrote what sociologist and anthropologist Hutton Webster describes as "the first truly historical work by an Englishman" describing the Christianization of Britain. Pope Gregory I had sent Augustine and several helpers as missionaries to Kent and its powerful King Ethelbert. One of those helpers, Abbott Mellitus, received this letter from Gregory on the proper methods for converting the local people. I think that the temples of the idols in that nation ought not to be destroyed; but let the idols that are in them be destroyed; let holy water be made and sprinkled in the said temples, and let altars be erected and relics placed. For if those temples are well built, it is requisite that they be converted from the worship of devils to the service of the true God; that the people, seeing that their temples are not destroyed, may remove error from their hearts, and, knowing and adoring the true God, may the more familiarly resort to the places to which they have become accustomed. When Benedict moved to Monte Cassino about 530, a small temple with a sacred grove and a separate altar to Apollo stood on the hill. The population was still mostly pagan. The land was most likely granted as a gift to Benedict from one of his supporters. This would explain the authoritative way he immediately cut down the groves, removed the altar, and built an oratory before the locals were converted. Christianization of the Irish landscape was a complex process that varied considerably depending on local conditions. Ancient sites were viewed with veneration, and were excluded or included for Christian use based largely on diverse local feeling about their nature, character, ethos and even location. In Greece, Byzantine scholar Alison Frantz has won consensus support of her view that, aside from a few rare instances such as the Parthenon which was converted to a church in the sixth century, temple conversions (including the Erechtheion and the Theseion) took place in and after the seventh century, after the displacements caused by the Slavic invasions. In early Anglo Saxon England, non stop religious development meant paganism and Christianity were never completely separate. Archaeologist Lorcan Harney has reported that Anglo Saxon churches were built by pagan barrows after the 11th century. Richard A. Fletcher suggests that, within the British Isles and other areas of northern Europe that were formerly druidic, there are a dense number of holy wells and holy springs that are now attributed to a saint, often a highly local saint, unknown elsewhere. In earlier times many of these were seen as guarded by supernatural forces such as the melusina, and many such pre Christian holy wells appear to have survived as baptistries. According to Willibald's Life of Saint Boniface, about 723, the missioner Boniface cut down the sacred Donar's Oak also called the 'Oak of Jupiter' and used the lumber to build a church dedicated to St. Peter. By 771, Charlemagne had inherited the long established conflict with the Saxons who regularly specifically targeted churches and monasteries in brutal raids into Frankish territory. In January 772, Charlemagne retaliated with an attack on the Saxon's most important holy site, a sacred grove in southern Engria. "It was dominated by the Irminsul ('Great Pillar'), which was either a (wooden) pillar or an ancient tree and presumably symbolized Germanic religion's 'Universal Tree'. The Franks cut down the Irminsul, looted the accumulated sacrificial treasures (which the King distributed among his men), and torched the entire grove Charlemagne ordered a Frankish fortress to be erected at the Eresburg". Early historians of Scandinavian Christianization wrote of dramatic events associated with Christianization in the manner of political propagandists according to Da who references the 1987 survey by the historian of medieval Scandinavia, Birgit Sawyer. Sørensen focuses on the changes of names, both personal and place names, showing that cultic elements were not banned and are still in evidence today. Large numbers of pre Christian names survive into the present day, and Sørensen says this demonstrates the process of Christianization in Denmark was peaceful and gradual and did not include the complete eradication of the old cultic associations. However, there are local differences. Outside of Scandinavia, old names did not fare as well. The highest point in Paris was known in the pre Christian period as the Hill of Mercury, Mons Mercuri. Evidence of the worship of this Roman god here was removed in the early Christian period and in the ninth century a sanctuary was built here, dedicated to the 10000 martyrs. The hill was then called Mons Martyrum, the name by which it is still known (Mont Martres) (Longnon 1923, 377; Vincent 1937, 307). San Marino in northern Italy, the shrine of Saint Marino, replaced a pre Christian cultic name for the place: Monte Titano, where the Titans had been worshipped (Pfeiffer 1980, 79). [The] Monte Giove "Hill of Jupiter" came to be known as San Bernardo, in honour of St Bernhard (Pfeiffer 1980, 79). In Germany an old Wodanesberg "Hill of Ódin" was renamed Godesberg (Bach 1956, 553). Ä controversial but not unreasonable suggestion is that the locality named by Ädam of Bremen as Fosetisland "land of the god Foseti" is to be identified with Helgoland "the holy land", the island off the coast of northern Friesland which, according to Ädam, was treated with superstitious respect by all sailors, particularly pirates (Laur 1960, 360 with references). The practice of replacing pagan beliefs and motifs with Christian, and purposefully not recording the pagan history (such as the names of pagan gods, or details of pagan religious practices), has been compared to the practice of damnatio memoriae.

Мәсіхшілікті мәжбүрлеусіз қабылдау

ХХІ ғасыр ғалымдарының пікірінше, Рим империясының алғашқы үш ғасырында христиан діні күшпен таңылмаған. Христиандық көптеген жеке шешімдер мен мінез-құлықтың жиынтық нәтижесі ретінде табиғи түрде қалыптасты. Үш ғасыр бойы жергілікті биліктен императорлық билікке дейінгі әртүрлі деңгейдегі үкіметтер тарапынан үнемі тоқталып, қайта басталатын қуғын-сүргінге қарамастан, христиан діні ‘өздігінен ұйымдасқан’ және орталық биліксіз қалды. Осылайша, 150 мен 250 жылдар аралығында маңызды жетістікке жетіп, 50 мыңнан кем жақтасы миллионнан асып, өзін-өзі қамтамасыз ете алды және одан әрі дамуға мүмкіндік алды. Үшінші ғасырда христиандардың саны айтарлықтай артты.

Константин және христиандық мақсат

Рим империясын христиандыққа айналдыруды ғалымдар жиі екі кезеңге бөліп қарастырады: 312 жылы Константиннің дінін қабылдағанға дейін және одан кейін. Константин мүшрік діндерге табынушылықты күшпен жоюды қолдамады. Ол ешқашан тазалау науқанына бармады, оның билігінде мүшрік діндерге табынушылар шейіт болған жоқ. Мүшріктер оның сарайында маңызды лауазымдарды иеленді. Константин 31 жыл билік жүргізді және жеке басынан мүшрік діндерге қарсы болғанына қарамастан, оларды ешқашан тыйым салған жоқ. Константиннің басты мақсаты – христиан дінін қабылдауды жеңілдету болды, ал императордың қолдауы келесі ғасырда христиандықты сәтті тарату үшін маңызды рөл атқарды. Дегенмен, Константин көптеген христиандық өзгерістерді енгізбеді, ал ол жасаған шаралар азаматтық мәдениетті христиандыққа айналдыруға көмектеспеді. Тарихшы Мишель Рене Салцманның сөзіне сәйкес, кейінгі антик дәуірде мүшріктерді күшпен христиандыққа көндіру – христиандықты таратудың қабылданған әдісі емес еді. Дәлелдер көрсетіп тұрғандай, императордың дінге қатысты күш қолдануының барлық түрлері еретиктерге (бұрыннан христиан болғандарға) – мысалы, донатистер мен манихейлерге – бағытталған, ал яһудилер немесе мүшріктер сияқты сенбейтіндерге емес. Бірақ Константин құрбан шалуды жалғастырған мүшріктерді қорқытып, үркітетін заңдарды шығарған болуы керек. Христиандар үшін мүшрік діндерге табынушылықтың ең жеңілсіз жағы – құрбан шалу болды, ал осы үшін қолданылатын тұғырлар жиі қиратылды. Христиандар соққыға ұшыраған құрбандардың қанынан өте жақсы есіне түсіріп, осы тұғырлармен байланысты өткен азаптарын еске түсіретін. Ричард Лим былай деп жазады: «Қанды құрбандықтарды тоқтату – христиандықтың жалғыз мақсаты болды (Barnes 1984; Bradbury 1994, 1995)». Құрбан шалуға тыйым салатын заңдарда көрсетілген қорқынышты жазалардың ешқайсысы қолданылғандығына ешқандай дәлел жоқ. VI ғасырдың соңында (574–582) Тиберий II Константинге дейін діни заңдарды бұзғаны үшін өлім жазасына кесілген адам туралы ешбір жазба қалмаған. Дегенмен, Брэдбери төртінші ғасырдың ортасына қарай қоғамдық құрбандықтардың толығымен тоқтағанын «көптеген қалаларда императорлар мен епископтардың жауыртқыш атмосферасының нәтижесі» деп атап көрсетеді.

The Christianization of the Roman Empire is frequently divided by scholars into the two phases of before and after the conversion of Constantine in 312. Constantine did not support the suppression of paganism by force. He never engaged in a purge, and there were no pagan martyrs during his reign. Pagans remained in important positions at his court. Constantine ruled for 31 years and despite personal animosity toward paganism, he never outlawed paganism. Making the adoption of Christianity beneficial was Constantine's primary approach to religion, and imperial favor was important to successful Christianization over the next century. Yet, Constantine did not institute many christianizing changes, and those measures he did enact did little to Christianize civic culture. According to historian Michelle Renee Salzman, there is no evidence to indicate that conversion of pagans through force was an accepted method of Christianization at any point in Late Antiquity. Evidence indicates all uses of imperial force concerning religion were aimed at heretics (who were already Christian) such as the Donatists and the Manichaeans and not at non believers such as Jews or pagans. However, Constantine must have written the laws that threatened and menaced pagans who continued to practice sacrifice. The element of pagan culture most abhorrent to Christians was sacrifice, and altars used for it were routinely smashed. Christians were deeply offended by the blood of slaughtered victims as they were reminded of their own past sufferings associated with such altars. Richard Lim writes that "Putting an end to blood sacrifice thus became the singular goal of Christianization (Barnes 1984; Bradbury 1994, 1995)". There is no evidence that any of the horrific punishments included in the laws against sacrifice were ever enacted. There is no record of anyone being executed for violating religious laws before Tiberius II Constantine at the end of the sixth century (574–582). Still, Bradbury notes that the complete disappearance of public sacrifice by the mid fourth century "in many towns and cities must be attributed to the atmosphere created by imperial and episcopal hostility".

Германдық түрлендірулер

Христиандық Рим империясы мен көршілес империялар арқылы таралды, ал келесі бірнеше ғасырларда германдық тайпалардың көпшілігі Еуропаның болашақ елдеріне айналатын этникалық қауымдастықтарды құрады. Осы тайпалардың христиандығына өтуі туралы алғашқы сілтемелер Ириней (130–202), Ориген (185–253) және Тертуллиан (Adv. Jud. VII) (155–220) еңбектерінде кездеседі. Тацит герман дінінің мәнін және патшаның қызметін түсінуді, оның христиандықтың таралуына көмектесетін фактор ретінде сипаттайды. Миссионерлердің мақсаты алдымен германдық ақсүйектерін дінге көндіру болды. Герман патшалары мен олардың қолдаушылары арасындағы адалдық байланыстары патшаларының соңынан еріп, тайпалардың жаппай христиандығына әкелді. Содан кейін олардың қоғамдары христиандығына өтудің ұзақ процесін бастан кешірді, ол ғасырлар бойы созылды, ал бұрынғы сенімдердің іздері сақталды. Барлық жағдайларда христиандығына өту "германдық жаулап алушылар өздерінің ана тілдерін жоғалтты [немесе] синтаксис, лексиканың негізінде жатқан ұғымдық құрылым және әдебиет формалары латын тіліне ауыстырылды" дегенді білдірді. Әйгілі Сент-Бонифаций орта ғасырдың сегізінші ғасырында қазіргі Германия аймағында шіркеулерді ұйымдастыруға белсенді күш салды. Діни ұйымдардың күшеюімен бірге германдық христиандардың саяси бірлігі де артты. 962 жылы Папа Иоанн XII патша Отто I-ді Киелі Рим императоры етіп киелі тілмен шүкірлік айтқанда, "Германия мен христиандық біртұтас болды". Бұл одақ 1806 жылға дейін, Наполеон оны таратып жібергенге дейін сақталды.

Франк империясы

Франктар алғаш рет 3 ғасырда Рейн өзенінің төменгі ағысында тұратын герман тайпаларының конфедерациясы ретінде тарихи деректерде кездеседі. Кловид I франктардың барлық тайпаларын біріктіріп, бір билеушінің қол астына алған алғашқы патша болды. Оның католицизмге кірген күні, Толбиак шайқасынан кейін, 508 жылғы Рождество күніне сәйкес келеді. Ол Реймсте крещениеден өтті. Франк мемлекеті келесі екі ғасыр ішінде христиан дініне көшті. Саксондар ондаған жылдар бойы франктарға қарсы көтеріліс жасап, мойынсұнып, одан-мұдан өріліп тұрды. Карл I (768–814) аймақты бейбіттендіру мақсатында Саксонияға миссионерлер мен соттарды орналастырды, бірақ 782 жылы саксондар тағы да көтеріліс ұйымдастырып, франктар үшін ауыр шығынға ұшырады. Жауап ретінде франк патшасы 782 жылы Вердендегі қырғынды бастап, 4500 саксон тұтқынына өлім жазасынан гөрі крещениеден өтуді ұсынды, соның ішінде "қатаң шаралар қабылдады". Осы оқиғалардан кейін 785 жылы «Капитуляция де партибус Саксония» атты қатаң заңнама қабылданды, онда патшаға адал болмаған, христиан шіркеулеріне немесе оның қызметкерлеріне зиян келтірген, немесе түркі тілдес дінге табынушыларға өлім жазасы тағайындалды. Оның христиандықты таратудың қатал әдістері оның достары Алкуин мен Аквилеялық Паулиннің наразылығын тудырды. Карл I 797 жылы түркі тілдес дінге табынушылар үшін өлім жазасын жойды.

Юстиниан I тұсында мәжбүрлеп христиандыққа айналдыру

Шығыс императоры Юстиниан I (527–565 жылдар) діни саясаты оның империяның біртұтас болуы үшін сенімнің де біртұтас болуы қажет деген нанымын көрсетеді. Юстинианның осыны талап ету және күштеп жүзеге асыруға жасаған тыйырмандары Энтони Кальделисті Юстинианды көбінесе тиран және деспот ретінде қарастыруға алып келді. Константиннің айырмашылығы, Юстиниан өзімен келіспейтін бюрократтарды тазартты. Ол императорлық үкіметті орталықтандыруға тырысты, одан әрі автократиялыққа ұмтылды, ал тарихшы Джованни Мансидің сөзіне қарағанда, "императордың еркі мен бұйрығына қарсы ештеңе істелмеді", тіпті шіркеуде де. Кальделис пікірінше, "Осылай көп соғыстар бастаған немесе мәдени және діни біртектілікті осылай ынтамен күштеп енгізуге тырысқан императорлар санаулы болды".

Ирландия

Папа Селестин I (422–430) 431 жылы Палладиді Ирландияға алғашқы епископ ретінде жіберді, ал 432 жылы Киелі Патрик ондағы миссиясын бастады. Ғалымдар келесі екі жүз жылға қатысты көптеген сұрақтарды (және сирек дереккөздерді) талқылайды. Лоркан Харни жақындағы археологиялық жаңалықтарға сүйене отырып, Корольдік академияға 5-6 ғасырларда Ирландияға келген миссионерлер мен саудагерлерге ешқандай әскери күш қолдау көрсетпегенін хабарлады. Патрик, Палладиді және басқа британдық және галлдық миссионерлердің мақсаты алдымен патшалық үйлерді дінге көшіру болды. Патрик өзінің "Конфессио" еңбегінде қауіпсіздіктің осыған байланысты екенін көрсетеді. Көптеген қауымдар өз патшаларымен бірге жаппай орын ауыстырды.

Ұлыбритания

Британияда христиан дінінің алғаш рет қабылдауы шамамен 200 жылға дейін соқты. Жақындағы археологиялық қазбалар төртінші ғасырға қарай бұл діннің орнықты азшылық дініне айналғандығын көрсетеді. Одан кейін, 563 жылдан бастап Ионада орналасқан әулие Колумба басқарған ирланд миссионерлері көптеген пиктілерді христиан дініне өткізді. 596 жылы келген англосаксондық Нортумбрия сарайы және Григориандық миссия Кент Корольдігімен де осылай жасады. Олар Рим папасы Григорий I тарапынан жіберілген, ал оларды Кентерберидің Августині Италиядан келген миссиялық топпен басқарды. Екі жағдайда да, осы кезеңдегі басқа корольдіктерде болғандай, дінге кіру әдетте патшалық отбасы мен ақсүйектердің жаңа дінді қабылдауынан басталды.

Италия

Классицист Дж. Х. Д. Скорфилдтың жазуынша, кейінгі антик кезеңде Италиядағы христиандану "ең дұрыс келісімдер, бейімделу, ыңғайласу [және] өзгерістер" арқылы сипатталады. Италиядағы христиандану діни бәсекелестік пен ынтымақтастыққа мүмкіндік берді, пұтқа табынушылар мен христиандардың арасында синкретизмді қамтыды, сондай-ақ секуляризмге жол ашты. 529 жылы Нурсиялық Бенедикт Италиядағы Монте-Кассинода алғашқы монастырын құрды. Ол "құдайға жалбарыну және еңбек ету" қағидасына негізделген "Бенедикт ережесін" жазды. Бұл "Ереже" қазіргі Еуропа құрлығында тараған мыңдаған монастырлардың негізін қалады, осылайша Еуропаны христиандану процесінде маңызды факторға айналды.

Грекия

Грекияда христиан дінінің таралуы Рим империясының көптеген аймақтарына қарағанда баяу болды. Мұның себептерін түсіндіретін бірнеше теория бар, бірақ жалпы келісімге келген жоқ. Бірлікте мойындалған нәрсе – әртүрлі себептерге байланысты христиан діні Грекияда төртінші және бесінші ғасырларда ғана қалыптасты. Христиандар мен пұтқа табынушылар осы кезеңде өздерін-өздерінен бөліп ұстады. Тарихшы және археолог Тимоти Э. Грегори "Христиан Грециясында пұтқа табынушылықтың сақталуы: сындық эсседе" Дж. М. Шпейзер бұл жағдайдың бүкіл елде болғанын сәтті дәлелдегенін жазды және Грециядағы христиандар мен пұтқа табынушылар арасында "жауынгерлік немесе басқа да маңызды қарым-қатынас сирек болды". Грегори былай деп қосты: "Ұйымдасқан пұтқа табынушылық империяның барлық жерінде алтыншы ғасырға дейін, ал Грекияның кейбір аймақтарында (кем дегенде Маниде) тоғызыншы ғасырға дейін немесе одан да кешіккенге дейін жақсы сақталғаны айқын". Пұтқа табынушылыққа қатысты идеялар мен формалар ең көп емдеу, өлім және отбасымен байланысты практикаларда сақталды.

Қазақстан

Көптеген ғалымдар христиан дінінің Кавказ Албаниясында 313 немесе 315 жылы Григорий Ағартушы албан патшасын шомылдырып, албан шіркеуінің негізін қалаушы Товмас епископын тағайындаған кезде ресми түрде қабылданғандығы туралы келіседі. IV ғасырдың соңында христиан діні ежелгі Кавказ Албаниясының барлық аумағын қамтыған болуы мүмкін. Христиандық Шығыс тарихшысы Алексан Х. Хакобян "Кавказ Албаниясының христиандануының мерзімі туралы" мақаласында былай жазды:

Сол кездегі елдің патшасы – Албания Арсакид әулетінің негізін қалаушы Вахаган I Батыл (бірақ оның немересі Урнаир емес), ал Армения патшасы – Тиридат III Ұлы, ол да Арсакид тегінен шыққан. 1969 жылы М. Л. Шомонт анықтағандай, соңғысы Григорий Ағартушының көмегімен 311 жылдың маусым айында император Галерийдің "Төзімділік туралы" Сардика жарлығы жарияланғаннан кейін екі ай өткен соң мемлекеттік деңгейде христиан дінін қабылдады (293–311). 313 жылы Милан жарлығынан кейін Тиридат Арменияның жас одақтастарын – Иберия Картли, Албания Алуанк және Лазика Егерк (Колхида) христиандану процесіне тартты. 315 жылдың бірінші жартысында Григорий Ағартушы албан патшасын (Арменияға келген) шомылдырып, оның елі үшін алғашқы епископ Товмасты (Альбан шіркеуінің негізін қалаушы, орталығы Капалак қаласында) тағайындады: ол Кіші Армениядағы Сатала қаласынан шыққан. Бәлкім, осы кезеңде христиандық ежелгі Албанияның барлық аумағын, яғни Кура өзенінен солтүстікке қарай Каспий теңізі мен Дербент өтегіне дейінгі аймақты қамтыған болуы мүмкін.

Армения, Грузия, Эфиопия және Эритрея

301 жылы Армения тарихында алғаш рет христиан дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдады. Рим империясында осы ғасырларда болған өзгерістер Кавказда баяу дамыды. Жергілікті жазу V ғасырға дейін пайда болмады, ірі қалалар болған жоқ, ал монастырь институты сияқты көптеген ұйымдар VII ғасырға дейін Кавказда болмады. Ғылыми консенсус бойынша, армян және грузин элиталарының христиан дініне өтуі IV ғасырдың бірінші жартысында болған, бірақ армян дәстүрінде христиандық бірінші ғасырда елшілер Таддей мен Варфоломей арқылы бастау алған делінеді. Бұл, әрі қарай, Аршакид әулетінің (Арменияның патшалық үйі) IV ғасырдың басында Әулие Григорий Нұрландырушы арқылы христиан дініне өтуіне әкелді. Христиандыққа өту көптеген ұрпақтарды қамтыды және біртекті процесс болған жоқ. Византия тарихшысы Роберт Томсонның айтуынша, Арменияда христиан дінін ресми бекітілген шіркеу иерархиясы таратуға емес, "халықтың христиан дініне өтуіне саяхаттап жүрген қасиетті адамдардың ұйымдастырылмаған қызметі себеп болды". Бұл процестің ең маңызды кезеңі – ана тілі үшін жазудың жасалуы болды. Ғалымдар Грузияның христиан дініне өту күні туралы толық келісімге келмегенімен, көпшілігі Іберия патшалығының Мириан III (жергілікті жерде Картли деп аталған) христиан дінін қабылдаған IV ғасырдың басын көрсетеді. Ортағасырлық грузин жылнамаларында христиандық елші Андрейден басталып, Іберия дәстүрінде Әулие Нино ретінде белгілі болған тұтқын әйелдің күш-жігері арқылы Іберияның жаңаруымен аяқталғаны айтылады. Грузияның V, VIII және XII ғасырлардағы дінге өту туралы есептері, христиандық уағыздаушылардың христиандыққа дейінгі дәстүрлерді қалай қабылдап, қайта түсіндіргенін көрсетеді. 325 жылы Аксум патшалығы (қазіргі Эфиопия мен Эритрея) христиан дінін мемлекеттік дін деп жариялаған екінші ел болды.

In 301, Armenia became the first kingdom in history to adopt Christianity as an official state religion. The transformations taking place in these centuries of the Roman Empire had been slower to catch on in Caucasia. Indigenous writing did not begin until the fifth century, there was an absence of large cities, and many institutions such as monasticism did not exist in Caucasia until the seventh century. Scholarly consensus places the Christianization of the Armenian and Georgian elites in the first half of the fourth century, although Armenian tradition says Christianization began in the first century through the Apostles Thaddeus and Bartholomew. This is said to have eventually led to the conversion of the Arsacid family, (the royal house of Armenia), through St. Gregory the Illuminator in the early fourth century. Christianization took many generations and was not a uniform process. Byzantine historian Robert Thomson writes that it was not the officially established hierarchy of the church that spread Christianity in Armenia; "It was the unorganized activity of wandering holy men that brought about the Christianization of the populace at large". The most significant stage in this process was the development of a script for the native tongue. Scholars do not agree on the exact date of Christianization of Georgia, but most assert the early 4th century when Mirian III of the Kingdom of Iberia (known locally as Kartli) adopted Christianity. According to medieval Georgian Chronicles, Christianization began with Andrew the Apostle and culminated in the evangelization of Iberia through the efforts of a captive woman known in Iberian tradition as Saint Nino in the fourth century. Fifth, 8th, and 12th century accounts of the conversion of Georgia reveal how pre Christian practices were taken up and reinterpreted by Christian narrators. In 325, the Kingdom of Aksum (Modern Ethiopia and Eritrea) became the second country to declare Christianity as its official state religion.

Иберия түбегіндегі сейсмикалық оқиға

Испания б.з.б. үшінші ғасырда Рим Республикасының құрамына енді. Христиан қауымдары үшінші ғасырға дейін пайда болды, ал Леон, Мерида және Сарагосада епископтықтар сол кезеңде құрылды. 300 жылы Эльвирада өткен шіркеу кеңесіне 20 епископ қатысты. 312 жылы қуғын-сүргін тоқтағаннан кейін көптеген ірі қалаларда шіркеулер, баптистериялар, ауруханалар және епископтық сарайлар салынды, ал көптеген жер иелері аристократиясы дінді қабылдап, өз виллаларының бөліктерін шағын ғибадатханаларға айналдырды. 416 жылы германдық вестготтар Римнің одақтастары ретінде Испанияға кірді. Олар 429 жылға дейін ариандық христиандықты қабылдады. Визигот патшасы Сисебут 612 жылы Рим императоры Гераклий испандық иеліктерінен бас тартқаннан кейін таққа отырды. Сисебут крещениеден өтпеген яһудилерді елден қуды. Рим тарихшысы Эдмунд Спенсер Бухердің сөзіне сүйенсек, 90 000 еврей крещениеден өтті, ал қалғандары Францияға немесе Солтүстік Африкаға қашты. Бұл Католик шіркеуінің яһудилерге қатысты дәстүрлі ұстанымына қайшы келді, және ғалымдар бұл өзгерісті христиандықтағы "сейсмикалық сәт" деп атайды.

Жоғарғы және кейінгі орта ғасырлардағы Еуропа мен Азия (800 - 1500)

VIII-IX ғасырлардағы Орталық және Шығыс Еуропада христиан қабылдау жаңа құрылып келе жатқан ұлттардың саяси бірігуінің ажырамас бөлігі болды. Шығыс Еуропада христиандық пен саяси бірігудің үйлесімі Питер Браун сипаттаған "ерекше шағын христиандықтарды" құрады. Болгария, Богемия (кейін Чехословакия), сербтер мен хорваттар, Венгрия және Польша ерікті түрде Батыс, латын шіркеуіне қосылды, кейде өз халқына да солай істеуге басым жасады. Халықты толық христиандыққа өткізуге көбінесе ғасырлар уақыт кетті. Дінге өту жергілікті элитадан басталды, себебі олар неке арқылы одақтасу және императорлық рәсімдерге қатысу арқылы бедел мен билікке ие болды. Содан кейін христиандық қоғам ортасынан шеттеріне қарай тарады. Тарихшы Иво Штефан былай деп жазды: "Христиан авторлары көбінесе билеушілердің дінге өтуін жаңа сенімнің жеңісі ретінде бейнелесе де, шындық әлдеқайда күрделі болды. Күнделікті өмірді христиандыққа айналдыру ғасырлар бойы созылды, ал көптеген христиандық емес элементтер ауылдық қауымдарда қазіргі заманға дейін сақталды".

Тіл және әдебиет

Богемия, Моравия және Словакия аймақтарын христиан дініне өткізу процесінде 863 жылдан бастап византиялық миссионерлер, әйгілі Константин-Кирилл және Мефодий ағайындылары маңызды рөл атқарды. Олар шамамен 40 ай бойы Ұлы Моравияда тұрақты түрде мәтіндерді аударып, студенттерге білім берді. Кирилл алғашқы славян әліпбиін жасап, Ілтебілді Ескі шіркеу славян тіліне аударды. Ескі шіркеу славян тілі славян халықтарының алғашқы әдеби тіліне айналып, соңынан барлық славян ұлттарының білім беру негізіне салынды. 869 жылы Мефодий Паннония және Ұлы Моравия аймақтарының (архиепископы) қызметіне бекітілді.

Болгария

Христиан дінін ресми түрде қабылдау 864/5 жылы хан Борис І (852–889) тұсында басталды. Борис І христиан дінін енгізудің ішкі тыныштық пен сыртқы қауіпсіздікті қамтамасыз ету жолы екенін түсінді. Бұл шешім әскери, ішкі саяси және протоболгар ақсүйектерінің ықпалын азайту мақсатында қабылданды. Көптеген ақсүйектер оған қарсы зорлық көрсетті, нәтижесінде 52 адам атқыланды. Рим және Константинопольмен ұзақ келіссөздерден кейін, болгар тілін шіркеу тілі ретінде пайдалану үшін жаңадан жасалған кириллица әрпін қолданатын автокефалиялық болгар православ шіркеуі құрылды. Симеон (893–927) басшылығымен Византияға қарсы соғыстардағы бірқатар жеңістерден кейін Византия болгар патриархатын мойындады.

Сербия

Славяндардың толықтай дінге өтуі Византия императоры Василий I (867–886 жылдары билік еткен) тұсында Шығыс православие миссионерлері әулие Кирилл мен Мефодийдің қызметтерімен байланысты. Сербияның алғашқы епархиясы – Рас епархиясы – тоғызыншы ғасырда айтылады. Сербтер Василий I-ге дейін христиан дінін қабылдаған, ол Рагузалықтардың сарацендерге қарсы соғыста көмек сұрауынан кейін 869 жылы императорлық адмирал Никита Орифасты князь Мутимирге жәрдем беру үшін жіберген. 870 жылға қарай Сербияны христиан мемлекеті деп санауға болады.

Қазақстан

Константин VII-ге сәйкес, хорваттардың христиан қабылдауы 7 ғасырда басталды. Хорватияның христиандығы 864 жылы Трпимир герцогінің қайтысына дейін толыққанды аяқталды делінеді. 879 жылы Бранимир герцогі тұсында Хорватия папа Иоанн VIII-ден мемлекет ретінде паптық мойындылық алды.

Богемия / Чехия жерлері

Бұрынғы Богемия Чехия Республикасының көп бөлігін құрайды, елдің орталық және батыс аймақтарын қамтиды. Миссионерлік қызмет Шарль Ұлы 8 ғасырдың соңы мен 9 ғасырдың басында Авар қағанатын бірнеше рет жеңгеннен кейін ғана кеңінен жүргізілді. Батыс және Шығыс славян тайпаларының алғашқы христиан шіркеуі (жазба деректерде белгілі) 828 жылы Прибина (шамамен 800-861) – Нитра княздығының билеушісі және князі салған. 880 жылы Рим папасы Иоанн VIII «Industriae Tuae» бұйрығын шығарды, осы бұйрық бойынша архиепископ Мефодий басшылығымен тәуелсіз шіркеу провинциясы құрылды. Ұлы Моравия құлаған кезде де қасиетті реликвиялар сақталды.

Польша

Тарихшылар Франсишек Лонгшам де Бериер мен Рафаэль Домингоның айтуынша: "Христиандыққа дейінгі Польша ешқашан болған емес. Польша тарихында славяндар қоныстанған батыс жерлер христиан дінін қабылдаған кезде күрт пайда болды". Пиаст әулетінің мүдделері Ұлы Польшада (поляк тілінде "Wielkopolska" деп те аталады, ол Польшаның батыс-орталық аймағының тарихи бөлігі. Оның ең ірі және бас қаласы – Познань) шіркеу мен мемлекет құрылуына себеп болды. 966 жылғы "Польшаның қабылдануы" (Chrzest Polski) – бұл алғашқы билеуші Миешко I-нің қабылдануын білдіреді. Миешконың қабылдануынан кейін шіркеулер салынып, діни иерархия құрылды. Миешко қабылдануды билігін нығайтудың және епископтардан күтетін қолдаумен, сондай-ақ поляк халқын біріктірудің жолы ретінде қарастырды.

Венгрия

952 жылы Трансильванияның басшысы Гюла II Константинопольге сапар шегіп, дін қабылдады және Түркия (Мажарстан) епископы болып тағайындалған Иерофейді өздерімен бірге алып келді. Гюланың Константинопольде дінге өтуі және епископ Иерофейдің миссионерлік қызметі әлі де көбінесе пұтқа табынушылықта болған елдегі алғашқы венгр патшасы – Киелі Степанның сарайына тікелей жол ашты. Степан көтерілістерді басып, миссионерлерді шақырып, Венгрия мемлекетін (күшті патша билігімен) және шіркеуді ұйымдастырды, сондай-ақ, адамдарды әр жексенбіде шіркеуге баруға міндеттейтін заңдар қабылдау арқылы пұтқа табынушылықты жойды. Ұзақ уақыт өтпей Венгрия Корольдігінде екі архиепископ және 8 епископ болды, сонымен қатар корольге бағынышты провинция губернаторларымен анықталған мемлекеттік құрылым құрылды. Киелі Степан – шейіт болғандықтан емес, христиандық қасиеттері үшін әулиелікке көтерілген алғашқы венгр монархы болды. Венгрия христиан діні және корольдіктің шіркеулік және мемлекеттік басқарулары 11 ғасырдың соңында нығайды.

Скандинавия (Швеция, Норвегия және Дания)

Орта ғасырлар археологиясының профессоры Александра Санмарк Скандинавияның христиан дініне өтуін екі кезеңге бөліп қарастырады. 1-кезеңде 800-ші жылдары дінсіз аймақтарға өздігінен, мемлекеттік қолдаусыз келген миссионерлер болды. Тарихшы Флоренс Хармер былай деп жазады: "960 және 1008 жылдары аралығында үш скандинавиялық патша христиан дінін қабылдады". Дания патшасы Харальд Гормсен (Bluetooth) шамамен 960 жылы крещениеден өтті. Норвегияның христиан дініне өтуін 935 және 961 жылдар аралығында Хакон Адалстейнсфостри бастады, бірақ осы мемлекеттің кең ауқымды христиан дініне өтуін шамамен 995 жылы король Олаф Триггвасон жүзеге асырды. Швецияда король Олоф Эриксон Скотконунг 1000 жыл шамасында христиан дінін қабылдады. Питер Браунның сөзіне сәйкес, скандинавиялықтар шамамен 1000 жылы өз ынталарымен христиан дінін қабылдады. Андерс Винрот 1000 жылдан кейін Исландияның Скандинавияның қалған бөлігінің институционалдық түрленуі үшін үлгі болғанын түсіндіреді. Винрот скандинавиялықтардың жаңа дінді пассивті түрде қабылдамағанын, олардың саяси, экономикалық және мәдени мүдделеріне орай христиан дініне өткенін көрсетеді. 2-кезең, зайырлы билеуші өз аумағындағы христиандануды қолға алған кезде басталды және анықталған, ұйымдасқан шіркеу желісі құрылғаннан кейін аяқталды. 1350 жылға қарай Скандинавия Батыс христиан әлемінің негізгі бөлігіне айналды.

Румыния

9 ғасырдың соңғы онжылдықтарында миссионерлер Клемент пен Наум (Кирил мен Мефодийдің шәкірттері) аймаққа келіп, кіріл әліпбиін таратуға кірісті. 10 ғасырға қарай, болгар патшалары өз аумағын Трансильванияға дейін кеңейткенде, болгар шіркеу үлгісін және славян тілін ешқандай қарсылықсыз орната алды. Румын тіліндегі христиандық сенімге қатысты сөздердің көбі латын тілінен (Римдіктердің ерте ғасырларынан) шыққан, ал шіркеу ұйымдастыруына қатысты сөздер славяндық тілдес. Румын тарихшысы Иоан Аурель Поп былай деп жазады: "Христиандық ынта мен славяндардың жаппай христиан дініне өтуі, соңғы бейдін немесе шіркеулік тұрғыдан ұйымдастырылмаған румын аймақтарының канондық түрленуіне әкелген болуы мүмкін". Румындар үшін шіркеу үлгісі "басым, кең таралған, румындарға қысым көрсеткен және көбінесе саяси элементтермен бірге келген" еді. Бұл діни және саяси дәстүр 19 ғасырға дейін сақталды.

Солтүстік крест жорықтары

Ұлы Карл (747-814) дәуірінен бұрын Балтық теңізінің шығысындағы қатал пұтқа табынушы тайпалар қазіргі Эстония, Латвия, Литва және Калининград облысындағы (Пруссия) христиан әлемінің физикалық шекарасында өмір сүрді. Олар негізінен шабуыл жасап, маңызды ресурстарды ұрлап, өлтіріп, тұтқынды құлдыққа түсіріп, Дания, Пруссия, Германия және Польша сияқты оларды қоршап тұрған елдерден күнкөріс қамдады. Папа Евгений III (1145-1153) 1144 жылы Эдессаның құлауына жауап ретінде Екінші крест жорығын шақырғанда, герман, даниялық және поляк ақсүйектері қатысудан бас тартты. Олар крест жорығын моральдық, діни міндет деп санамады. Олар оны аумақты кеңейту, одақ құру, байлыққа ие болу және билікке жету құралы ретінде қарастырды. Шындығында, тарихшы Эйден Лилиенфельдтің сөзіне сәйкес, осы соғыстардың бір салдары "Солтүстік крест жорықтарының жаулап алушы күштері Киелі Рим империясы тарихындағы кез келген басқа кеңеюге қарағанда Германияның бақылауына көбірек аумақ әкелді". Жеке мүдделерін, тонауды тоқтату қажеттілігімен байланыстырып, олар Балтықты бағындыруға рұқсат сұрады. 1147 жылы Евгенийдің *Divini dispensatione* жарлығы шығыс ақсүйектеріне осы мақсатта толық крест жорығының кешірімін берді. Солтүстік (немесе Балтық) крест жорықтары 1147 жылдан 1316 жылға дейін, папаның қолдауымен немесе қолдаусыз, үздіксіз және ара-тұра жүрді. Заң профессоры Эрик Кристиансен көрсеткендей, осы соғыстардың басты себебі ақсүйектердің аумақты кеңейту және байлыққа ұмтылуы болғандықтан, бейбіт түрде дінге өтуге уақыт табу осы жоспарларға сай келмеді. Бұл князьдердің дін өзгеруі көбінесе жаулап алудың нәтижесі болды. Фоннесберг Шмидт айтқандай, "Теологтар дінге өту ерікті болуы керек деп мәлімдесе де, саяси қысым немесе әскери мәжбүрлеу арқылы қол жеткізілген дін өту кеңінен қабылданды". Қарсылық көрсеткен халықтар көбінесе ауыр жазаға тартылды.

Литва

Балтық крест жорықтарының соңғысы – Еуропаның солтүстік-шығысындағы, көбінесе неміс тевтондық ордені мен Литва арасындағы қақтығыс болды. Литва кейде «ортағасырлық Еуропаның соңғы меңсіз дінді ұстанған елі» деп сипатталады. Тевтон ордені – христиандық Киелі жерде құрылған, негізінен неміс крестонос ұйымы, оны Госпитальдік орденінің мүшелері құрды. Ортағасыр тарихшысы Эйден Лилиенфельд былай дейді: «1226 жылы Мазовия герцогы батыстағы меңсіз дінді ұстанған халықтарды бағындыруға көмектесу үшін орденге Шығыс Пруссиядағы аумақты берді». Келесі 200 жыл ішінде орден өз аумағын Балтық теңізінің шығыс жағалауының көп бөлігін қамтуға дейін кеңейтті. 1384 жылы Венгрия және Польша королі Людовик Ұлы мен оның әйелі Босниялық Елизаветаның он жасар қызы Ядвига Польшаның патшасы болып жарияланды. Бір жылдан кейін, оның Литваның Ұлы князі Йогайламен некесі қиылды. Герцог Йогайла 1386 жылы дінге өтіп, үйленді және патша болып тағайындалды, осылайша Польша мен Литваның 400 жылдық ортақ тарихы басталды. Бұл діни крест жорығының қажеттілігін жойған сияқты көрінеді, бірақ жергілікті халықтарға, әсіресе Шығыс Балтық теңізінің самогит халқына қарсы күрес жиі қатыгездікпен жалғасты. Тевтон ордені 1525 жылы Польша мен Литваға жеңіліп берді. Лилиенфельд былай дейді: «Осыдан кейін орденнің аумағы Польша, Литва және Бранденбургтың Гогенцоллерн әулеті арасында бөлісті, бұл монахтық мемлекетке және ресми Солтүстік крест жорығына нүкте қойды. Орденнің ең қуатты қалаларының барлығы – Данциг (Гданьск), Эльбинг (Эльблаг), Мариенбург (Мальборк) және Браунсберг (Браниево) – қазір Польшаның құрамында, 21-ші ғасырда, Ресейдегі Кенигсбергтен (Калининград) басқа».

Киев Русі

978 жылы Владимир (978–1015), Святославтың ұлы, Киевте билікті басып алды. Славян тарихшысы Иво Штефан Владимир монотеизмді өздігінен зерттегенін және "Сол кезде Владимир Қырымдағы Херсонды жаулап алды, онда, Ескі жылдар жырларында айтылғандай, ол крещениеден өтті" деп жазды. Киевке оралғаннан кейін, сол дерек Владимирдің "пұттардың мүсіндерін жүйелі түрде жойып, олардың орнына христиан шіркеулерін салғанын" сипаттайды. Богемия, Польша және Венгрия Батыс Латын христиандығының құрамына кірді, ал Русь Византиядан христиандықты қабылдап, басқа жолға түсті. Русь христиандығының ерекше түрі тез қалыптасты. Русь князьдері шіркеутің толық бақылауын өзінде ұстады, ол оларға қаржылық жағынан тәуелді болды. Князь дін қызметкерлерін мемлекеттік қызметке тағайындады, олардың материалдық қажеттіліктерін қамтамасыз етті, жоғары діни лауазымдарға кімді тағайындайтынын шешті және Киев митрополиясындағы епископтардың синодтарына жетекшілік етті. Бұл жаңа христиандық діни құрылым мемлекет билеушілерінің билігімен елдің әлеуметтік-саяси және экономикалық құрылымына енгізілді. Славян тарихшысы Анджей Поппе айтқандай, Русь шіркеуін мемлекеттік шіркеу деп атау толыққанды орынды. Шіркеу князьдің билігін нығайтты және миссионерлік қызмет арқылы Киев империясының жаңа территорияларға кеңеюін ақтауға көмектесті. Христиан дін қызметкерлері діни мәтіндерді жергілікті тілге аударды, бұл князь әулетінің барлық мүшелеріне, оның ішінде әйелдерге және қара халыққа сауаттылықты жеткізді. Он екінші ғасырдың монастырьлары рухани, интеллектуалды, өнер және қолөнер орталықтарына айналды. Владимирдің ұлы Ярослав I Ұлы (1016–1018, 1019–1054) тұсында құрылыс және мәдени өркендеу орын алды. Русь шіркеуі XII-XIII ғасырларда біртіндеп тәуелсіз саяси күшке айналды.

Ибериялық реконкиста

711 және 718 жылдар аралығында Иберия түбегін мұсылмандар Омейялар жаулап алды. Мұсылман үкімшілігінен түбекті қайтарып алу үшін ғасырлар бойы әскери күрес жүргізілді. Бұл Реконкиста деп аталатын соғыс, 1492 жылы Испания және Португалия мемлекеттеріне айналған христиан патшалықтары мавр Аль-Андалусын қайта басып алғанға дейін жалғасты. (722 жылғы Ковадонга шайқасы Реконкистаның басталуы деп есептеледі, ал 1492 жылы Гранаданың қосылуы – оның аяқталуы). Изабелла мен Фердинанд 1469 жылдың қазан айында үйленіп, Испанияны бірінші патшалық ретінде біріктірді. 1478 жылы олар испан инквизициясын құрды, Папаға өз жерлерін қайтарып алуды көздеген мұсылмандар үшін тыңшылық қызмет атқару үшін христиан дінін қабылдаған еретиктерді, әсіресе яһудилерді анықтау қажеттігін мәлімдеді. Бірақ шындығында, ол мемлекеттік мүдделерге қызмет етіп, монархиядағы билікті бекітті. Испан инквизициясына бастапқыда Папаның рұқсаты болған, алайда алғашқы инквизиторлардың қаталдығы соншалықты болғандықтан, Папа бірден қарсылық білдіріп, оны тоқтатуға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Фердинанд Папаға қысым көрсеткендігі айтылады, және 1483 жылдың қазан айында Папаның бұйрығымен инквизицияны испан тәжіне бағындырды. Испан тарихшысы Хосе Касанованың сөзіне сүйенсек, испан инквизициясы – тұңғыш ұлттық, біртұтас және орталықтандырылған мемлекеттік институт болды.

Ерте колониализм (1500-1700 жылдар)

1400-ші және 1500-ші жылдардағы географиялық жаңалықтардан кейін халық санының артуы мен инфляция Португалия, Испания және Франция, Голландия Республикасы және Англияның жаңадан құрылған ұлттық мемлекеттерін жаңа ашылған территорияларды зерттеуге, бағындыруға, отарлауға және игеруге итермеледі. Колониялық үстемдік негізінен экономикалық және саяси сипатта болғанымен, ол ерте саяхатшылармен бірге келген немесе олардан кейін ілескен христиан миссионерлеріне жол ашты, осылайша христиандану мен колониялық үстемдікті байланыстырды. Тарих христиандануды колониялық үстемдікке қарсылықпен де байланыстырады. Тарихшы Ламин Саннех миссионерлердің колониялық үстемдікті қолдағандығына және оған қарсылық көрсеткендігіне бірдей дәлелдер бар екенін, «шіркеуде де, саясатта да наразылық пен қарсылық арқылы» айтады. Санненің пікірінше, миссионерлік қызметтер «колониялық үстемдіктің әлсіз жері, қалқаны емес». Ол мұны былай түсіндіреді: «Империяның одақтасы болғанына қарамастан, миссионерлер ұлттық сананы қалыптастырған және осылайша христиандықты отарлық билікпен байланыстыруды әлсіреткен жергілікті тілдерді дамытты». Тарихи теолог Жюсто Гонсалес колониялық үстемдік пен миссионерлік қызметтің кейде бір-біріне көмектесетінін, кейде кедергі келтіретінін айтады. Әртүрлі мемлекеттік құрылымдар әртүрлі колонияларды құрды. Кейбір колониялардағы институттар жергілікті халыққа белгілі бір пайда алуға мүмкіндік берді. Ал басқалары тонаушылық билікпен, нашар нәтижелер көрсеткен автократиямен көзге түскен, игеруге бағытталған колонияларға айналды.

Ауру

Еуропалықтармен байланыс американдықтар үшін зор апатқа алып келді. Ескі әлемнің талма, қызылша, малярия және тағы да басқа көптеген аурулары үнді халқы арасында тарады. Тарихшы Барри Штраус және "Батыс өркениеті: үздіксіз эксперимент" атты еңбектің авторлары былай деді: "Жаңа әлемнің көп бөлігінде жергілікті тұрғындардың 90 пайызы немесе одан да көп бөлігі бұрын белгісіз аурулардың бірнеше толқындарынан құрылды. Зерттеушілер мен отарлаушылар бос емес, бос қалған жерге келді".

Испан және португал Үндістан, Мексика және Америка

Португалия өндірістік емес колониализмді жүзеге асырды және құл саудасына бірінші болып араласты. Тарихшы Кеннет Морган «Атлантикалық құлдықтың алғашқы кезеңінде португалдар мен испандар үстемдік құрды» деп жазады. Испания және Португалия билігі тұсында миссиялардың мақсаты – христиандық қауымдастық құру болды. Бұл колониялық биліктің басынан-ақ католик миссионерлерінің атқарған маңызды рөлін қамтиды. Үндістанда христиандықты таратудың алғашқы әрекеттері өте сәтті болмады, ал дінге кіргендер жақсы оқытылмады. Шіркеудің пікірінше, бұл оларды «қателіктерге және түсініспеушіліктерге» алып келді, олар көбінесе ересь деп танылды. 1560 жылдың желтоқсан айында мемлекеттік бақылаудағы португал инквизициясы Үндістанның Гоа қаласына келді. Бұл, негізінен, дінге қайтқан еврейлер Гоада үстемдікке ие болып, Османдық еврейлермен одақтасып, португалдардың дәмдеуіш саудасына қауіп төндіруі мүмкін деген қауіптен туындады. 1561 жылдан бастап инквизиция ереске монополиялық билік орнатты, ал оның «террор саясаты 1561-1812 жылдар аралығында өткен шамамен 15 000 сот процесінде көрінді, олардың 200-ден астамы өлім жазасына кесілді». Испан миссионерлері, әдетте, үндістерді қорғау заңдарын қабылдауға және олардың құлдыққа түсуіне қарсы күреске ықпал етті. Бұл адам құқықтарының мәні туралы пікірталасқа әкелді. 16 ғасырдағы Испанияда бұл мәселе ар-ождан дағдарысына және қазіргі халықаралық құқықтың тууына себеп болды. Иезуиттердің американдық аборигендерді құлдыққа салуға қарсылығы, нәтижесінде, олардың орнына қара африкалық құлдардың көбеюіне әкелді. 1770 жылы Калифорнияда сарбаздардың үнді әйелдеріне жасаған зорлық-зомбылықтары туралы ашумен жазған Жюниперо Серраның сөздері. Миссионерлердің шағымдарын ескере отырып, вице-король Букарели Калифорнияның алғашқы ережелер жинағын – Эчевесте ережелерін жасады. Миссионерлік қарсылық және әскери қудалау американдық әйелдерді қорғауға жеткіліксіз болды. Бір жағынан, Калифорниялық миссионерлер аборигендерді конкистадорлар, қарапайым сарбаздар мен отарлаушылардың қанауынан қорғауға тырысты. Екінші жағынан, иезуиттер, францискандар және басқа да ордендер «басқармайтын жабайыларды» тәрбиелеу үшін дене жазасына және институционалдық нәсілшілдікке сүйенді.

Portugal practiced extractive colonialism, and was the first to get involved in the pre existing slave trade. Historian Kenneth Morgan writes that, "the Portuguese and the Spanish dominated the early phase of transatlantic slavery". Under Spanish and Portuguese rule, creating a Christian Commonwealth was the goal of missions. This included a significant role, from the beginning of colonial rule, played by Catholic missionaries. Early attempts at Christianization in India were not very successful, and those who had been converted were not well instructed. In the church's view, this led them into "errors and misunderstandings" that were often defined as heresy. In December 1560, the state controlled Portuguese Inquisition arrived in Goa, India. This was largely the result of the crown's fear that converted Jews were becoming dominant in Goa and might ally with Ottoman Jews to threaten Portuguese control of the spice trade. After 1561, the Inquisition had a practical monopoly over heresy, and its "policy of terror was reflected in the approximately 15,000 trials which took place between 1561 and 1812, involving more than 200 death sentences". Spanish missionaries are generally credited with championing efforts to initiate protective laws for the Indians and for working against their enslavement. This led to debate on the nature of human rights. In 16th century Spain, the issue resulted in a crisis of conscience and the birth of modern international law. Jesuit opposition to the enslavement of native Amerindians inadvertently contributed to the proliferation of black African slaves in their place. In words of outrage, Junipero Serra wrote of the depredations of the soldiers against Indian women in California in 1770. Following through on missionary complaints, Viceroy Bucareli drew up the first regulatory code of California, the Echeveste Regulations. Missionary opposition and military prosecution failed to protect the Amerindian women. On the one hand, California missionaries sought to protect the Amerindians from exploitation by the conquistadores, the ordinary soldiers and the colonists. On the other hand, Jesuits, Franciscans and other orders relied on corporal punishment and an institutionalized racialism for training the "untamed savages".

Француз Канадасы, Солтүстік Америка, Батыс Африка және Батыс Үндістан

Жетінші ғасырда француздер жеке компаниялардың орнына ұлттық мемлекет бақылауындағы колонияларды құру құралы ретінде ассимиляцияны пайдаланды. "Цивилизациялық миссия" деп аталатын мақсат – тарихи прогрессивті теория арқылы айқындалған, идеалды қоғамды бейнелейтін саяси және діни бірлестік құру еді. Осы кездегі ортақ теория тарихтың қоғамның қалыпты дамуын тұрақты жақсартуға қарай көрсететінін, сондықтан адамдардың ақырында кемелденуі мүмкін екенін, ал примитивті халықтарды осылай болатын заманауи мемлекеттерге мәжбүрлеуге болатынын айтады. Француздар еуропалық мәдениеттің "әдептілік, әлеуметтік ұйымдастыру, заң, экономикалық даму, азаматтық жағдай" сияқты көптеген аспектілерін, сондай-ақ еуропалық киім, дене бітімі, дін және тағы да басқаларын жақтады, осы мақсатқа жету үшін жергілікті мәдениетті ығыстырып, алмастырды. Голландиялық тарихшы Хенк Весселинг мұны "білім беру арқылы түрлі түсті халықтарды түрлі түсті француздерге айналдыру" деп сипаттады.

Голландиялық Индонезия, Оңтүстік Африка, Кюрасао, Жаңа Гвинея

Голландиялық реформация шіркеуі голландиялық колонияларда үлкен ықпалға ие болған жоқ. Дегенмен, Голландиялық Шығыс Үнді сауда компаниясы үстем күшке айналды; ол мемлекеттік қолдаумен сауда компаниясы, әскери күш, үкімет және тіпті ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруші ретінде монополия құрды. Голландия империализмі 1615 жылы Банда аралдарындағы Плауа Ай аралын әскери жолмен басып алудан басталып, одан кейін тағы да әскери қимылдар, мәжбүрлі көші-қон (және мәжбүрлі жұмылдыру), құлдық, адамдарды егін сияқты мүлік ретінде қарастырған құл саудасы және басқа да мәжбүрлі еңбек түрлері жүргізілді.

Британдық Солтүстік Америка, Австралия, Жаңа Зеландия, Азия және Африка

Америкадағы отарлар отаршылдықтың ерекше түрін бастан өткерді, ол қоныс аударушы отаршылдығы деп аталады, және ол жергілікті халықты қоныс аударушы қоғаммен алмастырады. Қоныс аударушы отаршылдық мемлекеттерге Канада, АҚШ, Австралия және Оңтүстік Африка кіреді. Ұлыбританияның отарлық кеңеюі көбінесе коммерциялық амбициялармен және Франциямен бәсекелестікпен байланысты болды. Инвесторлар үшін жергілікті тұрғындарды дінге көндіру екінші дәрежелі мәселе болды. Британ тарихы мен мәдениетінің тарихшысы Лора Стивенс британдық миссиялардың "көп сөйлеп, аз іс жасаған" екенін жазады. Бастапқыда британдықтар жергілікті халықты дінге көндіру туралы көп айтты (жазып та қойды), бірақ нақты күш-жігер аз және нәзік болды. Тарихшы Джейкоб Шактер бұл миссиялардың барлығы протестанттық болғанын, олардың "барлық ұлттарды оқыту" дәстүрлі міндетіне, "мәсіхшіліктің игілігін басқа елдерге тарату міндетіне" (Еуропаның өзі ғасырлар бұрын "цивилизацияланған" сияқты) және Евангелиені естімегендерге деген "шынайы аяушылыққа" негізделгенін айтады. Шактер сондай-ақ, "екіұшты қайырымдылық" британдықтар мен американдықтардың түпкілікті американдықтарға деген көзқарасының негізінде жатқанын қосты. Британдықтар кең ауқымды дінге көндіруді жүзеге асырмады.

АҚШ-та

Миссионерлер чероки және басқа да американдық үндістердің мәдениеттену процесінде маңызды рөл атқарды. 1794 жылы черокилермен жасалған бейбіт келісім мәдени жаңаруға және ақ миссионерлерді құшақ жаюға ықпал етті, дейді тарихшы Марк Нолл. Ол былай деп жазды: "Содан кейін христиан дінінің баяу, бірақ тұрақты қабылдануы басталды". 1828 жылы Солтүстік Джорджияда алтынның табылуы христиандыққа және чероки халқына қайырсыз соққы болды. Чероки жерлері үкімет тарапынан тартып алынды, ал чероки халқы "Көз жастың жолы" деп аталатын жолмен Батысқа көшірілді. Канада мен АҚШ-тағы жергілікті халықтарға арналған интернаттардың тарихы көбінесе жағымсыз. Жергілікті балалардың көпшілігі интернатқа бармады, бірақ соңғы зерттеулер көрсеткендей, олардың арасында бақыт пен тыныс тапқандар болса, көптегендері азап, мәжбүрлеп ассимиляция және зорлық-зомбылыққа ұшырады. Тарихшы Уильям Джеральд Маклауглиннің жазуынша, жергілікті халықтың құлдырауын өкінішпен қабылдаған гуманитарлар, олардың өмір сүруінің жалғыз үміті – білім мен ассимиляция деп санайтын. Уақыт өте келе көптеген миссионерлер жергілікті мәдениеттің құндылықтарын құрметтеуге бастады. "1828 жылдан кейін көптеген миссионерлер өз үкіметтерінің саясатын қорғауды қиындыққа тапты", - деп жазады Маклауглин. Америкалық протестант миссиясының шетелдегі бастауы 1793 жылы Уильям Кэридің Англиядан Үндістанға келуімен, Ұлы оянудан кейін басталды.

Африка (19-дан 21-ға дейінгі ғасырлар)

Тоғызыншы ғасырдың ортасынан бастап Жаңа империализм – бұл негізінен 1870 жылдан 1914 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары орын алған отаршылдықтың екінші толқыны. Ол бұрынғы отаршылдықтан көп жағынан ерекшеленді. Мысалы, осы уақыт аралығында отарлаушы державалар бұрынғы кезеңдегіден үш есеге жуық аумақ иеленді, әсіресе Африка үшін күрес деп аталатын жағдайларда. Кейбір империялық тәжірибелер (колониялық мемлекеттердегі бұрыннан бар жағдайлармен біріктірілген) колониялық мемлекеттерге әлеуметтік және саяси тұрғыдан, сондай-ақ экономикалық дамуға, демократияның дамуына және жергілікті үкіметтердің саясаттық мақсаттарды жүзеге асыру қабілетіне теріс әсерін тигізді. Колониялық саясаттың саяси мұрасы саяси тұрақсыздық, зорлық-зомбылық және этникалық алауыздықты қамтиды, бұл азаматтық қақтығыс пен азаматтық соғысқа байланысты, ал колониялық құл саудасымен байланыс қосымша зиянды салдарларға әкелді. Саяси ғалымдар Александр де Хуан мен Ян Генрик Пирскалланың айтуынша, протестанттық христиандық мұрасы негізінен адам капиталы, саяси қатысу және демократияландыру салаларында ұзақ мерзімді пайдалы әсерлердің бірі болып табылады. Де Хуан мен Пирскалла былай деп қосты: «Социологтар көптеген бұрынғы колониялар үшін демократиялық мұраны қалыптастыруда, сауаттылықты, баспаға шығаруды және ерікті ұйымдарды тарату арқылы христиан миссионерлерінің, әсіресе протестанттық миссионерлердің маңызды рөлін анықтады». Теолог Жюсто Гонзалес XVI ғасырды «католиктердің кең таралуының ұлы дәуірі» деп қарастырса, XIX ғасыр протестантизм үшін солай болды деп жазды. Бұл жергілікті тілге (әлемдегі 7000-нан астам тілдің жартысынан астамы) Киелі кітап пен басқа да христиан жазбаларын аударуды қамтыды. Бұл дәуірдегі миссионерлер жергілікті халықтармен бірге жазба грамматиканы, жергілікті дәстүрлердің тізімін және олардың сөйлеу тілінің сөздігін (сол тілдердің шамамен 90% -ында) жасау үшін жұмыс істеді. Осының әсерін зерттеу жергілікті мәдениеттердің «туғандық және мәдени бостандық қозғалыстарымен» жауап бергенін көрсетті. Санне былай деп жазады: «Аудармадағы Киелі жазба Африкада ояну мен жаңарудың өлшеміне айналды». Антрополог Элизабет Исикэйдің айтуынша, жазба орындарының аудармасы және миссионерлік мектептер жасаған сауаттылыққа көшу кейіннен болған өзгерістердің көп бөлігін тудырды. Санненің пікірінше, батыстың миссионерлері Африка тарихындағы «ең ірі, ең әртүрлі және ең күшті мәдени жаңғыру қозғалысын» бастады. 1900 жылы колониялық билік кезінде Африкада 9 миллионнан аз христиан болды. 1960 жылы, отаршылдықтың соңына таман, 60 миллионға жуық адам болды. 2005 жылы Африкадағы христиандардың саны 393 миллионға жетті, бұл сол кездегі құрлықтың жартысына жуығы. Африка халқының саны өсуде, 2022 жылы христиандардың үлесі шамамен жартысын құрады. Исикэйдің айтуынша, «Христиан дінінің ХХ ғасырдағы Африкада кеңінен таралуы соншалықты үлкен болды, оны «христиан дінінің төртінші ғасыры» деп атаған».

Beginning in the mid nineteenth century, New Imperialism was a second wave of colonialism that took place primarily in the years between 1870 and World War I in 1914. It differed from earlier colonialism in many ways. For example, during this time, colonial powers gained territory at almost three times the rate of the earlier period particularly in what is sometimes referred to as the scramble for Africa. Some imperial practices, (combined with pre existing conditions in the colonial states), have had negative long term effects on the colonial states, socially and politically, as well as on economic development, the development of democracy, and the ability of local governments to accomplish policy goals. The political legacies of colonialism include political instability, violence and ethnic exclusion, which is also linked to civil strife and civil war, while contact with the colonial slave trade has had additional harmful effects. According to political scientists Alexander de Juan and Jan Henryk Pierskalla, the legacy of Protestant Christianization is largely one of beneficial long term effects in the areas of human capital, political participation, and democratization. De Juan and Pierskalla add that "Sociologists have identified the key role of Christian missionaries, in particular Protestant missionaries, in generating a democratic legacy for many former colonies, through the spread of literacy, mass printing, and voluntary organizations "

Theologian Justo Gonzales has written that, while the sixteenth century has generally been seen as the "great age of Catholic expansion", the nineteenth century was that for Protestantism. This included translating the Bible and other Christian writings into the local language (in more than half of the world's over 7000 languages). Missionaries of this era worked with indigenous people to create a written grammar, a listed inventory of native traditions, and a dictionary of their spoken language, (in approximately 90% of those languages). Tracing the impact of this shows local native cultures have responded with "movements of indigenization and cultural liberation". Sanneh writes that "The translated scripture has become the benchmark of awakening and renewal" in Africa. According to anthropologist Elizabeth Isichei, it is the transition to literacy that translation of scripture and missionary schools created that engendered much of the transformation that followed. In Sanneh's view, this means that western missionaries pioneered the "largest, most diverse and most vigorous movement of cultural renewal in [the] history" of Africa. In 1900 under colonial rule there were just under 9 million Christians in Africa. By 1960, and the end of colonialism there were about 60 million. By 2005, African Christians had increased to 393 million, about half of the continent's total population at that time. Population in Africa has continued to grow with the percentage of Christians remaining at about half in 2022. According to Isichei, "The expansion of Christianity in twentieth century Africa has been so dramatic that it has been called 'the fourth great age of Christian expansion'."

Заир

Саймон Кимбангу қозғалысы, Кимбангуист шіркеуі Конгодағы алғашқы күндері радикалды беделге ие болды, қырық жыл бойы қудаланды, және қазір барлық африкалық пайғамбарлық қозғалыстардың ішіндегі ең көп зерттелгені болып табылады. Ол Заирде орнықты шіркеуге айналды, заирліктердің қазіргі өміріне белсенді қатысады және 3 миллионнан астам мүшесі бар, қазір Африкадағы ең ірі тәуелсіз шіркеу. Кимбангуизм саяси ма, діни қозғалыс па деген мәселе нақты Кимбангуистер мен псевдо Кимбангуистер, сондай-ақ Нгунзистер деп аталатын топтарды ажырату арқылы шешіледі. Шынайы Кимбангуизм үшін ең маңыздысы – Мәсіхтің араласуын сөзсіз қабылдау. Реформация критерийлеріне сәйкес, Пайғамбар Симон Кимбангудың (EJCSK) Осы Жердегі Иса Мәсіх шіркеуі христиан діні болып табылады. Дегенмен, Джеймс В. Фернандездің айтуынша, христиан дінін тек оның еуропалық түрімен теңестіру – қателік. Жюль Розетт ритуалдық символизмнің африкалықты христиандыққа ауыстырудың оқу алаңы, интерфейсі екенін көрсетеді, "ритуалдық лексика дәстүрді жаңа амалдарға қалай аударады". Оның пікірінше, христиандық, сөзбе-сөз айтқанда, грамматика мен синтаксис, ал дәстүрлі әдет-ғұрыптар – христиандықпен жаңа діни тұжырымдаманы құрайтын сөздік қоры.

Танзания

Танзанияда бала ересек жасқа жеткенше қоғамның толық құқықты мүшесі болып есептелмейді. Ересек өмірге жасы келген кезде басталады, бірақ ер адам толыққанды ересек қоғамға үйлену арқылы, ал әйел – бала туу арқылы кіреді, ал балалықтан ересек өмірге өту бастапқы рәсімдермен белгіленеді. Масаи халқы үшін бұл ұлдар мен қыздардың сүндеттелуін қамтиды. Энн Мари Стонер Эби былай деп жазады: "Қазіргі оңтүстік-шығыс Танзаниядағы Масаи епархиясындағы бастапқы рәсімдерді христиандыққа бейімдеу – африкалық миссионерлік христиандықтағы 'бейімделудің' ең танымал мысалы болып саналады". Винсент Лукас, Масаи епископы (1926–1944), африкалық мәдени өмірді жою емес, бейімдеу мақсатымен бастапқы рәсімдерді христиандыққа бейімдеуді бастады деп көптен бері болжанып келеді, сондай-ақ ол 'Христиандық көзқараспен христиан емес әдет-ғұрыптар' тақырыбындағы әйгілі мақаласын жариялады. Бастапқы рәсімдер бастықтың ең маңызды және беделді міндеттерінің бірі болған, бірақ 'бейімделу' миссионерлердің ұраны болмас бұрын, 1913 жылға дейін Масаи дін қызметкерлері өздерінің санының күрт өсуін пайдаланып, юнаго ва лупанданы (лупандадағы ата-бабаларға табынудың бастауы) джандо ла кикристомен (христиандық бастау) алмастырды.

Басқа елдер

Шығыс Мағриб – христиандар көпшілікті құрайтын әлемдегі алғашқы үш аймақтың бірі. ХХІ ғасырдың басында АҚШ-тан басқа елдерде Кения квакерлердің ең ірі жылдық жиынына танымал. Угандада Англиядағыдан көбірек ағылшын шіркеуге барады. Гананың Ахафо аймағы Ұлыбританиядағы кез келген жерден христиандық дінге берілгендігімен ерекшеленеді. Шығыс Африкада діни жаңару орын алып жатыр, ал Зимбабведе Руквадзану және Оңтүстік Африкада Маньяно деп аталатын белсенді әйелдер қозғалыстары жұмыс істейді. Родезияда бастау алған Джон Маранке апостолдарының қазір жеті елде филиалдары бар.

Колониядан шығу

Христиандық колонизация колониализмде атқарған рөлі сияқты, ол бұрынғы колонияларды тәуелсіздікке қарай итермелеген деколонизация процесінде де маңызды рөл атқарды. Империядағы христиан дінінің рөліне қатысты көзқарас өзгерісі 1930 және 40-жылдары Францияда басталды. Христиандар дін мен саясат арасындағы қарым-қатынасты қайта қарастыра бастады. 1960 жылдардан бастап, теологияның осы жаңа түсінігі христиандық белсенділікпен бірігіп, алжирліктер сияқты жергілікті халықтарды шетелдік үкіметтерден тәуелсіздік үшін күресуге және жұмыстануға ықпал етті. Бұл өз кезегінде жаһандық тенденцияларға әсер етті. Кейбір отаршылдық қоғамдарда христиан миссионерлері деколонизация мен отаршылдықтан кейінгі христиандықтың дамуында өте маңызды рөл атқарды, ал басқаларында христиан миссионерлерінің болуы деколонизация үдерісін зорлық-зомбылық пен қарсылыққа толы ретінде қалыптастырды. Саннехтің айтуынша, отаршылдықтан кейінгі әлемде христиандық отаршылдықтан толық арылуы керек. Марк Бойл былай деп жазады: Христиан дінінің тарихи түрде Батыс жобасымен байланысы және отарлаушылық пен империализмнің [біріккен] тарихы бүгінгі әлемдік істерде прогрессивті күш ретінде оның мүмкіндіктері туралы сұрақтар тудырады. Христиан дінін постколониалды тұрғысынан қарастыру арқылы, христиандық бейбітшілік құруға қатысты әртүрлі, күрделі, қарама-қайшы және бәсекелес тәсілдерді ұсынады, олардың бірі Батыстың гегемониялық мүдделерін қорғайды, ал екіншісі Батыс қабылдаған жоғары билікті узурпациялайтын және орталықтандырмайтын сындық тәжірибелерді қолдайды.

Дүниежүзілік христиандық

Дана Л. Роберт әлем халқының үштен бір бөлігі қазір христиан дінін әртүрлі формада ұстанады деп жазды. Осы көптеген христиандардың географиялық кеңістігі, мәдени әртүрлілігі және ұйымдық құрылысы Бразилиядағы дәстүрлі католиктерді, Зимбабведегі апостолдарды, Египетте әлі де сақталған копт христиандарын, Ганадағы жаңа Пентикосталдарды, Германиядағы бекінген лютерандарды және Қытайдағы құпия үй шіркеулерінің жандарын қамтиды. ХХІ ғасырдың басында христиан діні Батыста төмендеп, бұрынғы отар елдерінде қарқынды өсіп келеді. Саннех христиан діні әлемдегі ең әртүрлі, көп түрлі, ең жылдам дамитын дінге айналды деді.

Қытай

Джозеф Це Хей Ли христиан дінінің тарихи түрде азап, құлпыру және соғыс болған аймақтарда гүлденуге бейім екенін, және бұл Қытайдағы оның қазіргі дамуында көрініс табады деп атап көрсетеді. Солтүстік-шығыс Гуандун провинциясындағы Хаосхан, империяның соңғы кезеңінде (960–1895) ыдырау күйінен христиандықтың көмегімен заманауи кәсіпкерлік және көпұлттылыққа айналды. Діни сипат алу процесі жылдам жүрді, ал христиандық отбасылық байланыстар арқылы сақталды, олар біртұтас корпоративтік бірлік сияқты жұмыс істейді, сондай-ақ жергілікті діншіл қауымдардың да ықпалы болды. Христиан діні алдымен ауылдық жерлерде өзін-өзі тарату және жергілікті бастамалар арқылы тамыр тартты. Бұл діни, туыстық және аумақтық идентитілердің қабаттасуына әкелді, сондықтан әлеуметтік-саяси жүйе күйрегенде, шіркеу араласу мүмкіндігіне ие болды. Ли бұл жағдайды "кең тараған хаос пен тәртіпсіздік ортасында шіркеудің маңызды құрылыс бөлігі және тиімді азаматтық институт ретіндегі маңыздылығын" көрсетеді деп санайды. Ли, Христиан дініне қарсылық көрсету қозғалысында (1925–1926) және діни маоизм дәуірінде (1949–1976) білдірілген қарсылық, "режимнің өзгеруінің әсері, секулярлы мемлекет құрумен байланыс, шіркеудің жергілікті діни және әлеуметтік-экономикалық жағдайды өзгертуге қатысуы және діни агенттіктің маңыздылығы" – Қытай христиандығындағы маңызды факторлар екенін жазады. Қытайлық христиандық тәжірибелер мен діндарлықтың көп түрлілігі бар, және олардың барлығы христиандық пен қазіргі Қытай мәдениетінің арасындағы қайшылыққа қатысты көзқараспен келіспейді.