Кіріспе

Киелі кітапта ең ұзақ өмір сүрген тұлға – Мәтүсалах (/US//m//ə/'/θ//uː//z/,/l//ɑː/; Məṯūšélaḥ, in pausa מְתוּשָׁלַח Məṯūšālaḥ, "Оның өлімі келеді" немесе "Найзагер адам" немесе "Қылышпен өлтірілу"; Матусала). Жаратылыс кітабында Мәтүсалах Енохтың ұлы, Ламехтің әкесі және Нұхтың атасы деп айтылады. Киелі кітаптың басқа жерлерінде, атап айтқанда, 1 Жылнамалар мен Лұқа ішіндегі жазбаларда Мәтүсалахтың шежіресі келтірілген. Оның өмірі Енох кітабы, Славян Енохы және Мұса кітабы сияқты басқа да мәтіндерде толығырақ сипатталған. Киелі кітапты зерттеушілер Жаратылыс кітабында оның осынша ұзақ өмір сүргені және содан кейін қайтыс болғаны туралы әртүрлі түсіндірмелер берді. Кейбіреулері Мәтүсалахтың жасы қате аударманың нәтижесі деп санайды, ал енді біреулері оның жасы Жаратылыстың бір бөлігінің өте ерте заманда болғанын көрсету үшін қолданылғандығына сенеді. Мәтүсалахтың есімі ұзақ өмір сүрумен байланыстырып айтылады және ол фильмдерде, телеарналарда және музыкада бейнеленіп, еске алынады.

Сөзбе-сөз

Киелі кітаптың түсіндірмелерінде Матусалахтың 969 жылы 969 күн жылдары ретінде қарастырылады. Кейбір сөзбен сөз түсіндірушілер бұған қатысты мынадай аргументтер келтіруге тырысады: ертедегі адамдардың тамақтануы жақсырақ болған, немесе Күн тоқырау алдындағы су буының қабығы Жерді радиациядан қорғаған. Басқалары теологиялық себептерді айтады: бастапқыда адамдар мәңгілік өмір сүруге тиіс болған, бірақ Адам мен Хауа күнәні әкелді, ол әр ұрпақ сайын күшейді, ал Құдай адамның өмірін, әсіресе Күн тоқыраудан кейін біртіндеп қысқартты. Католик энциклопедиясында: «Кейбір зерттеушілер бұл қиындыққа өздерін қанағаттандыратын жауап беру үшін, қасиетті жазушының айтқан жылы біздің жылдан өзгеше екенін мәлімдейді» делінген. Бірақ Масореттік мәтінге сүйенсек, Енох 5 жасында Мафусалахты дүниеге келтірген болар еді. Дональд В. Эц Жаратылыс кітабының 5-тарабындағы сандар «ыңғайлы болу үшін 5 немесе 10 еселенген болуы мүмкін» деген пікір білдірді. Элен Беннет Септуагинтаның Жаратылыс кітабының 5-тарабындағы сандар ондықтармен берілгенін айтты, бұл «Адамның жасы 930 жыл, 93 жыл емес, Мафусалах үшін 969 жыл, 96 жыл емес, ал Нұх үшін 950 жыл, 95 жыл емес деп қалай оқылғанын түсіндіреді». «Нұх әйел алып, Шем, Хам және Яфетті дүниеге келтірмес бұрын 50 жыл, 500 жыл емес, өмір сүргенін айту әлдеқайда қисынды» деліп, содан кейін Септуагинтадағы жалпы жас ондық нүктелермен көрсетілген: Адам үшін 93.0, Қаин үшін 91.0, Мафусалах үшін 96.9, Нұх үшін 95.0 және т.б. Дегенмен, бұл Енохтың 6.5 жасында әке болғанын, ал басқа да Күн тоқырау алдындағы ата-бабалардың да өте жас кезінде әке болғанын білдіреді.

Аңыз

Игал Левиннің айтуынша, осы ұзақ өмір сүрудің мақсаты – оқырманды Адам атадан Нұхқа дейін жылдамдату. Клаус Вестерманн олардың алыс өткенге қатысты әсер қалдыруға арналғандығын айтады. Сумер патшалары тізілімінің кейбір нұсқаларында Убара Туту есімді кейіпкер туралы айтылады, ол Мафусаилға өте ұқсас. Ол – Енохпен салыстыратын шумер мифологиялық тұлға, Эн мен дур-ананың ұлы, себебі ол өлімсіз көкке көтерілген. Убара Туту Сумердің патшасы болған, бірақ оның жерін топан су басып кеткенге дейін. Мафусаил мен Убара Тутудың жасы әртүрлі болғанымен, екеуі де Ұлы топан судан көз жұмған. Бабыл жазушысы Беросс Бабыл топан суы туралы мифтерге дейін патшалар он мыңдаған жылдар бойы өмір сүргенін мәлімдейді, бұл Жаратылыс кітабының 5-тарауына ұқсас. Лусиан Боя "Мәңгі жас: Ұзақ өмір сүрудің мәдени тарихы" еңбегінде Киелі кітаптағы Мафусаил және басқа да ұзақ өмір сүрген тұлғалар туралы айтылатын оқиғаларда "Гилгамеш дастанында" кездесетін "Месопотамия аңыздарының іздері" бар екенін айтады. Гилгамеш 126 жыл бойы Урукты билеген, ал оның ата-бабаларының әрқайсысы жүздеген жылдар бойы билік құрғандығы айтылады. Боя сондай-ақ мыңдаған жылдар бойы өмір сүрген патшалар туралы аңыздар индус және қытай мифологиясында да кездесетінін, ал Киелі кітап ертедегі адамдарды мыңдаған емес, жүздеген жылдар бойы өмір сүре алатын тұлғалар ретінде бейнелегендігімен салыстырғанда "тыйымдырақ" екенін атап көрсетеді. Боя Киелі кітапта топан судан кейін кейіпкерлердің өмір сүру ұзақтығы біртіндеп қысқаратыны айтылғанын да қосады. Нұхтың ұлдары 400-500 жылға дейін өмір сүрсе, Авраам 175 жасында, Мұса 120 жасында, ал Давид 70 жасында қайтыс болған, бұл Давидтің заманы үшін едәуір қартаю саналады. Боя ертедегі библиялық тұлғаларды және олардың ұзақ өмір сүру мерзімін Гесиодтың "Еңбек пен күндер" поэмасындағы Алтын ғасырдың адамдарымен салыстырады, олардың денелері мәңгі жастыққа толы.

Символды

Мәтусаланың әкесі Енох, өлмей, Құдайға көтерілген, жетінші ата болып табылады, ал Мәтусала, сегізінші ата, Қырылған су жылында қайтыс болады, бұл Адамнан Нұхқа дейінгі он буынды аяқтайды, оның заманында әлем құрылысы бұзылады. Боя Мәтусаланың жаратылыс пен Қырылған суды байланыстыратын символдық рөл атқаратынына сендіреді, себебі Адам Мәтусаланың өмірінде қайтыс болған, ал Мәтусала Адамнан Едем бағы туралы білуі мүмкін. Шумер патшалар тізіміндегі патшалар мың жылдан астам өмір сүрген, ал Месопотамиялықтар мың жылдан астам өмір сүрген адамның құдай немесе жартылай құдай болатынына, ал олардың замандас патшалары Шумер патшалар тізіміндегі патшалардың ұрпақтары екеніне сенген. Роберт Гнус, Жаратылыс кітабының авторы барлық кейіпкерлерін мың жасқа толғанға дейін өлтіргенін болжайды, бұл Месопотамиялық сенімдерге қарсы пікір, сондай-ақ патшаның құдай екендігі туралы кез келген таласқа қарсылық. Гнус сондай-ақ Жаратылыс кітабының авторы Мәтусаланың мың жылға жетпей қайтыс болғанын айтқан, оның құдай емес екенін көрсету үшін деп есептейді.

Мәдениеттің әсері

Матусалахтың есімі "ұзақ өмір сүрудің синонимі" болып кеткен. Біреудің "Матусалахтай қарт" екенін айту – оның өте қарт екенін әжуалы түрде жеткізудің тәсілі. Осы ретте, ұзақ өмір сүрген иттер "Матусалах иттері" деп аталады. "Матузелярлық" терминін 2010 жылы биомедициналық геронтолог Обри де Грей адамдардың жасы қаншалықты ұзақ болса да, жасқа байланысты аурулардан өлуі тоқтатылатын болашақ уақытты білдіру үшін қолданды. Калифорния штатының шығысындағы Иньо округіндегі Ақ тауларда өсетін, бір жылдық Ұлы Бассейн шыршысы (Pinus longaeva) "Матусалах" деп аталады. 1970 жылдары математик Джон Конвей "Өмір ойыны" деп аталатын жасушалық автоматты ұсынды. Жасушалық автоматтарда "матузелахтар" – көптеген буынға дейін өсіп-дамып, өмір сүретін жасушалардың бастапқы, шағын күйін білдіреді. "Жұлдыздар жолы: Түпкілікті серия" эпизоды "Матусалахқа реквием" Флинт кейіпкері – б.з.д. 3834 жылы ежелгі Месопотамияда туған, дерлік өлмейтін адам. Ол өзінің қабілеттеріне ие болғанға дейін Вавилон әскерінің салдаты болған. Оның танымал аттары: Матусалах, Ұлы Александр, Сүлеймен, Бетаниялық Лазар, Мерлин, Леонардо да Винчи және Иоганн Брамс. Ол Мұсаны, Сократты, Исаны, Галилео Галилейді және тағы да көптеген адамдарды білген. Флинт, шөл планетада біраз уақыт өмір сүргеннен кейін жалғыздыққа ұшырап, оған серік болу үшін өлмейтін гиноид жасайды. Соңында ол Жер атмосферасын тастап, денсаулығына қарамастан, адамзаттың игілігі үшін өмірін арнайды. Рихард К. Морганның 2002 жылғы осы аттас романы негізінде түсірілген "Altered Carbon" телесериалында санасын клондалған денелерге көшіріп, мәңгі өмір сүре алатын адамдар "Меттер" немесе "Матусалахтар" деп аталады. Ең көне жұлдыз деп саналатын HD 140283 жұлдызы, ежелгі Киелі кітаптағы кейіпкердің құрметіне "Матусалах жұлдызы" деп аталды. Бұл атау сонымен қатар PSR B1620−26 b экзопланетасына да қолданылады, ол шамамен 12,7 миллиард жылдық ең көне экзопланеталардың бірі. 2019 жылғы "Годзилла: Монстрлардың патшасы" фильмінде "Титан" аталған алып монстр Матусалах Германияның Мюнхен қаласындағы Монархтың 67-ші бекетінде тұрады. Фильмде ол патша Гидорамен бірге басқа Титандарды оятады. Ол 2021 жылғы "Годзилланың билігі" графикалық романында да пайда болады. Калифорния ғылым академиясының Стейнхарт аквариумында Австралияның өкпелі балығы Матусалах бар. Ол әлемдегі ең көне аквариум балығы, оның жасы шамамен 93 жыл (± 9 жыл). Матусалах Даррен Аронофскидің 2014 жылғы "Нұх" фильмінде де пайда болды, оны жас кезінде Тор Кьяртанссон, ал қарт кезінде Энтони Хопкинс сомдады. Фильмде Нұхтың асырап алған қызы Ила (Эмма Уотсон сомдаған) Матусалах оған бата бергенге дейін бала тумайды. Айра Гершвиннің 1935 жылғы "Бұл міндетті емес" әнінің мәтіні Киелі кітаптың әртүрлі аспектілеріне күмән келтіреді, мысалы, Матусалахтың ұзақ өмір сүргені, шайтанның жамандығы, Жүніс туралы әңгіме және Дәуіт пен Ғолият туралы әңгіме.