Кіріспе
Амфибиялық жеңіл танк
1950 жылы Киров зауытында прототипі жасалды және танк 1951 жылғы 6 тамызда PT-76 деп ресми қабылданды. Өндірісі Сталинград трактор зауытында (СТЗ) басталды. Кейін танк жаңартылды. 1957 жылы D-56T зеңбірегі екі бөлікті тұмсық тежегіші және түтін шығару құрылғысы бар D-56TM зеңбірегімен алмастырылды, сондай-ақ корпусы 13 см-ге көтерілді, танкқа жаңа бақылау және байланыс құралдары қосылды.
A prototype was built at Kirov Plant in 1950 and the tank was officially adopted on 6 August 1951 with the designation PT 76. Production started at the Stalingrad Tractor Factory (STZ). The tank was subsequently modified. In 1957, the D 56T gun was replaced with the D 56TM with double baffle muzzle brake and fume extractor and the hull was raised by 13 cm, additionally the tank was equipped with new vision and communications devices.
Дизайн
PT-76 танкісінде әдеттегі танк орналасуы бар: алдыңғы жағында басқару бөлімі, ортасында жауынгерлік бөлімі және артқы жағында қозғалтқыш бөлімі. Танк үш адамнан тұрады, командир сонымен қатар радио операторы және пулеметші қызметін атқарады. Бұл оның бақылаушы ретіндегі тиімділігін азайтады. Командир мен зарядтаушы орындары мұнараның ішінде орналасқан, командир бас қарудың сол жағында, ал зарядтаушы оң жағында отырады. Оларда үлкен сопақ пішіндес екі бөліктен тұратын люк бар, ол мұнараның үстінен алға қарай ашылады. Жүргізуші корпустың алдыңғы бөлігінің ортасында отырады және оң жаққа ашылатын бір бөліктен тұратын люкке ие, ал үш қарау терезесі мен перископтар еңіс глацис пластинасының үстіңгі жағында, бас қарудың астында орналасқан. Жүргізуші орнының астында барлық экипаж мүшелері пайдалана алатын авариялық люк орналасқан. Түнде орталық перископ TVN 2B түнгі көру құрылғысымен ауыстырылады, бұл жүргізушіге 60 метрге дейін анық көруге мүмкіндік береді.
Қару-жарақ
Оның негізгі қару-жарағы 76,2 мм D 56T сериялы ұңғылы танк пулеметінен тұрады, оның тиімді ату қашықтығы шамамен 1500 метр және атыс жылдамдығы минутына алтыдан сегізге дейін. Бұл пулеметтің ұзындығы 42 калибрге тең. PT-76 пулеметіне 40 оқтан тұратын жиынтық беріледі. Типикалық оқ-дәрі жиынтығы 24 x OF 350 жарғыш-фугас, 4 x AP T, 4 x API T және 8 x BK 350M кумулятивтік снарядтарынан құралады (HVAP снарядтары қолжетімді болған жағдайда AP T снарядтарымен алмастырылады). Пулеметтің жол доңғалақтарының екінші, үшінші және төртінші жұбының үстіне орналасқан, жалпақ және еңкейген жақтары бар дөңгелек қиық конус пішіндес мұнараға орнатылған. Барлық PT-76 танктерінде мұнараның арт жағындағы бас пулемет үшін түтін шығару құрылғысы бар.
Жер
Торсиялық тіректі аспа алты бірдей арақашықтықтағы ірі резеңке дөңгелектерден тұрады, ал жүргізуші тісті дөңгелек артқы жағында, бос дөңгелек алдыңғы жағында орналасқан. Жол дөңгелектері салмақты азайту үшін қуыс жасалған. Бұл қуыс дөңгелектер танктың жүзу қабілетін 30%-ға арттырады. Жолға қайтаратын роликтер жоқ. Бірінші және соңғы жол дөңгелектерінде гидравликалық серіппе амортизаторы орнатылған, ал стальной тізбектер жаңа күйінде әрқайсысы 96 буыннан тұрады, әр буын бір түйреуішпен бекітілген. Әрбір тізбектің үстінде шағын, жұқа, көлденең қорғаныш бар. Оның 6 цилиндрлі, 4 тактілі, сумен салқындатылатын дизельдік қозғалтқышы "V 6" таңбасымен, T 54/55 танкысінің "V 12" қозғалтқышын екіге бөлу арқылы жасалды. Ол 1800 айналымда 240 а.к. (179 кВт) қуаттық береді, бұл оған 44 км/сағ жылдамдық пен 370 км-ден 400 км-ге дейінгі жүріс қашықтығын қамтамасыз етеді. Көлік 1,1 метр биіктіктегі тік кедергілерден және 2,8 метр ендіктегі орларды преодолеуге, сондай-ақ 52° бұрыштағы көлбеулерге көтерілуге қабілетті. Қозғалтқышта салқындату жүйесі және алдын ала жылытқыш бар (ауа температурасы -20°C немесе одан төмен болғанда пайдалануға арналған). PT 76, T 34/85 танкысіндегідей, 5 жылдамдықты қолмен басқарылатын вал типті беріліс жүйесіне ие. Беріліс қорабында төрт алға және бір кері жылдамдық бар. Көлік құралында бұрылыстар жасауға мүмкіндік беретін бүйірлік муфта және қол тежегіші бар. Танктің корпусының артқы жағында қосымша сыртқы жанармай бактерілері үшін төрт бекіткіш орналасқан. Бұрыштардағы екеуі жалпақ типті бактер үшін, ал ортадағы екеуі барабан тәрізді бактер үшін арналған. Бұл қосымша бактер жүріс қашықтығын 370-400 км-ден 480-510 км-ге дейін арттырады. PT 76 – сенімді, оңай басқарылатын және жоғары жылдамдықты барлау машинасы, ол суға түсу операциялары үшін өте қолайлы, бірақ жауынгерлік машина ретінде көптеген шектеулері бар.
Су
PT 76 – қосмекендік танк, оның жазық, қайық тәрізді корпусы герметикалық жабылып, танк суда жүзгенде кедергінің ең аз болуын қамтамасыз етеді. Екі электрлік су сорғысын қосып, судың үстінде жылдамдығын арттыру үшін орнатылатын қақпақты тіктеп тұрғызу арқылы жүзе алады. Бұл қақпақ көліктің судегі тұрақтылығын және сусыруын жақсартады, сондай-ақ танктың алғы бөлігіне судың кірмеуін сақтайды. Жүргізушінің перископын жүзуге арналған перископқа ауыстыру, жүргізушіге қақпақтан асып көруге мүмкіндік береді. Қақпақ қолданылмағанда, негізгі қарудың түтігінің алдында сақталады және қосымша броня ретінде қызмет етеді. Судың ағып кетуіне немесе зақымдануына қарамастан, танкты су үстінде ұстап тұру үшін су сорғылары бар. Төтенше жағдайлар үшін қолмен басқарылатын су сорғысы да қарастырылған. Танк корпустың екі жағында орналасқан екі гидрожетек арқылы суға жылдамдық алады, су кіретін жерлері корпустың астында, ал су шығатын жерлері артқы жағында орналасқан. Сонымен қатар, корпустың екі жағындағы соңғы дөңгелектің үстінде қосымша су кіретін тесіктер бар. Артқы шығыс тесіктері толық немесе жартылай жабылатын қақпақтармен жабдықталған, бұл су ағынын корпустың бүйіріндегі алға бағытталған тесіктерге қайта бағыттап, көлікті бұруға немесе кері жылжуға мүмкіндік береді. Мысалы, сол жаққа бұрылу үшін сол жақ гидрожетек жабылады, оң жаққа бұрылу үшін оң жақ гидрожетек жабылады. 180 градусқа бұрылу үшін бір гидрожетек суды сорып алады, ал екіншісі оны сыртқа шығарады. Бұл жүйені Н. Коновалов жасаған. Бұл жүйе PT 76 негізінде құрылған BTR 50 бронетранспортерінде де қолданылады. Танк сағатына 10,2 км жылдамдықпен жүзе алады және 100 км қашықтыққа жүзе алады. Ол көптеген су кедергілерін еңсере алады және теңізде де жүзе алады. Дегенмен, оның қосмекендік конструкциясы салмағына пропорционалды емес, басқа жеңіл танктерге қарағанда броньдық қорғанысы төмен. BMP 1 және BRM 1 танктерінің PT 76-ға қарағанда басты кемшілігі – күшті негізгі қарудың болмауы. Алайда, BRM 1 көбірек заманауи барлау жабдықтарымен жабдықталған. Сонымен қатар, екі көлік те мықты алдыңғы броняға және жоғары жылдамдыққа ие, ал BMP 1 ішіне толық жабдықталған 8 сарбазды сыйдыра алады. PT 76 әлі де көптеген елдерде, әсіресе дамып келе жатқан елдерде қолданыста. Ресей армиясының Чечнядағы соғыста PT 76 бірліктерін қолданғаны хабарланды. PT 76 келесі ресейлік бөлімшелерде/базаларда қолданылады/орналасқан: 61-ші танк жөндеу зауыты (1), 61-ші Киркинесская теңіз бригадасы (26) Спутникте, Мурманск әскери округінің құрамында, 175-ші теңіз бригадасы (26) Туманныйда, Мурманск әскери округінің құрамында және 336-шы Белостокская теңіз бригадасы (26) Балтийскіде, Калининград әскери округінің құрамында. Польша халық армиясында (Ludowe Wojsko Polskie) PT 76 және PT 76B танк дивизияларының және механикаландырылған дивизиялардың барлау бөлімшелері, сондай-ақ Жағалау қорғанысы бөлімдері, оның ішінде 7-ші Лузатиялық десанттық дивизиясы (ресми түрде 7-ші Жағалау қорғанысы дивизиясы деп аталады) қолданды. PT 76 үнді армиясында қызмет етті және 2009 жылы қызметтен алынғанға дейін резервте болды, содан кейін армия оны нысаналық жаттығулар үшін және әртүрлі әскери нысандарда естелік ретінде пайдаланды. (олар бұрын Лаостағы шекараға жақын орналасқан Бан Хой Сане шайқасында қолданылған). PAVN 202-ші бронетанкті полкінің 13 PT 76 танкы шамамен 24 жасыл берет, 500 оңтүстік вьетнамдық және 350 лаос патшалық сарбазына қарсы шабуыл жасады. Қорғаушылар 106 мм М40 рекуйлсіз мылтығымен қарсы соғысты (кіреберісіндегі бір мылтық үш PT 76 танкын жойды, содан кейін оны жойды), және M72 LAW-пен (бір рет атуға арналған 66 мм жеңіл танкке қарсы қару) тиімсіз күресті. Олар жақын маңдағы Кхе Санх ұрыс базасынан көмек сұрады, бірақ база да қоршауда болғандықтан көмектесе алмады. Бен Хет шайқасы Вьетнам соғысы кезінде ПАВН-мен АҚШ армиясы арасындағы жалғыз танк шайқасы болды. 10 PT 76 танкы 3 М48 танкына қарсы тұрды. 1969 жылдың 3 наурызында арнайы күштердің Бен Хет лагеріне ПАВН 202-ші бронетанкті полкі шабуыл жасады. 202-ші полкке лагерьдегі 175 мм-лік өздігінен жүретін қаруларды жою міндеті жүктелді. PT 76 танктарының бірі минаға түсіп, лагерьке ескерту берді, сонымен қатар басқа PT 76 танктарын да жарыққа шығарды. Жарық шашулар жіберілді, бұл қарсыластың танктерін ашты, бірақ мылтықтан шыққан жарықтан бір PT 76 танк M48 танкының мұнарасына тікелей соққы берді, екі экипаж мүшесін өлтірді және тағы екеуін жарақаттады. Екінші M48 танк дәл осындай әдісті қолданып, екінші атысымен PT 76 танкын жойды. Таң атқанда, майдан екі PT 76 танкының және бір БТР-50 бронетранспортерінің қирандыларын көрсетті. 1972 жылдың 24 сәуірінде АҚШ-тың арнайы тәжірибелік 1-ші Combat Aerial TOW тобы Оңтүстік Вьетнамға келді. Ол жаңа BGM 71 TOW зымыранын орнатқан екі UH 1B тікұшағынан және Bell Helicopters және Hughes Aircraft Corporation компанияларының техниктерінен тұрды. Ол Орталық жотасында орналасты, онда олар оқ ату жаттығуларын бастады. 2 мамырдан бастап, команда жаудың бронетехникасын іздеу үшін күнделікті рейстер жасады, зымырандар XM26 үш түтікке орнатылған. 9 мамырда ПАВН бронетанкті бөлімдері Бен Хет лагеріне шабуыл жасады; TOW тобы 3 PT 76 танкын жойды және шабуылды тоқтатты. 26 мамырда ПАВН Контум қаласын қайта басып алуға тағы бір әрекет жасады. TOW тікұшақтары таңертең жеткізіліп, қаланың бір бөлігінде еркін қозғалатын ПАВН танктерін тапты. Достас күштері үшін әдеттегі әуе шабуылдары қауіпті болар еді, ал TOW жау танктерін таңдап алу үшін өте қолайлы болды. Бірінші күнінің соңында екі TOW тікұшағы 9 танкты жойды және біреуін зақымдады. Жойылған және зақымдалған төрт танк PT 76 танкылары болды.
Үндістандық қызмет
ПТ-76 1965 және 1971 жылдардағы Үнді-Пакистан соғыстарында үнді әскерінің құрамында қолданылды. Үндістан армиясының тиімді тактикасы ПТ-76 танкісіне 1971 жылғы соғыстың шығыс майданында шешуші рөл атқаруға мүмкіндік берді, онда ПТ-76 ескірген пакистандық M24 Chaffee жеңіл танктерінен басым түсті, тіпті олардың саны кем болса да. Мұндай қақтығыстың көрнекті мысалы – Ғарибпур шайқасы, онда бар болғаны 14 ПТ-76 танктері бар үнді әскерінің жаяу әскер батальоны пакистандық бронетехникасының әлдеқайда ірі бригадалық тобын қиратты және ауыр шығын келтірді. Шайқас барысында 8 пакистандық M24 Chaffee танктері жойылды, 3 танк 2 ПТ-76 танктерінің құнына тұтқындалды.
Басқа жауынгерлік
PT 76 танкілері 1967 жылы Алты күндік соғыста қолданылды, оның барысында Израиль армиясы бірнеше PT 76 танкін жойды немесе басып алды. 1973 жылғы Йом-Киппур соғысы кезінде PT 76 танктері Мысырдың 130-шы теңізшілер бригадасының Ұлы Ащы көлден өтуіне қатысты. Анголаның Халықтық Қарулы Күштері (FAPLA) Анголадағы Азамат соғысы кезінде PT 76 танктерін пайдаланды, Куба да сол елдегі ұзақ мерзімді әскери араласу кезінде қолданды. FAPLA-ға тиесілі бір PT 76 танкін Оңтүстік Африканың Ratel 90 бронеавтомобилі Moduler операциясы барысында жойды. Оңтүстік Африка экспедициялық күштері осы қақтығыс барысында кем дегенде алты танкты басып алды. Югославия соғыстары кезінде PT 76 Югославия халық армиясының және кейіннен Кражина сербтерінің армиясының құрамында Словениядағы Он күндік соғыста (1991) және Хорватияның Тәуелсіздік соғысында (1991–1995) бірнеше шайқастарда қолданылды. Индонезия теңіз жаяу әскерлері PT 76B танктерін 1999-2003 жылдардағы Малуку аймағындағы сектанттық қақтығыс кезінде, сондай-ақ 1970 жылдардың ортасында "Лотос" операциясы (Operasi Seroja) кезінде Амбон аралында пайдаланды.
Беларусь
PT 76M – UTD 20 қозғалтқышымен жаңартылған PT 76, қуаты 300 а.к. (224 кВт), Минск қаласындағы «Минотор Сервис» компаниясы жобалаған жаңа басқару және тежегіш жүйелерімен жабдықталған. BTR 50 сериясы үшін де ұқсас жаңартулар бар.
Қытай Халық Республикасы
Қытайлықтар 1950 жылдардың ортасында бірнеше PT-76 танкілерін алды. 1958 жылғы қазан айында Халықтық азаттық армиясы (ХАА) PT-76 негізіндегі ұлттық амфибиялық танкты жасауға шешім қабылдады. Даму бағдарламасын 201-інститут және 615-зауыт жүзеге асырды. 1959 жылы WZ221 деп аталған прототип құралып, сынақтан өтті, бірақ конструкция бірқатар мәселелерге тап болды, оның ішінде қозғалтқыштың қызып кетуі де бар. ХАА көліктің өнімділігіне қанағаттанбады, нәтижесінде 60-шы және 63-ші типтегі амфибиялық жеңіл танктер негізінде жаңа көлік құралы жасалды.
Чехословакия
OT 62 TOPAS (OT 62 - Obrněný Transportér vzor 62 – "Зы бронетранспортер үлгісі 62") ("TOPAS" - Transportér Obrněný PÁSový – "Жолтаспалы бронетранспортер") – Польша мен Чехословакия елдері бірлесіп әзірлеген BTR-50 машинасының түрлерінің сериясы. Олар BTR-50PK машинасына ұқсас, бірақ корпусының бүйір жағында люктер, 300 ат күші (224 кВт) қуаты бар PV-6 қозғалтқышы және BTR-50PU сияқты екі ілгектік бөлігі бар.
Шығыс Германия
PT 76 Model 2 және PT 76B негізіндегі басқару танкысы. Ол қосымша R 112 радиостанциясымен жабдықталған.
Индонезия
PT 76(M) – Индонезия теңіз жаяу әскерлерінің PT 76B машинасы, 1990 жылдары Нимда (Израиль) компаниясының PT 2000 жаңарту пакетімен жаңғыртылды. Коккерл Mk 3M A2 90 мм зеңбірегімен (көп саңылаулы тұмсық тежегішімен), FN MAG коаксиалды және дистанциялық басқарылатын пулеметтерімен, үлкен нысаналау құрылғысымен және жаңа Detroit Diesel 6V92T қозғалтқышымен жабдықталған. PT 76(M) – Индонезия теңіз жаяу әскерлері қолданатын PT 76 машиналары 2020 жылдың мамыр айында PT Lumindo Artha Sejati компаниясымен жаңартылды. Жаңа Detroit Diesel 6V92T 300 а.к. қозғалтқышы, Коккерл Mk 3M A2 90 мм зеңбірек (көп саңылаулы тұтқасы бар), жаңа атыс басқару жүйесі, жаңа күндіз/түнгі нысаналау құрылғысы, лазерлік қашықтық өлшегіш және жаңа зеңбірек стабилизаторы орнатылды. PT 76(M) LCTS 90 – 2020 жылдың ортасында Ukrspetsexport компаниясы PT Lumindo Artha Sejati компаниясымен бірлесіп ұсынған жаңартулар. Алғашқы мұнаралар Джон Коккерилл LCTS 90MP мұнарасымен ауыстырылды, ол Коккерл Mk 3M A2 90 мм зеңбірегімен және автоматты зарядтағышпен жабдықталған. Жаңартуларға Falarick 90 ATGM-ді қолдану мүмкіндігі, жаңа Cummins VT400 дизельді қозғалтқышы және Allison қоробкасы, "Zaslon L" белсенді қорғау жүйесі, "Sintez" атыс басқару жүйесі, "Bazalt" навигациялық жүйесі, Harris радиостанциялары және басқа да жақсартулар кірді. TAPIR (Tank Amphibi Peluncur Incendiary Rocket – "Қозғалмалы жануарлық ракета танкысы") – Бір PT 76B машинасы 1995 жылы PT Also Putra Indonesia компаниясымен BM 14 17-нің 17 түтікшелі 140 мм ракеталық қондырғысымен және негізгі зеңбірегі алынып тасталды. Жоба жеткіліксіз қаржыландыруға байланысты тоқтатылды.
Израиль
(Кеңес Одағының PT 71-імен шатастырмаңыз) – Nimda Group Ltd. компаниясы жасаған PT 76 модернизациясы, оған 90 мм Cockerill танктік пушкасы, жаңа пулемет, жаңа отты басқару жүйесі, лазерлік қашықтық өлшегіш, түнгі көру құралдары және 300 а.к. (224 кВт) Detroit Diesel 6V71T дизельді қозғалтқышы кіреді. Белгілі клиенттері – Израиль және Индонезия армиялары. Оны CB Burevestnik (Нижний Новгород) әзірледі. Оның 1120 метрден атылатын бронебойғыш трассерлік оқтары 100 мм болаттық броняны тесіп өтеді. Жаңа қарулы күштердің көптеген заманауи БТР және ЖМШҚ-ларын жоя алады. Сондай-ақ, ол 6 км қашықтықтағы әуе нысаналарын да жоя алады. Автопушка екі түрлі оқ-дәрі қолданады: жарғыш трассерлік және бронебойғыш трассерлік. Дегенмен, арнайы зениттік снарядты да атуға болады. Пушканы бір рет, қысқа сериямен (2-5 оқ) немесе ұзын сериямен (20 оққа дейін) атуға болады. Сонымен қатар, минутына 120 оқтан асып, үздіксіз ату мүмкіндігі де бар. Бұл жүйе сыртқы қуат көзін пайдаланбай, әрбір оқтың тудырған энергиясын пайдаланады. PT 76E-нің атыс күші PT 76B-ге қарағанда 5,5 есеге артқан. PT 76E қуатты UTD 20 6 цилиндрлі, 4 тактілі, V тәрізді, ауасыз инжекциялық, сумен салқындатылатын, көп майлы 15,8 литрлік дизельді қозғалтқышымен жабдықталған. Ол 2600 айналымда 300 а.к. (224 кВт) қуатты дамытады және беріліспен бірге BMP 1-ден алынған. Қуатты салмақ арақатынасы жақсартылған. Бұл жол жылдамдығын 44 км/сағ-тан 60 км/сағ-қа дейін арттырады, ал қиыр жолдардағы орташа жылдамдық 32 км/сағ-тан 42 км/сағ-қа дейін көтеріледі. Басқа қозғалтқыш нұсқалары – UTD 23 немесе V 6BF. Көлік құралында жаңа гусеницалар бар. Жүргізушінің шаршау деңгейі төмендетілді. Жаңа жылдам өрт сөндіру жүйесі енгізілгеннен кейін, көліктің жауынгерлік ортада аман қалу мүмкіндігі артты. Көлік отты басқару және оптикалық жабдықтары да жақсартылды, мысалы, жаңа 1P67 және "Лига С" көзделгіштері. Бұл модернизация бағдарламасы PT 76-ның өнімділігін 2,7 есеге арттырады, бұл салыстырмалы түрде төмен көрсеткіш. Көлік 2006 жылы Ресей теңіз жаяу әскеріне қабылданды және шамамен 40-50 дана тапсырыс берілді.