Кіріспе

Солтүстік герман тайпасы
Даниялықтар – Оңтүстік Скандинавияны, қазіргі Данияны, Солтүстік және Шығыс Англияны, сондай-ақ қазіргі Оңтүстік Швеция провинцияларын қоныстандырған солтүстік герман тайпасы. Олар Нордтық темір дәуірі мен викинг дәуірінде өмір сүрді және Дания Корольдігін құрды. Олардың мемлекетінің аты көне скандинав тілінде "Дания шебі", яғни "Даниялықтардың шебі" деген мағынаны білдіреді деп саналады. Бұл Эйдер мен Шлей өзендері арасындағы оңтүстік шекара аймағын – Даневирке деп аталатын аймақты көрсетеді.

Шығу тегі

Даниялықтардың тегі әлі анықталмаған, бірақ бірнеше ежелгі тарихи құжаттар мен мәтіндер оларды еске алады, ал археология олардың мәдениеті, рухани сенімдері, ұйымдасуы және өмір салты туралы жаңа мәліметтер ашып, осы зерттеулерді жалғастыруда. Даниялықтар туралы алғашқы жазбаша мәліметтер 6-шы ғасырда Джорданның "Гетикасында" (551 ж.), Прокопий және Турский Григорийінің еңбектерінде кездеседі. Джордан Скандзаны сипаттағанда, данилер суэтидтермен ("шведтермен") бір тектен екенін, герулилерді жерлерінен қуғандарын айтады. Ежелгі ағылшын поэмалары "Widsith" және "Beowulf", сондай-ақ кейінгі скандинавиялық авторлардың (әсіресе Саксо Грамматик (1200)) шығармалары даниялықтар туралы жазбаша деректердің бастау көздері болып табылады. 12-шы ғасырдың авторы Свен Аггесеннің сөзіне сүйенсек, аңыздағы Дан патша даниялықтарға атын берген.

Тіл

Даниялықтар прото-норс тілінде сөйлеген, ол викинг дәуірінің басында біртіндеп көне норс тіліне дамыды. Олар «dǫnsk tunga» (дания тілі) деп аталатын тілде сөйлеген, оны даниялықтар Норвегия және Швеция халықтарымен, содан кейін Исландия және Фарер аралдарындағы адамдармен бөліскен. Скандинавияның бұрынғы және қазіргі замандағы халықтары сияқты, даниялықтар да жазу үшін руналарды пайдаланған, бірақ көп жазбаған сияқты, өйткені олар руналы тастар мен ағашқа ойылған өрнектерден, сондай-ақ қару-жарақ, ыдыс-аяқ және әшекейлер сияқты түрлі заттардан басқа ешқандай әдеби мұра қалдырмаған.

Дін

Скандинавияның бұрынғы және қазіргі халықтарындай (викингтер), тайпалық даниялықтар ежелгі скандинавия дінін ұстанған. 500 жылға таман, скандинавия пантеонының көптеген құдайлары бұрынғы маңыздылығын жоғалтты, бірақ Тор, Один және Фрей сияқты бірнеше құдайларға табыну күшейді. 10 ғасырда, викинг дәуірінің соңында, даниялықтар ресми түрде христиан дінін қабылдады, мұны бірнеше руна тастары, құжаттар және шіркеулер куәландырады. Жаңа христиандық ықпалдары олардың өнерінде, әшекейлерінде және соңғы викинг дәуірінің жерлеу салтында да көрінеді, бірақ бұл ауысу жылдам дамымады және толық болған жоқ. Ежелгі скандинавия дінінен келген әдет-ғұрыптар түрлі деңгейде сақталды. «Беовульф» сияқты кейбір дереккөздер Данияда ерте ариандық болғанын көрсетеді, бірақ бұл дереккөздер кейінірек түзетулерді ме, әлде темір дәуіріндегі даниялықтар арасындағы ерте герман христиандығын көрсетеді ме, деген мәселе көп жылдар бойы академиялық пікірталас тудырды. Дегенмен, Данияда және Даниядан табылған бірнеше археологиялық артефактілер бар, олар 500 жылдарға дейін жасалған және Даниялды арыстан арасында бейнелейді, яғни даниялықтар ариандық мәдениеттер туралы білім мен ықпалға ие болған болуы керек. 10 ғасырда даниялықтардың патшалық ордасы Лейре қаласынан Орталық Ютландиядағы Джеллингке көшірілді, бұл Дания Корольдігінің құрылуын және нығаюын білдірді.

Даниялық заң

Британ аралдарында 786 жылы даниялықтар Портленд аралына үш викинг кемесін қондырды, онда олар жергілікті басшыны және оның адамдарын кездестіріп, өлтірді. 793 жылы викингтер Линдисфарн монастырына шабуыл жасап, тонады, бірақ 835 жылға дейін Англияда одан әрі ешқандай әрекет болған жоқ. Сол жылы даниялықтар шабуылдап, оңтүстік-шығыс Англиядағы Шеппи аралында тұрақты лагерь салған. 865 жылдан бастап, Хафдан Рагнарсон мен Ивар Сүйексіз ағайындылары Шығыс Англияда қыстады. Хафдан мен Ивар солтүстікке жылжып, 867 жылы Нортумбрияны және Йоркті жаулап алды. Дания заңы – ерекше құқықтық тәртіп – көп ұзамай қоныстанған аймақтарда орнатылып, ондағы жергілікті мәдениетке ғасырлар бойы әсер етті. Мәдени ескерткіштер әлі де көзге түседі.

Ирландия

Даниялықтар алғаш рет 795 жылы Ирландияға, Ратлин аралына келді, содан кейін шабуылдарды бастап, бекіністі сауда орындарын құрды, олар лонгфорттар деп аталды. Викингтер дәуірінде олар Дублин (Дифлин), Корк, Уотерфорд (Ведрафьерд) және Лимерик (Хлимрекр) сияқты көптеген жағалау қалаларын құрды, және Даниялық қоныс салушылар келді. Келесі екі ғасыр бойында жергілікті ирланд тайпаларымен көптеген ұсақ және ірі шайқастар болды, кейде Даниялықтар одақтас тайпалармен бірікті. 1014 жылы Клонтарф шайқасында викингтер жеңіліске ұшырады, ал қалған Даниялық қоныс салушылар біртіндеп ирланд халқымен араласып кетті.

Фризия

800 жылы алғашқы викингтер Фризияда пайда болды, қазір Нидерланды мен Германияның бір бөлігі. Даниялықтар жағалаудағы елді мекендерді тонады, ал кейіннен Dorestad сауда қаласы шабуылдардың жиі нысанына айналды. Осы кезеңде Фризияны франктар биледі, ал 9-ғасырдың ортасында Данияның Рорик басшысы Нидерландының батыс бөлігін иелік ретінде алып, осында орнықты. Даниялықтар Фризиямен бұрын да байланыста болған болуы мүмкін, өйткені Григорий Турский (шамамен 538-594 жж.) 6-ғасырдың басында франк территориясына шабуыл жасаған кезде қаза тапқан Дания патшасы Хлочилайхты айтады.

Франция

Қазіргі Франция аумағындағы викингтердің алғашқы шабуылы 799 жылы басталды, ол Аквитания жағалауында тойтарыс берілді. 820 жылы Сенаға жасалған алғашқы шабуылды қоса алғанда, негізінен Даниядан келген агрессивті викингтермен бірнеше ұсақ қақтығыстар тіркелді, бірақ Францияда викингтердің белсенділігі 834 жылға дейін кең ауқымда дамымады. Сол жылы даниялықтар сол кезде Еуропаның тұз саудасының маңызды орталығы болған Нуармутье аралында бекініп, Луара аймағына ірі шабуылдық жорықтар жасады. Келесі онжылдықтарда Батыс Еуропаның жағалаулары мен ішкі су жолдарында көптеген ірі шабуылдар орын алды. 900 жылдардың басында викингтер Сена өзенінің төменгі ағысында, Руан маңында бекініп алды. Ұдайы шабуылдарды тоқтату немесе азайту мақсатында Карл Жасырауыш 911 жылы Сент-Клер-сюр-Эптеде Ролло викинг басшысымен келісім жасады, ол Ролло мен оның даниялық серіктеріне қазіргі Нормандия деп аталатын аймаққа билік беруге рұхсат берді. Бұл скандинавиялықтардың осы жерге қоныстануына ықпал етті және келесі екі ғасырдың ішінде Нормандияда Норман мәдениеті қалыптасты.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

Мадс Лидегард (2004): "Олар неге сенді? – Көне заман мен викингтер дәуіріндегі діни ойлар" [What did they believe in? – religious thoughts in ancient times and the Viking Age], Gyldendal, Мадс Лидегард (1915–2006) – Даниялық көп жазған жазушы, оқытушы және теолог болған.