Бүйрек функциясын бағалау әдістері

Кіріспе

Бүйрек қызметін бағалау тәсілдері

Бүйрек қызметін бағалау симптомдар мен белгілердің болуын, сондай-ақ зәр талдау, қан талдау және медициналық бейнелеу арқылы жүзеге асырылады. Сау бүйректің қызметтеріне адам организмінің сұйықтық тепе-теңдігін сақтау, қышқылдық-негіздік тепе-теңдікті сақтау; натрий, калий және басқа электролиттерді қоса алғанда электролиттерді реттеу; токсиндерді шығару; қан қысымын реттеу; эритропоэтин сияқты гормондарды реттеу және D витаминін белсендіру кіреді.

Сипаттама

Бүйректің функцияларына қышқыл-негіз тепе-теңдігін сақтау; сұйықтық тепе-теңдігін реттеу; натрий, калий және басқа электролиттерді реттеу; токсиндерді тазарту; глюкоза, аминқышқылы және басқа ұсақ молекулаларды сіңіру; қан қысымын реттеу; әртүрлі гормондарды, мысалы, эритропоэтинді өндіру; және D витаминін белсендіру кіреді. Гломерулалық сүзгілеу жылдамдығы (GFR) бүйректің осы көптеген функцияларды орындау қабілетін ең жақсы бағалайтын көрсеткіш болып саналады. GFR-дің шамамен есебі клиникалық жағдайда бүйрек жеткіліксіздігінің дәрежесін анықтау және аурудың прогрессисін қадағалау үшін қолданылады. Дегенмен, GFR бүйрек ауруының себебін көрсетпейді. Бұл үшін несеп талдауы, несептегі ақуыздың шығарылуын өлшеу, бүйректердің бейнелеуі және қажет болған жағдайда бүйрек биопсиясы жасалады. Бүйректің физиологиясының көп бөлігі бүйректің ең кішкентай функционалдық бірлігі – нефрон деңгейінде зерттеледі. Әрбір нефрон бүйрекке кіретін қанды сүзгілейтін сүзгіш компоненттен басталады. Бұл сүзгі нефронның бойымен ағып өтеді, ал нефрон – арнайы жасушалардың бір қабатымен жабылып, капиллярлармен қоршалған түтікше тәрізді құрылым. Осы жасушалардың негізгі функциялары – сүзгіден қанға су мен ұсақ молекулаларды қайта сіңіру және қаннан несепке қалдықтарды бөлу. Бүйректің дұрыс жұмыс істеуі үшін оған жеткілікті мөлшерде қан жеткізіліп, тиісінше сүзгіленуі керек. Бұл процесс микроскоптық деңгейде жүздеген мыңдаған сүзгіштік бірліктер арқылы жүзеге асады, олар бүйрек корпускулалары деп аталады, және әрқайсысы гломеруладан және Боумен капсуласынан тұрады. Бүйрек функциясының жалпы бағасы көбінесе сүзгілеу жылдамдығын бағалау арқылы анықталады, бұл гломерулалық сүзгілеу жылдамдығы (GFR) деп аталады.

Клиникалық бағалау

Бүйректің жұмысын бағалау үшін клиникалық сараптама қолданылуы мүмкін. Өйткені, қалыпты жұмыс істемейтін бүйрегі бар адамда белгілі бір симптомдар пайда болуы мүмкін. Мысалы, созылмалы бүйрек ауруы бар адамда бүйректің су-электролиттік тепе-теңдігін реттеу мүмкіндігінің төмендеуінен ісіну пайда болуы мүмкін. Оларда созылмалы бүйрек ауруының көріністері пайда болуы мүмкін, олар аурудың ауырлығын бағалауға қолданылады, мысалы, жоғары қан қысымы, остеопороз немесе анемия. Егер бүйрек мочевинаны шығара алмаса, адамда бүкіл денеге тараған қышыма немесе санасының шатасуы пайда болуы мүмкін.

Зәр сынамалары

Бүйрек қызметін бағалаудың бір бөлігі – зәр мен оның құрамын өлшеу. Бүйректердің қызметі бұзылған жағдайда, зәрдің мөлшері тым көп немесе тым аз болуы мүмкін. Бүйректердің белоктарды сүзгілеу қабілеті жиі өлшенеді, зәрдегі альбумин немесе белок деңгейі анықталады. Креатинин клиренсі – уақыт бірлігіне креатининнен тазартылған қан плазмасының көлемі, ол GFR-ді шамалау үшін пайдалы өлшем. Креатинин клиренсі циметидинмен тоқтатылуы мүмкін креатинин секрециясының нәтижесінде GFR-ден жоғары болады. GFR және CCr екеуі де қан мен зәрдегі заттардың салыстырмалы өлшеулері арқылы дәл есептелуі мүмкін, немесе тек қан сынағының нәтижесін (eGFR және eCCr) пайдалана отырып формулалар арқылы бағалануы мүмкін. Бұл сынақтардың нәтижелері бүйректердің экскрециялық қызметін бағалау үшін қолданылады. Созылмалы бүйрек ауруының сатысы GFR категориясына, альбуминурияға және бүйрек ауруының себебіне байланысты анықталады. ГФР-ді физиологиялық тұрақты ұстаудың негізгі факторы – афференттік және эфференттік артериолалардың базальды дифференциалдық тонусы (суретті қараңыз). Яғни, сүзгілеу жылдамдығы кіріс немесе афференттік артериоланың тамыр тарылуынан туындаған жоғары қан қысымы мен шығыс немесе эфференттік артериоланың тамыр тарылуынан туындаған төмен қан қысымы арасындағы айырмашылыққа байланысты. GFR кез келген ерітіндінің еркін сүзіліп, бүйректерде қайта сіңірілмейтін немесе секрецияланбайтын жағдайда бүйрек клиренсінің қатынасына тең. Сондықтан өлшенген мөлшер – қанның есептелген көлемінен шыққан зәрдегі заттың мөлшері. Бұл принципті төмендегі теңдеумен байланыстыратын болсақ, қолданылған зат үшін зәрдің концентрациясы мен зәр ағынының көбейтіндісі зәр жиналған уақыт ішінде шығарылған заттың массасына тең. Бұл масса гломерулда сүзгіленген массаға тең, себебі нефронда ештеңе қосылмайды немесе алынып тасталмайды. Бұл массаны плазмадағы концентрацияға бөлгенде, бұл масса бастапқыда қандай плазма көлемінен шыққандығын көрсетеді, демек, жоғарыда аталған уақыт аралығында Боуман капсуласына енген плазма сұйықтығының көлемі. GFR әдетте уақыт бойынша көлем бірліктерімен, мысалы, минутына миллилитрмен (мл/мин) жазылады. Сүзгілеу фракциясымен салыстырыңыз. Гломерулярлық сүзгілеу жылдамдығын (GFR немесе eGFR) есептеу немесе бағалау үшін бірнеше әдіс қолданылады. Жоғарыда келтірілген формула GFR есептеу үшін тек оның Клиренс-пайызға тең болған жағдайда ғана қолданылады. Дене бетінің ауданына қарай түзетілген GFR-дің қалыпты диапазоны 100–130, орташа 125 (мл/мин)/(1.73 м2) еркектерде және 90–120 (мл/мин)/(1.73 м2) 40 жасқа дейінгі әйелдерде. Балаларда инулин клиренсімен өлшенген GFR екі жыныста да 2 жасқа дейін 110 (мл/мин)/(1.73 м2) құрайды, содан кейін ол біртіндеп төмендейді. 40 жастан кейін GFR жас ұлғайған сайын 0.4–1.2 мл/мин жылдамдықпен төмендейді. Қазіргі уақытта клиникалық практикалық нұсқаулар мен реттеуші органдар GFR-ді бағалау үшін естілген GFR (eGFR) қолдануды ұсынады, ал өлшенген GFR (mGFR) нақты бағалау қажет болған жағдайда растау тесті ретінде ұсынылады.

Part of the assessment of kidney function includes the measurement of urine and its contents. Abnormal kidney function may cause too much or too little urine to be produced. The ability of the kidneys to filter protein is often measured, as urine albumin or urine protein levels, Creatinine clearance is the volume of blood plasma that is cleared of creatinine per unit time and is a useful measure for approximating the GFR. Creatinine clearance exceeds GFR due to creatinine secretion, which can be blocked by cimetidine. Both GFR and CCr may be accurately calculated by comparative measurements of substances in the blood and urine, or estimated by formulas using just a blood test result (eGFR and eCCr) The results of these tests are used to assess the excretory function of the kidneys. Staging of chronic kidney disease is based on categories of GFR as well as albuminuria and cause of kidney disease. Central to the physiologic maintenance of GFR is the differential basal tone of the afferent and efferent arterioles (see diagram). In other words, the filtration rate is dependent on the difference between the higher blood pressure created by vasoconstriction of the input or afferent arteriole versus the lower blood pressure created by lesser vasoconstriction of the output or efferent arteriole. GFR is equal to the renal clearance ratio when any solute is freely filtered and is neither reabsorbed nor secreted by the kidneys. The rate therefore measured is the quantity of the substance in the urine that originated from a calculable volume of blood. Relating this principle to the below equation – for the substance used, the product of urine concentration and urine flow equals the mass of substance excreted during the time that urine has been collected. This mass equals the mass filtered at the glomerulus as nothing is added or removed in the nephron. Dividing this mass by the plasma concentration gives the volume of plasma which the mass must have originally come from, and thus the volume of plasma fluid that has entered Bowman's capsule within the aforementioned period of time. The GFR is typically recorded in units of volume per time, e. g., milliliters per minute (mL/min). Compare to filtration fraction. There are several different techniques used to calculate or estimate the glomerular filtration rate (GFR or eGFR). The above formula only applies for GFR calculation when it is equal to the Clearance Rate. The normal range of GFR, adjusted for body surface area, is 100–130 average 125 (mL/min)/(1.73 m2) in men and 90–120 (mL/min)/(1.73 m2) in women younger than the age of 40. In children, GFR measured by inulin clearance is 110 (mL/min)/(1.73 m2) until 2 years of age in both sexes, and then it progressively decreases. After age 40, GFR decreases progressively with age, by 0.4–1.2 mL/min per year. Estimated GFR (eGFR) is now recommended by clinical practice guidelines and regulatory agencies for routine evaluation of GFR whereas measured GFR (mGFR) is recommended as a confirmatory test when more accurate assessment is required.

Медициналық бейнелеу

Бүйрек қызметін медициналық бейнелеу арқылы да бағалауға болады. Бүйрек ультрадыбысы немесе КТ сканерлері сияқты бейнелеудің кейбір түрлері, функцияға әсер ететін созылмалы ауруды көрсету арқылы, не кішкентай немесе қысыңқы бүйректі анықтау арқылы бүйрек қызметін бағалауы мүмкін. Басқа тесттер, мысалы, ядролық медицина тесттері, радиоактивті заттардың бүйрек арқылы таралуын және шығарылуын өлшеу арқылы бүйрек қызметін тікелей бағалайды.

Бүйрек қызметі ауру кезінде

Бүйрек функциясының төмендеуіне түрлі бүйрек аурулары себеп болуы мүмкін. Бүйрек функциясының төмендегені анықталған жағдайда, медициналық тарихты жинау және физикалық тексеру, сондай-ақ бүйрек ультрадыбысы мен зәр анализі жасау ұсынылады. Медициналық тарихта ең маңызды мәліметтер – қабылданатын дәрілер, ісіну, түнгі зәр шығару (ноктурия), көзге көрінетін гематурия, отбасыда бүйрек ауруларының болуы, қант диабеті және зәр көп шығу (полиурия). Физикалық тексерудегі ең маңызды белгілер – васкулит, қызыл жегі, қант диабеті, эндокардит және гипертонияның көріністері. Зәр анализі патологияны көрсетпеген жағдайда да пайдалы, себебі мұндай нәтиже бүйректен тыс этиологияға нұсқау береді. Зәрдегі белок (протеинурия) және/немесе зәр шөгіндісі көбінесе гломерулярлық аурудың бар екенін көрсетеді. Гематурия гломерулярлық ауру немесе зәр жолдарының ауруынан туындауы мүмкін. Бүйрек ультрадыбысының маңызды нәтижелері – бүйректің мөлшері, эхогенділігі және гидронефроз белгілері. Бүйректің үлғаюы көбінесе диабеттік нефропатияны, ошақты сегменттік гломерулярлық склерозды немесе миеломаны көрсетеді. Бүйрек атрофиясы ұзаққа созылған созылмалы бүйрек ауруының белгісі болуы мүмкін.

Созылмалы бүйрек ауруының сатылары

Бүйрек ауруының қауіпті факторларына қант диабеті, жоғары қан қысымы, отбасылық анамнез, жасы үлкен болуы, этникалық топ және темекі тарту жатады. Көптеген пациенттер үшін 60 (мл/мин)/(1.73 м²) жоғары GFR көрсеткіші жеткілікті. Бірақ, GFR-дің бұрынғы сынақ нәтижесімен салыстырғанда айтарлықтай төмендеуі медициналық араласуды қажет ететін бүйрек ауруының ерте белгісі болуы мүмкін. Бүйрек дисфункциясы қанша ерте анықталса және емделсе, қалған нефрондарды сақтап қалу және диализ қажеттілігін болдырмау мүмкіндігі соғұрлым артады. ЖБТ (Жалпы Бүйрек Тәуелсіздігі) кезеңі GFR деңгейі ((мл/мин)/(1.73 м²)) 1-кезең ≥ 90 2-кезең 60–89 3-кезең 30–59 4-кезең 15–29 5-кезең < 15 ЖБТ-нің ауырлығы алты кезеңмен сипатталады; ең ауыр үш кезең МДРД eGFR мәнімен анықталады, ал алғашқы үш кезең бүйрек ауруының басқа да белгілерінің болуына (мысалы, протеинурия) байланысты. 0) Қалыпты бүйрек функциясы – GFR 90-нан жоғары (мл/мин)/(1.73 м²) және протеинурия жоқ 1) ЖБТ1 – GFR 90-нан жоғары (мл/мин)/(1.73 м²) және бүйрек зақымдалуының белгілері бар 2) ЖБТ2 (жеңіл) – GFR 60-тан 89 (мл/мин)/(1.73 м²) және бүйрек зақымдалуының белгілері бар 3) ЖБТ3 (орташа) – GFR 30-тан 59 (мл/мин)/(1.73 м²) 4) ЖБТ4 (ауыр) – GFR 15-тен 29 (мл/мин)/(1.73 м²) 5) ЖБТ5 бүйрек жеткіліксіздігі – GFR 15 (мл/мин)/(1.73 м²)-дан төмен. Кейбір мамандар 5-кезеңтегі пациенттерге диализ қажет болған жағдайда ЖБТ5D қосымшасын пайдаланады; көптеген ЖБТ5 пациенттері әлі диализді қажет етпейді. Ескерту: кейбір мамандар трансплантация жасаған пациенттерге кезеңіне қарамастан "Т" әрпін қосады. Барлық клиниктер жоғарыда аталған жіктемемен келіспейді, олардың пікірінше, бұл бүйрек функциясының шамалы төмендеуі бар пациенттерді, әсіресе қарт адамдарды, ауру деп қате жіктеуі мүмкін. 2009 жылы «Бүйрек ауруы: жақсарту үшін жаһандық нәтижелер» (KDIGO) ұйымы ЖБТ анықтамасы, жіктелуі және болжамы бойынша осы даулы мәселелерді талқылау үшін конференция өткізді, ЖБТ болжамы туралы деректерді жинап, ЖБТ анықтамасын және кезеңдеуін жетілдіруге бағытталды.