Кіріспе
Тимор теңізі (, Mar de Timor, немесе Tasi Timór) – Үнді мұхитындағы салыстырмалы түрде шалқая теңіз. Солтүстігінде Тимор аралымен (шығыс Тимормен бірге), солтүстік-батысында Индонезиямен, шығысында Арафура теңізімен және оңтүстігінде Австралиямен шектеледі. Зунда шұңқыры Тимор теңізінің ең терең нүктесін көрсетеді, оның тереңдігі 3300 метрден асады және ол Океания мен Азия құрлықтарын оңтүстік-шығыста және солтүстік-батыста бөліп тұрады. Тимор теңізі Оттік аймағындағы орналасқандығы мен жанартаулық активтілігіне байланысты Зунда шұңқырының солтүстігінде жер сілкіністері мен цунамилерге ұшырайды, сондай-ақ экваторға жақындығынан қату циклондарына да бейім. Теңізде көптеген рифтер, адам тұрмайтын аралдар және маңызды көмірсутек қорлары бар. Қорлардың табылуынан кейін халықаралық даулар туындады, нәтижесінде Тимор теңізі шарты жасалды. 2009 жылы Тимор теңізінде соңғы 25 жылдағы ең ірі мұнай төгілді. Австралияның алғашқы тұрғындары теңіз деңгейі төмен болған кезде Малай архипелагынан Тимор теңізі арқылы келген болуы мүмкін.
The Timor Sea (, Mar de Timor, or Tasi Timór) is a relatively shallow sea in the Indian Ocean bounded to the north by the island of Timor with Timor Leste to the north, Indonesia to the northwest, Arafura Sea to the east, and to the south by Australia. The Sunda Trench marks the deepest point of the Timor Sea with a depth of more than 3300 metres, separating the continents of Oceania in the southeast and Asia to the northwest and north. The Timor sea is prone to earthquakes and tsunamis north of the Sunda Trench, due to its location on the Ring of Fire as well as volcanic activity and can experience major cyclones, due to the proximity from the Equator. The sea contains a number of reefs, uninhabited islands and significant hydrocarbon reserves. International disputes emerged after the reserves were discovered resulting in the signing of the Timor Sea Treaty. The Timor Sea was hit by the worst oil spill for 25 years in 2009. It is possible that Australia's first inhabitants crossed the Timor Sea from the Malay Archipelago at a time when sea levels were lower.
Этимология
Тимор теңізі солтүстік жағалауының қарсы жағында орналасқан Тимор аралының атымен аталған. Аралдың атауы – "шығыс" деген мағынаны білдіретін малай тіліндегі "тимур" сөзінің бір түрі. Тетум тілінде теңізге көбінесе "таси мане" деп сілтеме жасалады. Бұл су айдынының қарсы жағындағы, толқындары кішкентай, суы аз тұрған "Омбай Ветр бұғазы" Тимор аралының солтүстік жағалауын шайып өтеді және тетум тілінде оны "таси фету" деп атайды.
География
Шығыс жақтағы сулар Арафура теңізі деп аталады. Тимор теңізі Солтүстік Австралия жағалауындағы үш ірі шығанаққа: Жозеф Бонапарт шығанағы, Бигл шығанағы және Ван Димен шығанағына іргелес орналасқан. Австралияның Дарвин қаласы, Бейгл шығанағының жағалауында орналасқан, теңізге ең жақын ірі қала болып табылады. Уиндхам шағын қаласы Кембридж шығанағының батыс жағында орналасқан. Солтүстік территориядан Тимор теңізіне құятын өзендерге Балық өзені, Король өзені, Құрғақ өзен, Виктория өзені және Аллигатор өзендері жатады. Кимберли аймағындағы Тимор теңізіне құятын өзендерге Орд өзені, Форрест өзені, Пятидесятница өзені және Дюрак өзені кіреді. Теңіздің ең терең жері – Тимор ойысы (кейбір геологтар оны Жава шұңқырының оңтүстік-шығысқа қарай созылған бөлігі деп санайды, ал басқалары оны Тимор аралының "тау тізбегіне" жататын алдыңғы ойыс деп қарастырады), ол теңіздің солтүстік бөлігінде орналасқан және тереңдігіне жетеді. Теңіздің қалған бөлігі әлдеқайда жайлы, оның көп бөлігі тереңдігінен кем, себебі ол Австралия континенттік шельфінің бөлігі – Сахул шельфінің үстінде жатыр. Биг Бэнк Шоалз – континенттік шельф пен Тимор ойысы арасындағы көлбеу теңіз түбіндегі аймақ, онда көптеген су асты жартастар орналасқан. Бұл аймақтың экожүйесі оны қоршаған терең сулардан едәуір өзгешеленеді. 2010 жылдың мамыр айында Тимор теңізінің түбінде шамамен 2,5 километрлік кратер табылғаны хабарланды.
Ауқымы
Халықаралық гидрографиялық ұйым (IHO) Тимор теңізін Шығыс Үнді архипелагының суларының бірі деп анықтайды. IHO оның шекараларын былайша белгілейді:
On the North The Southeastern limit of the Savu Sea [By a line from the Southwest point of Timor to the Northeast point of Roti, through this island to its Southwest point] the Southeastern coast of Timor and the Southern limit of the Banda Sea [A line from Tanjong Aro Oesoe, through Sermata to Tanjong Njadora the Southeast point of Lakov along the South coasts of Lakov, Moa and Leti Islands to Tanjong Toet Pateh, the West point of Leti, thence a line to Tanjong Sewirawa the Eastern extremity of Timor]. On the East. The Western [limit] of the Arafura Sea [A line from Cape Don to Tanjong Aro Oesoe, the Southern point of Selaroe (Tanimbar Islands)]. On the South. The North coast of Australia from Cape Don to Cape Londonderry
On the West. A line from Cape Londonderry to the Southwest point of Roti Island
.
Солтүстікте Саву теңізінің оңтүстік-шығыс шегі [Тимордың оңтүстік-батыс нүктесінен Ротидің солтүстік-шығыс нүктесіне дейін, осы арал арқылы оның оңтүстік-батыс нүктесіне дейін] Тимордың оңтүстік-шығыс жағалауы және Банда теңізінің оңтүстік шегі [Танджонг Аро Оэсоеден бастап Сермата арқылы Танджонг Нджадораға дейін, Лаковтың оңтүстік жағалаулары бойымен Лаков, Моа және Лети аралдарынан Танджонг Тоет Патеге дейін, Летидің батыс нүктесінен, содан кейін Танджонг Севираваға дейін, Тимордың шығыс шеті].
On the North The Southeastern limit of the Savu Sea [By a line from the Southwest point of Timor to the Northeast point of Roti, through this island to its Southwest point] the Southeastern coast of Timor and the Southern limit of the Banda Sea [A line from Tanjong Aro Oesoe, through Sermata to Tanjong Njadora the Southeast point of Lakov along the South coasts of Lakov, Moa and Leti Islands to Tanjong Toet Pateh, the West point of Leti, thence a line to Tanjong Sewirawa the Eastern extremity of Timor]. On the East. The Western [limit] of the Arafura Sea [A line from Cape Don to Tanjong Aro Oesoe, the Southern point of Selaroe (Tanimbar Islands)]. On the South. The North coast of Australia from Cape Don to Cape Londonderry
On the West. A line from Cape Londonderry to the Southwest point of Roti Island
.
Шығыста Арафура теңізінің батыс [шегі] [Дон мүйісінен Танджонг Аро Оэсоеге дейінгі, Селароэ (Танимбар аралдары) оңтүстік нүктесі].
On the North The Southeastern limit of the Savu Sea [By a line from the Southwest point of Timor to the Northeast point of Roti, through this island to its Southwest point] the Southeastern coast of Timor and the Southern limit of the Banda Sea [A line from Tanjong Aro Oesoe, through Sermata to Tanjong Njadora the Southeast point of Lakov along the South coasts of Lakov, Moa and Leti Islands to Tanjong Toet Pateh, the West point of Leti, thence a line to Tanjong Sewirawa the Eastern extremity of Timor]. On the East. The Western [limit] of the Arafura Sea [A line from Cape Don to Tanjong Aro Oesoe, the Southern point of Selaroe (Tanimbar Islands)]. On the South. The North coast of Australia from Cape Don to Cape Londonderry
On the West. A line from Cape Londonderry to the Southwest point of Roti Island
.
Оңтүстікте Австралияның солтүстік жағалауы Дон мүйісінен Лондондерри мүйісіне дейін.
On the North The Southeastern limit of the Savu Sea [By a line from the Southwest point of Timor to the Northeast point of Roti, through this island to its Southwest point] the Southeastern coast of Timor and the Southern limit of the Banda Sea [A line from Tanjong Aro Oesoe, through Sermata to Tanjong Njadora the Southeast point of Lakov along the South coasts of Lakov, Moa and Leti Islands to Tanjong Toet Pateh, the West point of Leti, thence a line to Tanjong Sewirawa the Eastern extremity of Timor]. On the East. The Western [limit] of the Arafura Sea [A line from Cape Don to Tanjong Aro Oesoe, the Southern point of Selaroe (Tanimbar Islands)]. On the South. The North coast of Australia from Cape Don to Cape Londonderry
On the West. A line from Cape Londonderry to the Southwest point of Roti Island
.
Батыста Лондондерри мүйісінен Роти аралының оңтүстік-батыс нүктесіне дейінгі сызық.
On the North The Southeastern limit of the Savu Sea [By a line from the Southwest point of Timor to the Northeast point of Roti, through this island to its Southwest point] the Southeastern coast of Timor and the Southern limit of the Banda Sea [A line from Tanjong Aro Oesoe, through Sermata to Tanjong Njadora the Southeast point of Lakov along the South coasts of Lakov, Moa and Leti Islands to Tanjong Toet Pateh, the West point of Leti, thence a line to Tanjong Sewirawa the Eastern extremity of Timor]. On the East. The Western [limit] of the Arafura Sea [A line from Cape Don to Tanjong Aro Oesoe, the Southern point of Selaroe (Tanimbar Islands)]. On the South. The North coast of Australia from Cape Don to Cape Londonderry
On the West. A line from Cape Londonderry to the Southwest point of Roti Island
.
Метеорология
Көптеген тропикалық дауылдар мен циклондар Тимор теңізінде пайда болады немесе осы теңіз арқылы өтеді. 2005 жылдың ақпан айында «Вивьен» тропикалық циклоны аймақтағы мұнай және газ өндіріс нысандарының жұмысын бұзды, ал келесі айда «Вилли» қауіпті тропикалық циклоны өндірісті тоқтатты. Мұнай өндіріс нысандары циклондардың әсеріне төтеп беру үшін жобаланған, бірақ қауіпсіздік шарасы ретінде өндіріс жұмыстары көбінесе азайттырылады немесе уақытша тоқтатылады, ал жұмысшылар тікұшақпен материкке, әдетте Дарвинге немесе Дилиге эвакуацияланады.
Рифтер мен аралдар
Теңізде бірқатар маңызды аралдар орналасқан, оның ішінде Австралия жанындағы Тиви аралдарының бір бөлігі – Мелвилл аралы, сондай-ақ Австралия басқаруындағы Эшмор және Картье аралдары. Алғашқы адамдар Австралияға Тимор теңізі арқылы "аралдан аралға секіріп" өткен деп саналады. Бұл аймақта Скотт және Серингапатам рифтері қалыптасқан, ал одан батысқа қарай, сол су асты платформасында Роули шолдары жатыр.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1940 жылдары Жапон әскери-теңіз күштері Тимор теңізіндегі кемелерден Австралияға әуе шабуылы жасады. 1942 жылдың 19 ақпанында Жапонияның "Кага" ұшақ тасушысы және басқа кемелер Австралияның Дарвин қаласына әуе шабуылын жүргізіп, тоғыз кемені, оның ішінде "Пири" кемесін батырды. Бұл бомбалау Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхитындағы Тимор шайқасының басталуын қадағалады.
Тимор ағысы
Тимор ағысы – Малай архипелагы мен Австралия арасындағы Тимор теңізінде оңтүстік-батысқа қарай ағатын мұхит ағысы. Ол Тынық мұхитынан Үнді мұхитына су тасымалдайтын Индонезия ағынының маңызды бөлігі болып табылады.
Көмірсутектер қоры
Тимор теңізінің түбінде мұнай мен газдың мол қоры жатыр. Тимор теңізінің мұнайға бай екенін Woodside Burmah компаниясының Big John бұрғылау қондырғысы 1974 жылғы маусымда Тимордың оңтүстік-шығысындағы Трубадур атолдарында Troubadour No. 1 құдығын бұрғанда растады, сонда көмірсутектерге кездесті. Қазіргі уақытта бірнеше теңіз үсті мұнай жобалары іске қосылған, ал барлау жұмыстары жүріп жатыр және көптеген жобалар ұсынылып отыр. Газ құбыры Тимор теңізі арқылы Бірлескен мұнайды дамыту аймағынан Дарвин қаласына жақын Уикхэм нүктесіне дейін созылған. Тимор теңізі 2009 жылдың 21 тамызынан 3 қарашасына дейін Монтара мұнай алабынан мұнай, табиғи газ және конденсат ағып шыққан кезде Австралиядағы ең ірі мұнай төгілген орынға айналды. Төгілу кезінде күніне мұнайдың белгілі бір көлемі ағып шықты. Монтара тергеу комиссиясы құдықтардың иесі – тай компаниясы PTTEP-ті кінәлады.
Байу-Ундан жобасы
Тимор теңізіндегі ең ірі жұмыс істеп тұрған мұнай жобасы – Santos компаниясының Bayu Undan жобасы. Bayu Undan кен орны Дарвиннің солтүстік-батысында, Бонапарт алабында орналасқан. 2004 жылы өнімді өндіру газды қайта өңдеу жобасы ретінде басталды, сұйықтықтар (конденсат, пропан және бутан) бастапқы өндіріс ағынынан бөлініп, экспортталды. Газ қайтадан қоймаға айдалып жіберілді. Соған шамамен бір уақытта, Bayu Undan өңдеу орнатылысын Дарвин портындағы Уикхэм Пойнтта орналасқан сұйытылған табиғи газ зауытымен байланыстыратын теңіз астындағы табиғи газ құбырының құрылысы басталды. 2005 жылы құбыр және Дарвин СЖГ зауыты салынысымен, Bayu Undan теңізінде өндірілген газ қазір Дарвин зауытына тасымалданады, онда ол сұйытылып, ұзақ мерзімді сату шарты бойынша Жапонияға жіберіледі. Шығыс Тимор 2017 жылға дейін Bayu Undan есебінен өндіріс басталғаннан бері 18 миллиард доллардан астам табыс тапты; алайда, оның қоры 2023 жылға қарай таусылып бітуі күтілуде.
Ичтис газ кен орны
Ичтис газ кен орны – Австралияның солтүстік-батыс жағалауындағы Тимор теңізінде орналасқан табиғи газ кен орны. Кен орны Батыс Австралиядан 220 км және Дарвиннен 820 км оңтүстік-батысқа қарай орналасқан, орташа су тереңдігі шамамен 250 метрді құрайды. Ол 2000 жылы табылды. Ичтис кен орнынан алғашқы газ 2018 жылдың 30 шілдесінде алынды.
Басқа жобалар
AED Oil компаниясы Puffin мұнай алаңындағы ірі мұнай жобасына ие, ал Woodside Petroleum компаниясы Laminaria мұнай алаңында мұнай өндіреді. 1974 жылы ашылған Greater Sunrise газ кен орны аймақтағы ең ірі кен орындарының бірі болып табылады және Шығыс Тиморға миллиардтаған долларлық роялти түрінде табыс әкелуі күтілуде. Woodside Petroleum компаниясы Greater Sunrise газ кен орнынан газды қайқалмалы платформа арқылы өңдеуді жоспарлап отыр, бірақ Шығыс Тимордың премьер-министрі Ксанана Гусмао бұл жоспарға қарсы және газды құбыр арқылы Беасоға жеткізіп өңдеуді қалайды. 2018 жылдан бері Santos компаниясы 2020 жылдары Bayu Undan газы таусылғанда Darwin сұйықтандырылған табиғи газ (СЖГ) құрлықтағы терминалын қамтамасыз ету үшін Barossa теңіз газ жобасын құруға тырысуда. Бұл жобаға Dangalaba және Larrakia халықтары, сондай-ақ климаттық әділеттік ұйымдары қарсылық білдірді. Бұл келіспеушіліктер бастапқыда Австралия мен Индонезияны қамтыды, бірақ Тимор Gap шарты арқылы шешім табылды. 1999 жылы Шығыс Тимор тәуелсіздік алғаннан кейін Тимор Gap шартының шарттары күшін жойды және Австралия мен Шығыс Тимор арасында келіссөздер басталды, нәтижесінде Тимор теңізі шарты жасалды. 1965 жылдан 2018 жылға дейін Австралияның аумақтық талабы Тимор шұңқырындағы батиметриялық оське (теңіз түбінің ең терең нүктесі) дейін созылды. Бұл Шығыс Тимордың аумақтық талабымен келіспеді, ол бұрынғы отаршыл Португалия және Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясына сәйкес, екі елдің арасындағы шекара ортада болуы керек деп талап етті. 2018 жылы Австралия орталық сызық шекарасына келісті. 2013 жылы Австралияның құпия барлау қызметі (ASIS) Greater Sunrise мұнай және газ кен орындары бойынша келіссөздер кезінде Шығыс Тиморды тыңдау үшін тыңдау құрылғыларын орнатқаны анықталды. Бұл Австралия-Шығыс Тимор тыңшылық жанжалы ретінде белгілі.
Тимор теңізі туралы шарт
2002 жылғы 20 мамырда қол қойылған Тимор теңізі шарты Тимор теңізіне белгіленген өкілеттік (ТББӨ) құрылуына әкелді. Бұл ұйым Тимор теңізінің бірлескен мұнайды дамыту аймағы (JPDA) деп белгіленген бөлігіндегі мұнайға қатысты барлық қызметті басқаруға жауапты. Шарты 2007 жылдың ақпан айында ратификацияланды. Шарты Шығыс Тимор мен Австралия арасындағы теңіз шекарасын толық анықтамағаны үшін сынға түсті.