Жаңа Ассирия империясының бағынышты патшасы Шамаш-шума-укин

Кіріспе

Шамаш-шума-укин (неоассириялық жазу: Шамаш, немесе, «Шамаш атын бекітті») – б.з.д. 668 жылдан 648 жылы қайтыс болғанға дейін Неоассирия империясының вассалы ретінде Бабыл патшасы болды. Ассирия патшалық отбасында туған Шамаш-шума-укин, Неоассирия патшасы Есархаддонның ұлы және Есархаддонның мұрагері Ашурбанипалдың ағасы еді. Шамаш-шума-укин үлкен ұлы болғанына қарамастан, белгісіз себептермен Ассирия тағына отырудан шеттетілді. Есархаддонның оны Бабылдың мұрагері етіп тағайындауы, ағайындылар арасындағы болашақ дау-жанжал мен қызғанышты болдырмау мақсатында жасалған болуы мүмкін. Есархаддон Шамаш-шума-укиннің Ашурбанипалға адалдық серт беруін қадағаласа да, Шамаш-шума-укин Ашурбанипалдың «теңдес ағасы» ретінде танылды және Ашурбанипал оның істеріне араласпауға тиіс еді. Алайда, Ашурбанипал Есархаддонның өлімінен кейін мұрагерлік жоспарларының бұл бөлігін орындамады. Шамаш-шума-укин Ашурбанипал патша болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң ғана Бабыл тағына отырды және өмір бойы қатаң бақылаудағы вассал болып қалды. Оған Бабылдың барлық жері немесе айтарлықтай әскери күштер берілмеді, және ол қабылдаған шешімдері Ашурбанипалдың мақұлдауы мен растауынан ғана өтті. Шамаш-шума-укин этникалық және мәдени тұрғыдан ассириялық болғанына қарамастан, Бабылға жақсы сіңісті. Оның патшалық жазулары Оңтүстік Месопотамияның басқа ассириялық билеушілеріне қарағанда «нағыз бабылдық» сипатқа ие, бабылдық бейнелер мен риториканы бесiлiмді пайдаланды. Ол Бабылдың Жаңа жыл фестиваліне қатысты және басқа да бабылдық дәстүрлерге қатысқан. Бабылдың қасиетті құдайы Мардуктың басты мүсіні, оның атасы Сеннахиримнен жиырма жыл бұрын ұрланған еді, 668 жылы Шамаш-шума-укиннің тәж киюімен бірге Бабылға қайтарылды. Шамаш-шума-укин көп жыл бойы інісімен бейбіт қарым-қатынаста болғанымен, Ашурбанипалдың үстемдігіне байланысты олардың арасында наразылық бірте-бірте күшейді. 652 жылы Шамаш-шума-укин бүлік көтеріп, бабылдықтарды өзіне қосылуға шақырды және Ассирияның жауы болған эламиттер, халдейлер, арамейлер және, мүмкін, мидиялықтардан құралған одақ құрды. Бұл қақтығыс бастапқыда шешілмейтін болғанымен, ақырында Шамаш-шума-укин үшін апатқа ұшырады. 648 жылы Ашурбанипал ұзақ қоршаудан кейін Бабылді басып алды, ал Шамаш-шума-укин қайтыс болды, бірақ оның өлімінің нақты жағдайы белгісіз. Жеңіліске ұшырағаннан және қайтыс болғаннан кейін, патшаның бейнелері бұзылып, беттері өшірілген, үлкен масштабтағы естелік жою науқанының куәсі болдық.

King of Babylon as a vassal of the Neo Assyrian Empire

Šamaš šuma ukin (Neo Assyrian cuneiform: or , meaning "Shamash has established the name"), was king of Babylon as a vassal of the Neo Assyrian Empire from 668 BC to his death in 648. Born into the Assyrian royal family, Šamaš šuma ukin was the son of the Neo Assyrian king Esarhaddon and the elder brother of Esarhaddon's successor Ashurbanipal. Despite being the elder son, Šamaš šuma ukin was for unknown reasons bypassed as heir to Assyria. His designation as heir to Babylonia was likely devised by Esarhaddon as a means to counteract future rivalry and jealousy between the brothers. Although Esarhaddon specified that Šamaš šuma ukin was to swear an oath of allegiance to Ashurbanipal, the clear primary heir, Šamaš šuma ukin was also referred to as Ashurbanipal's "equal brother" and Ashurbanipal was to stay out of his affairs. This part of the succession plans were not upheld by Ashurbanipal after Esarhaddon's death; Šamaš šuma ukin only acceded to the Babylonian throne months after Ashubanipal had become king and was throughout his reign a closely monitored vassal, not entrusted with all of Babylonia or substantial military forces and only allowed to make decisions if they were approved and verified by Ashurbanipal. Šamaš šuma ukin assimilated well into Babylonia, despite being ethnically and culturally Assyrian. His royal inscriptions are far more "quintessentially Babylonian" than those of other Assyrian rulers of southern Mesopotamia, using Babylonian imagery and rhetoric to an unprecedented extent. He participated in the Babylonian New Year's festival and is recorded as partaking in other Babylonian traditions. The Statue of Marduk, the main cult image of Babylon's patron deity Marduk, was returned to Babylon in 668 at Šamaš šuma ukin's coronation, having been stolen from the city by his grandfather Sennacherib twenty years prior. Though Šamaš šuma ukin maintained peaceful relations with his younger brother for many years, resentment gradually grew between them due to Ashurbanipal's overbearing control. In 652, Šamaš šuma ukin revolted, inspiring the Babylonians to join him and recruiting a coalition of enemies of Assyria, including the Elamites, Chaldeans, Arameans and perhaps the Medes. Though the conflict was initially indecisive, it eventually ended in disaster for Šamaš šuma ukin. Babylon was captured by Ashurbanipal in 648 after a lengthy siege and Šamaš šuma ukin died, though the exact circumstances of his death are unclear. After his defeat and death there is evidence of a large scale damnatio memoriae campaign, with images of the king being mutilated, erasing his face.

Өмірбаян

Шамаш Шума Укин, болжам бойынша, Саргонидтер әулетінің үшінші патшасы Есархаддонның екінші үлкен ұлы, тәж мұрагері Син-надин-аплиден кіші болған. 674 жылғы Син-надин-аплидің күтпеген өлімі Ассирия сарайын қыжырлатты. Есархаддон патшалыққа үлкен қиындықтармен келді және өзінің өлімінен кейін мұрагерлік дағдарысын болдырмауды қалады. Сондықтан ол жаңа мұрагерлік жоспарларды жасауға кірісті. Есархаддон төртінші үлкен ұлы Ашурбанипалды Ассирияны мұрагерлікке алуға шешім қабылдады, бұл басты лауазым болды. Ал Син-надин-аплиден кейінгі үлкен ұлы Шамаш Шума Укин Вавилонияның мұрагері болып тағайындалды, олар екеуі «тең бауырлар» деп аталды. Үшінші үлкен ұлы Шамаш-мету-убаллит, денсаулығының нашарлығына байланысты, толығымен назардан тыс қалды. Есархаддон екі ұлын тең деп жариялағанмен, Шамаш Шума Укин Ашурбанипалға адалдық ант беруі керектігін де қатаң айтты. Есархаддон шешімін қабылдағаннан кейін екі ханзада бірге Ассирияның астанасы Ниневияға келді және 672 жылғы мамыр айында шетелдік өкілдермен, ассириялық ақсүйектермен және әскери шенділермен бірге тойға қатысты. Бір ұлын Ассирияның, екіншісін Вавилонияның мұрагері етіп тағайындау – жаңа идея еді. Шамаш Шума Укиннің Ассирия мұрагері ретінде назардан тыс қалуы да ерекше шешім болды, себебі Есархаддонның таққа отыру мәселелері оның әкесі Сеннахиримнің ұқсас әрекеттерінің тікелей салдары болған. Сеннахирим үлкен ұлы Арда-Мулисуды кіші ұлы Есархаддонға артық көріп, нәтижесінде Арда-Мулису оны өлтіріп, Есархаддонға қарсы азаматтық соғыс бастады. Есархаддонның неліктен осыған ұқсас шешім қабылдағаны белгісіз. Бір болжам бойынша, Ашурбанипал мен Шамаш Шума Укиннің аналары әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен, Шамаш Шума Укин мен Ашурбанипалдың анасы, мүмкін, Эшарра-хаммат (Есархаддонның басты әйелі) болған болуы да мүмкін. Сонымен қатар, Ашурбанипал ассириялық әйелдің ұлы, ал Шамаш Шума Укин вавилондық әйелдің ұлы болуы мүмкін; Шамаш Шума Укиннің Ассирия тағына отыруы қиындықтар тудыруы мүмкін. Шамаш Шума Укинге Вавилонияны беру және оны Ашурбанипалмен бірге «тең бауырлар» деп белгілеу Есархаддонның өзінің таққа отыруына байланысты туындаған бәсекелестік пен қызғаныштан қашып, жағдайды дұрыстау ниетінен туындаған болуы мүмкін. Егер Шамаш Шума Укиннің вавилондық тегі болса, Есархаддон оның Вавилония тағына лайықтырақ деп ойлаған болуы мүмкін. Тәж мұрагері ретінде Шамаш Шума Укин аң аулау, атпен жүру, білім мен даналық, садақ ату, соғыс арбаларын жүргізу және басқа да әскери дайындықтар сияқты дәстүрлі патшалық міндеттерге қатысты жаттығулардан өтті. Есархаддонның денсаулығы нашар болғандықтан, империяның әкімшілік міндеттерінің көп бөлігі соңғы жылдары Ашурбанипал мен Шамаш Шума Укинге жүктелді. Мұрагерлердің билік жүргізу тәжірибесін жинақтауы маңызды болды. Мысалы, сол кездегі Есархаддон мен Ашурбанипал арасындағы хаттар Ашурбанипалдың Ассирия тыңшылық желісіне белсенді қатысқанын, шетелдік жаулар мен қарсыластар туралы ақпарат жинап, әкесіне есептер дайындағанын көрсетеді. Есархаддонның қайтысынан кейін Ашурбанипал бірден Ассирия патшасы болды. Шамаш Шума Укин келесі жылдың көктемінде Вавилон патшасы болып тағайындалды. Оның таққа отыруымен Ашурбанипал Сеннахиримнің жиырма жыл бұрын Вавилоннан ұрлаған Мардук мүсінін Вавилонға қайтарды. Мүсіннің қайтарылуы бабылдықтар үшін ерекше маңызға ие болды, өйткені олар бұл жаңа патшаның билігіне Мардуктың, яғни бабылдықтардың ұлттық құдайының, құлық танытқанын білдірді. Шамаш Шума Укин, ассириялық ханзада болғамен, Вавилон патшасы болып тағайындалуы Ассирияның үстемдігін бейнеледі. Алайда, оның таққа отыру рәсімі (Ашурбанипалдың таққа отыру рәсімімен салыстырылатын) және Мардук мүсінінің қайтарылуы оны Вавилонның тәуелсіз патшасы ретінде көрсетуге бағытталған әрекеттер болды. Шамаш Шума Укин Вавилонда он алты жыл билік жүргізді, көбінесе інісімен бейбіт қарым-қатынаста болды. Алайда, оның билігінің шегі туралы келіспеушіліктер жиі туырады. Есархаддон Ашурбанипалға адалдық ант беруді талап еткенімен, Ашурбанипал Шамаш Шума Укиннің істеріне араласпауын да бұйырған. Ашурбанипал мұрагерлік жоспарлардың бұл бөлігін орындамады, мүмкін, билік теңгерімін өз пайдасына ауыстырып, ағасының күшті билік базасы өзінің билігіне қауіп төндіретінінен қорқып, Шамаш Шума Укиннің мәртебесін төмендетті.

Šamaš šuma ukin was probably the second eldest son of Esarhaddon, the third king of the Sargonid dynasty, younger only than the crown prince Sin nadin apli. Upon the unexpected death of Sin nadin apli in 674 BC, the Assyrian court was thrown into upheaval. Esarhaddon had only become king through great difficulty and wished to avoid his own eventual death initiating a succession crisis. He thus soon began to draw up new succession plans. Esarhaddon decided that the fourth eldest son Ashurbanipal would inherit Assyria, clearly the primary title. Šamaš šuma ukin, the next eldest son after Sin nadin apli, was instead designated as the heir to Babylonia, with the two designated as "equal brothers". The third eldest son Šamaš metu uballiṭ was entirely bypassed, perhaps because he suffered from poor health. Despite proclaiming his two sons as equals, Esarhaddon also made it clear that Šamaš šuma ukin was to swear an oath of allegiance to Ashurbanipal. After Esarhaddon made his decision, the two princes arrived at the Assyrian capital of Nineveh together and partook in a celebration in May 672 with foreign representatives, Assyrian nobles and elements of the military. Promoting one son as heir to Assyria and the other as heir to Babylonia was a novel idea; for the past decades the Assyrian king had simultaneously ruled Babylonia. The decision to bypass Šamaš šuma ukin as heir to Assyria was also a remarkable one, given that Esarhaddon's own accession issues had been the direct result of his father Sennacherib acting in a similar way. Sennacherib had bypassed the elder son Arda Mulissu in favor of the younger Esarhaddon; in Sennacherib's case this decision led to Arda Mulissu murdering him and fighting a civil war against Esarhaddon. Why Esarhaddon made nearly the same decision is not clear. One hypothesis in regard to why a younger son was designated as the heir to what was clearly Esarhaddon's primary title is that Ashurbanipal and Šamaš šuma ukin could have had different mothers. Though it is equally likely that Šamaš šuma ukin and Ashurbanipal shared a mother, possibly Ešarra ḫammat (Esarhaddon's primary consort), it is also possible that Ashurbanipal was the son of an Assyrian woman and Šamaš šuma ukin was the son of a Babylonian woman; Šamaš šuma ukin accceding to the Assyrian throne could thus have been problematic. The decision to grant Šamaš šuma ukin Babylonia and designate him and Ashurbanipal as "equal brothers" could perhaps be due to Esarhaddon wishing to avoid the rivalry and jealousy involved in his own accession. If Šamaš šuma ukin had Babylonian heritage, Esarhaddon could have surmised that he was a superior candidate for the Babylonian throne. As crown prince, Šamaš šuma ukin would have undergone training for traditional royal duties, such as hunting, riding, scholarship and wisdom, archery, chariotry and other forms of military training. Because Esarhaddon was constantly ill, much of the administrative duties of the empire fell upon Ashurbanipal and Šamaš šuma ukin during the last few years of their father's reign. It was important for the crown princes to gain real experience in ruling. Letters of correspondence between Esarhaddon and Ashurbanipal from this time for instance show that Ashurbanipal prominently participated in the Assyrian intelligence network, gathering information on foreign enemies and rivals and compiling reports for his father. Ashurbanipal immediately became king of Assyria upon Esarhaddon's death. Šamaš šuma ukin was somewhat belatedly crowned as king of Babylon in the spring of the next year. His coronation was marked by Ashurbanipal returning the religiously important Statue of Marduk, stolen by Sennacherib twenty years prior, to Babylon. The return of the statue was particularly important as it in the eyes of the Babylonians cemented the approval of Marduk, the Babylonian national deity, of the new king's rule. Though Šamaš šuma ukin, an Assyrian prince, being installed as the king of Babylon was in a way an embodiment of Assyrian hegemony, his coronation ceremony (parallelling that of Ashurbanipal) and the return of the Statue of Marduk were efforts made to portray him as an independent king of Babylon. Šamaš šuma ukin would rule at Babylon for sixteen years, apparently mostly peacefully in regard to his younger brother, but there would be repeated disagreements on the exact extent of his control; despite the requirement of an oath of allegiance to Ashurbanipal, Esarhaddon had also specified that Ashurbanipal was not to interfere in Šamaš šuma ukin's affairs. This part of the succession plans were not upheld by Ashurbanipal, who perhaps shifted the balanace of power in his own favor and diminished Šamaš šuma ukin's intended status out of fear that his elder brother given a strong power base would threaten his rule.

Ертедегі билік және мәртебе

Шамаш шума укин – Ассирия патшалық отбасының мүшесі ретінде Бабыл тағына отырған жалғыз адам және Ассирия тағына ешқашан отырмаған. Бабылды Ассирия емес, басқарған жалғыз ассириялық ханзада – Шамаш шума укиннің інісі Ашур надин шуми, бірақ ол Саннахиримнің тақ мұрагері және Ассирияда оның орнын басуға да ниеттенген болатын. Ашурбанипал Ассирия патшасы ретінде күшті болғанымен, Шамаш шума укиннің Бабыл патшалығы, әскери, саяси, діни және идеологиялық себептермен ассириялықтар үшін маңызды болғандықтан, өзіндік беделіне ие болды. Дегенмен, ол толыққанды тәуелсіз билеуші емес, қатаң бақылаудағы қарауындағы болды. Есархаддонның жазбаларында Шамаш шума укинге бүкіл Бабылдың билігі берілуі керек екені көрсетілсе де, заманагөйі жазбалар Шамаш шума укиннің Бабыл қаласы мен оның төңірегін ғана билегенін нақтылайды. Ниппур, Урук және Ур сияқты бабыл қалаларының әкімдері мен Теңіз жағалауындағы билеушілер Бабылда патша бар екенін мойындамады және Ашурбанипалды өздерінің монархы деп санады. Шамаш шума укинге айтарлықтай әскери күштер сеніп тапсырылмады; 653 жылы эламит патшасы Тьюмман Бабылге шабуыл жасағанда, Шамаш шума укин өз елін қорғай алмады және әскери қолдау үшін Ашурбанипалға сүйенуге мәжбүр болды. Шамаш шума укин бірнеше дәстүрлі бабыл патшалық шараларына қатысқандығы жазылған. Ол Сиппар қаласының қабырғаларын қайта тұрғызып, қалада құдайдың мүсіні болмаған кезде тоқтатылған Бабылдың жаңа жыл фестиваліне қатысқан. Ол өзінің иелігіндегі храмдарға көп көңіл бөлді, бірнеше храмдардағы құрбандықтарды өз жазбаларында растады және Уруктағы Иштар храмының жерін ұлғайтты. Шамаш шума укин этникалық және мәдени тұрғыдан ассириялық болғанымен, Бабылға жақсы сіңісіп кеткен сияқты. Оның патшалық жазулары Оңтүстік Месопотамияның басқа ассириялық билеушілеріне қарағанда «бабылға тән» келеді, бұл оның ассириялық мәдени және этникалық тегін жоққа шығаратын, бұрын-соңды болмаған деңгейде бабыл бейнелерін және риторикасын қолданады. Ол кейде Ассирияда болғанымен, бірде ауру болған кезде, Шамаш шума укин өзінің әулетінен алғаш рет Бабылде тұрақты түрде өмір сүрген болуы мүмкін. Өзінің билігі кезінде Шамаш шума укин бірнеше құрылыс жобаларына қатысты, бұл Бабыл патшалығының маңызды аспектісі, ал Ассирия патшалығында әскери науқандар маңызды болды. Ол бірнеше қаладағы храмдарды қалпына келтірді және Сиппар қаласының қабырғаларын қайта тұрғызды. Есархаддон оның патшалығын тағайындағанына қарамастан, Ашурбанипал өзінің жазбаларында Шамаш шума укинге Бабыл билігін берген адам ретінде өзін атайды. Бұл, мүмкін, Шамаш шума укиннің Ашурбанипал Ассирия монархы болғаннан кейін бірнеше айдан кейін ғана патша болып тағайындалуына байланысты. Сонымен қатар, теориялық тұрғыдан Ашурбанипалдың Шамаш шума укиннің таққа отыруын тоқтатуға құқылы болған.

Šamaš šuma ukin was the only member of the Assyrian royal family to accede to the Babylonian throne and intentionally never to the Assyrian one. The only other Assyrian prince who ruled Babylon and not Assyria was Šamaš šuma ukin's uncle Ashur nadin shumi, though he had been the crown prince of Sennacherib and the intended successor in Assyria as well. Though Ashurbanipal, as king of Assyria, was more powerful, Šamaš šuma ukin's kingship of Babylon, important to the Assyrians for military, political, religious and ideological reasons, was prestigious in its own right. He was however very clearly a closely monitored vassal rather than an autonomous ruler. Though Esarhaddon's inscriptions suggest that Šamaš šuma ukin should have been granted the entirety of Babylonia to rule, contemporary records only definitely prove that Šamaš šuma ukin held Babylon itself and its vicinity. The governors of some Babylonian cities, such as Nippur, Uruk and Ur, and the rulers in the Sea Land, all ignored the existence of a king in Babylon and saw Ashurbanipal as their monarch. Šamaš šuma ukin was also not entrusted with any substantial military forces; when the Elamite king Teumman invaded Babylonia in 653, Šamaš šuma ukin was unable to defend his country and had to rely on Ashurbanipal for military support. Šamaš šuma ukin is recorded as having participated in several traditional Babylonian royal activities. He rebuilt the walls of the city Sippar and is known to have participated in the Babylonian New Year's festival, which had been suspended during the time that the god's statue was absent from the city. He gave considerable attention to the temples of his domain, confirming offerings in several temples in his inscriptions and increasing the land of the Ishtar temple in Uruk. Šamaš šuma ukin was ethnically and culturally Assyrian, but appears to have assimilated well into Babylonia. His royal inscriptions are far more "quintessentially Babylonian" than those of other Assyrian rulers of southern Mesopotamia, using Babylonian imagery and rhetoric to an unprecedented extent, almost as if overriding his actual cultural and ethnic origin as an Assyrian. Though he was in Assyria at some points, such on one occasion when he was feeling sick, Šamaš šuma ukin was presumably the first of his dynasty to live in Babylon full time. Throughout his reign, Šamaš šuma ukin partook in several building projects, an important aspect of Babylonian kingship to the same degree as military campaigns were important in Assyrian kingship. He is recorded as restoring shrines in several cities and as rebuilding the city wall of Sippar. Despite his kingship having been designated by Esarhaddon, Ashurbanipal refers to himself in his inscriptions as the man who granted Šamaš šuma ukin rule over Babylon. This is possibly due to Šamaš šuma ukin only being formally crowned as king a few months after Ashurbanipal had become the Assyrian monarch. It would also theoretically have been within Ashurbanipal's power to stop Šamaš šuma ukin's coronation.

Қарым-қатынастың нашарлауы

Шомаукиннің Ашшурбанипалға қарсы көтерілісінің нақты себептері белгісіз, бірақ бірнеше мүмкіндік бар. Бәлкім, ең көп таралған себеп – Есархаддон бүкіл Вавилонияны басқаруды мұрагерлік етіп Шмаш шума укинге тапсырғанмен, Есархаддон қайтыс болғаннан кейін Ашурбанипал оны құрметтемеген. Шмаш шума укиннің іскерлік құжаттары бүкіл Вавилонияда белгілі болғанымен (соның салдарынан аймақтың көп бөлігі оны өз патшасы деп санаған), Ашурбанипалдың билігіне қатысты ұқсас құжаттар да Вавилониядан табылды, бұл Ашурбанипалдың Вавилон монархының билігін қабылдағанын көрсетеді. Вавилон, Дилбат, Борсиппа және Сиппар қалаларында Ашурбанипалдан келген іскерлік құжаттар жоқ, бұл осы қалалар Шомашұма укиннің билігінде болғанын көрсетеді, бірақ Ашурбанипалдың оңтүстікте оған тікелей есеп беретін агенттері болды (Шомашұма укинге емес) және жазулар Шомашұма укиннің өзінің поддандыларына берген кез келген бұйрықтары алдымен Ашурбанипалдың растауы мен мақұлдауынан өтуі керек екенін көрсетеді. Ашурбанипал Шомаукиннің аймағының тереңінен Борсиппада тұрақты әскерлер мен лауазымды тұлғалар гарнизонына ие болды. Сондай-ақ, Бабылдағы шенеуніктер Ашурбанипалға тікелей жіберген петициялар да сақталған. Егер Шамша шумаукин Бабылдың жалпы мойындалған билеушісі болса, онда ол осындай хаттарды алған болар еді. Ашурбанипал мен Шомашұма укиннің бейбіт қатар өмір сүрген кезіндегі Вавилониядағы патшалық жазбаларда екі монархтың да есімдері айтылған, бірақ Ассириядан келген заманауи құжаттарда Ашурбанипал ғана есімдері аталып, екі патшаның мәртебесі тең емес екенін көрсетеді. Уруктың билеушісі Кудуру өз хаттарында Ашурбанипалды «Ел патшасы» деп атады, Урук Вавилонияда орналасқанына қарамастан, Кудуру Ашурбанипалды, емес Шмаш шума укинді өзінің жоғары тұрған билеушісі деп санағанын көрсетеді. Шмаш шума укин өзін Ашурбанипалмен тең санаған сияқты, хаттарында оны «бауырласым» деп атады (әкесі Есархаддонға «патша, әкем» деп айтқаннан өзгеше). Шомаукиннің Ашурбанипалға жазған бірнеше хаты сақталған, бірақ оларға жауаптар табылған жоқ. Мүмкін, Ашурбанипал өзінің желісіндегі хабарласушылардың арқасында бауырына хат жазу қажеттігін сезінбеген шығар. 650 жылдарға қарай, Шамша шума укин мен Ашурбанипал арасындағы қарым-қатынас едәуір нашарлаған. Шомаукиннің сарайындағы сарайлық Закирдің Ашурбанипалға жазған хатында Теңіз Елінен келген қонақтар Ашурбанипалды Шомаукиннің алдында «бұл патшаның сөзі емес!» деген сөздерді қолданып, ашық сынайтынын баяндады. Закирдің айтуынша, Шамша шумаукин ашуланса да, ол және Бабылдың билеушісі Убару қонақтарға қарсы шаралар қолданудан бас тартқан. Шамша шумаукиннің көтерілісінің ең маңызды себептері оның ағасымен салыстырғандағы жағдайына қанағаттанбауы, бабылдықтардың Ассирияға қарсы үнемі наразылығы және Элам билеушісінің Ассирияға қарсы соғыс жариялаған кез келген адамға қосылуға дайындығы болуы мүмкін.

The exact reasons for Šamaš šuma ukin's revolt against Ashurbanipal are unknown, but there are several possibilities. Perhaps the most commonly believed reason is that although Esarhaddon had designated Šamaš šuma ukin to inherit control of all of Babylonia, this had not been respected by Ashurbanipal once Esarhaddon was dead. Although business documents from Šamaš šuma ukin are known throughout Babylonia (suggesting that most of the region saw him as their king), similar documents dated to the reign of Ashurbanipal are also known from Babylonia, which suggests that Ashurbanipal had assumed the authority of a Babylonian monarch despite there already being a king in Babylon. The cities Babylon, Dilbat, Borsippa and Sippar all lack business documents from Ashurbanipal, suggesting that these cities were firmly under Šamaš šuma ukin's rule, but Ashurbanipal had agents throughout the south that reported directly to him (not to Šamaš šuma ukin) and inscriptions suggest that any orders Šamaš šuma ukin gave to his subjects first had to be verified and approved by Ashurbanipal before they could be carried out. Ashurbanipal had a permanent garrison of troops and officials stationed at Borsippa, a city which would have been deep inside Šamaš šuma ukin's domain. There are also preserved petitions sent by officials in Babylon directly to Ashurbanipal. Had Šamaš šuma ukin been the universally respected sovereign of Babylon, he would probably have been the receiver of such letters. Royal records from Babylonia during the time of peaceful coexistence between Ashurbanipal and Šamaš šuma ukin mention the names of both monarchs, but contemporary documents from Assyria only mention Ashurbanipal, reinforcing that the two kings were not equal in status. Kudurru, who was the governor of Uruk, addressed Ashurbanipal in his letters with the title "king of the Lands", despite Uruk being located in Babylonia, indicating that Kudurru saw Ashurbanipal, and not Šamaš šuma ukin, as his overlord. Šamaš šuma ukin himself seems to have seen himself as Ashurbanipal's equal, simply addressing him as "my brother" in his letters (unlike how he addressed his father Esarhaddon, "the king, my father"). Although there are several letters preserved from Šamaš šuma ukin to Ashurbanipal, there are no known replies preserved. It is possible that Ashurbanipal, on account of his network of informers, did not feel a need to write to his brother. By the 650s, the relations between Šamaš šuma ukin and Ashurbanipal had worsened considerably. A letter from Zakir, a courtier at Šamaš šuma ukin's court, to Ashurbanipal described how visitors from the Sea Land had publicly criticized Ashurbanipal in front of Šamaš šuma ukin, using the phrase "this is not the word of a king!". Zakir reported that though Šamaš šuma ukin was angered, he and his governor of Babylon, Ubaru, chose to not take action against the visitors. Perhaps the most important factors behind Šamaš šuma ukin's revolt was his dissatisfaction with his position relative to that of his brother, the constant resentment of Assyria in general by the Babylonians and the constant willingness of the ruler of Elam to join anyone who waged war against Assyria.

Ашурбанипалға қарсы көтеріліс

Ашурбанипалдан тәуелсіздік алып, Вавилонияны өз билігімен босатуға ұмтылған Шамаш-шума-укин 652 жылы көтеріліс жасады. Кейінгі арамей тіліндегі аңыздарға сәйкес, Ашурбанипал мен Шамаш-шума-укиннің әпкесі Шеруа-этираты екеуінің соғысуына кедергі келтіруге тырысты; соғыс басталғаннан кейін аңыздар оның өз еркімен қуғынға ұшырағанын айтады. Ағалар арасындағы соғыс үш жылға созылды. Бұл көтеріліс Ассирия тағына таласу емес, Вавилонияның тәуелсіздігін қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Жазбаларда Шамаш-шума-укиннің Бабыл халқына өзінің көтерілісіне қосылуға шақырғаны көрсетілген. Ашурбанипалдың жазбаларында Шамаш-шума-укиннің: «Ашурбанипал вавилондықтардың атын ұятқа қалдырады» деген сөзі келтірілген, Ашурбанипал мұны «бос әңгіме» және «өтірік» деп бағалайды. Шамаш-шума-укин көтерілісін бастағаннан кейін көп ұзамай, Оңтүстік Месопотамияның қалған бөлігі де Ашурбанипалға қарсы оның жағына қосылды. Соғыстың басында Ашурбанипал Оңтүстіктегі жергілікті әкімдерді өзіне тартуға тырысты, оларға хат жазып, соғысты басуға мүдделі болуы мүмкін деген үмітте болды. Бұл хаттарда Ашурбанипал Шамаш-шума-укиннің атын атамай, оны «ла аху» («бауыр емес») деп атады. Көптеген жазуларда Шамаш-шума-укин «сенімсіз бауыр», «душпан бауыр» немесе жай ғана «душпан» деп сипатталған. Ашурбанипалдың кейбір хаттарында ол оны Бабыл патшасы ретіндегі заңдылығын жоққа шығару үшін «Мардук жек көретін адам» деп атады. Ашурбанипалдың жазбаларына сәйкес, Шамаш-шума-укин одақтастар табуда үлкен жетістікке жетті. Ашурбанипал ағасына көмектескен үш топты атады: ең алдымен халдейлер, арамейлер және Вавилонияның басқа халықтары, содан кейін эламдықтар, және соңында Гутий, Амурру және Мелуха патшалары. Бұл соңғы топтағы патшалар мидиялықтарға сілтеме болуы мүмкін (өйткені Гутий, Амурру және Мелуха бұл кезде жойылған), бірақ бұл нақты емес. Мелуха Мысырға қатысты болуы мүмкін, бірақ Мысырдың Шамаш-шума-укинге соғыста көмектескені туралы мәлімет жоқ. Шамаш-шума-укиннің эламдықтарға жіберген елшілері сыйлықтар (Ашурбанипал оларды «пара» деп атады) ұсынды, ал олардың патшасы Умманигаш Теумманның ұлы Ундашенің басшылығымен соғысқа көмекке әскер жіберді. Соғыстың алғашқы екі жылында Вавилонияның барлық аймақтарында шайқастар болды, кейбіреулерін ассириялықтар, ал кейбіреулерін Шамаш-шума-укин мен оның одақтастары жеңді. Соғыс тез шатасқанға айналды; бірнеше маңызды емес тұлғалар жиі жақтарын ауыстырды, және Ашурбанипал мен Шамаш-шума-укинге өз одақтастарының қозғалысын қадағалау қиын болды. Ең танымал екіжүзді агенттердің бірі – Набу-бел-шумати, Вавилонияның оңтүстігіндегі әкім, оның қайта-қайта жасаған сатқындықтары Ашурбанипалды ашуландырды.

Aspiring to become independent of Ashurbanipal and free Babylonia under his own rule, Šamaš šuma ukin revolted in 652. According to later Aramaic language legends, Ashurbanipal and Šamaš šuma ukin's sister Šērūʾa ēṭirat attempted to intervene and stop the two from fighting; after the war broke out the legends hold that she disappeared into self imposed exile. The war between the brothers lasted for three years. The rebellion was not an attempt to claim the Assyrian throne, but rather an attempt at securing the independence of Babylonia. Inscription evidence suggests that Šamaš šuma ukin addressed the citizens of Babylon to join him in his revolt. In Ashurbanipal's inscriptions, Šamaš šuma ukin is quoted to have said "Ashurbanipal will cover with shame the name of the Babylonians", which Ashurbanipal refers to as "wind" and "lies". Soon after Šamaš šuma ukin began his revolt, the rest of southern Mesopotamia rose up against Ashurbanipal alongside him. Early in the war, Ashurbanipal tried to get various local governors in the south to join his side instead, writing to them in hopes that some of them might be interested in de escalating the war. In these letters, Ashurbanipal never refers to Šamaš šuma ukin by name, instead calling him lā aḫu ("no brother"). In many inscriptions, Šamaš šuma ukin is simply identified as the "unfaithful brother", "enemy brother" or just "the enemy". In some of the letters Ashurbanipal referred to him as "this man whom Marduk hates" in an effort to undermine his legitimacy as a Babylonian king. According to the inscriptions of Ashurbanipal, Šamaš šuma ukin was very successful in finding allies. Ashurbanipal identified three groups who aided his brother: first and foremost there were the Chaldeans, Arameans and the other peoples of Babylonia, then there were the Elamites, and lastly the kings of Gutium, Amurru and Meluhha. This last group of kings might refer to the Medes (as Gutium, Amurru and Meluhha no longer existed at this point) but this is uncertain. Meluhha might have referred to Egypt, though the Egyptians are not documented to have aided Šamaš šuma ukin in the war. Šamaš šuma ukin's ambassadors to the Elamites had offered gifts (called "bribes" by Ashurbanipal) and their king, Ummanigash, sent an army under the command of Undashe, the son of Teumman, to aid in the conflict. For the first two years of the conflict, battles were fought all across Babylonia, some won by the Assyrians and some won by Šamaš šuma ukin and his allies. The war quickly turned chaotic; several minor players repeatedly changed sides and both Ashurbanipal and Šamaš šuma ukin found it difficult to keep track of their allies. Among the most notorious double agents were Nabu bel shumati, a governor of the far south in Babylonia whose repeated betrayals enraged Ashurbanipal.

Бабылды қоршау және өлім

Ассириялық жауларының бірігуіне қарамастан, Шамаш Шума Укиннің көтерілісі сәтсіз аяқталды. Коалиция Ашурбанипалдың шабуылын тоқтата алмады, ал Шамаш Шума Укиннің күштері, одақтастары мен жерлері біртіндеп жоғалды. Оның басты одақтасы – еламиттар Дер қасынан жеңіліске ұшырап, қақтығыстағы рөлін тоқтатты. 650 жылға қарай Шамаш Шума Укиннің жағдайы қиын болды, Ашурбанипалдың әскерлері Сиппар, Борсиппа, Кута және тіпті Вавилонды қоршады. Вавилонды қоршау кезінде қалада ашаршылық орнады. Ашурбанипалдың қоршау туралы баяндамасында, азаматтардың кейбіреуі соншалық аштыққа ұшырап, тіпті өз балаларын жегені айтылады. Екі жылға соққан қоршаудан кейін Вавилон 648 жылы түсті және ассириялық әскерлер тарапынан тоналанды. Ашурбанипал қалада қан төгіс бастады, оны кейінгі жазбаларында былай сипаттады: «Олардың кесілген денелерін иттің, шошқаның, қасқырдың, бүркіттің, аспан құстарының және тереңдегі балықтардың жеуіне бердім». Шамаш Шума Укиннің жазылған дұғаларының бірі соғыстың соңғы кезеңдеріндегі оның үмітсіздігін көрсетеді: Вавилон Ашурбанипалдың қолдарына түскен кезде, қала ішінде зор өрт шықты. Шамаш Шума Укиннің тағдыры толыққанды белгісіз. Тарихшылар оның сарайында өзін өртеп, суицид жасағанына сенеді, бірақ заманауи мәтіндер оның «қатыгез өлімге ұшырағанын» және құдайлардың «оны отқа жіберіп, өмірін жойғанын» ғана айтады. Өзін өртеп немесе басқа жолмен өз-өзіне қол жұмсаудан басқа, Шамаш Шума Укиннің өлімі кездейсоқ немесе басқа жағдайда болған болуы мүмкін. Оның өлімі туралы көптеген мәліметтерде оттың қатысқандығы айтылады, бірақ егжей-тегжейлі мәлімет берілмейді. Құдайлар оның өліміне қатысқан болуы мүмкін (мүмкін, оны өздері отпен жойған), себебі Шамаш Шума Укиннің Ашурбанипалға қарсы соғысы Ашурбанипал тарапынан да дінсіздік ретінде қарастырылды. Егер Шамаш Шума Укин өлітілген болса, ассириялық жазушылар оны тарихи жазбалардан жоюы логикалық болар еді, өйткені бауыр өлтіру (ағаны өлтіру) заңсыз болды және тіпті әскер (Ашурбанипал емес) оны жасаған болса да, бұл ассириялық патшалық отбасының мүшесін өлтіру болар еді. Егер әскер Шамаш Шума Укинды өлтірсе, ол өзі де жазаға тартылуы мүмкін еді. Шамаш Шума Укиннің өлімінен кейін Ашурбанипал өзінің сенімді адамы Кандалануды вассалы ретінде Вавилон тағына отырғызды.

Despite the coalition of Assyrian enemies he had assembled, Šamaš šuma ukin's revolt was unsuccessful. The coalition failed to halt Ashurbanipal's advance and Šamaš šuma ukin's forces, allies and lands were gradually lost. The Elamites, his primary ally, were defeated near Der and ceased to play a role in the conflict. By 650 Šamaš šuma ukin's situation looked grim, with Ashubanipal's forces having besieged Sippar, Borsippa, Kutha and Babylon itself. During the siege of Babylon, the city entered into a period of famine. Ashurbanipal's account of the siege claimed that some of the citizens grew so hungry and desperate that they ate their own children. After enduring the siege for two years, Babylon finally fell in 648 and was plundered by the Assyrian army. Ashurbanipal initiated a bloodbath in the city, described in detail in his later inscriptions: "their carved up bodies I fed to dogs, to pigs, to wolves, to eagles, to birds of the heavens, to fishes of the deep". One of Šamaš šuma ukin's recorded prayers records his despair in the final stages of the war:

At the time Babylon fell to Ashurbanipal, a great fire spread within the city. Šamaš šuma ukin's fate is not entirely clear. He is traditionally believed by historians to have committed suicide by setting himself on fire in his palace, but contemporary texts only say that he "met a cruel death" and that the gods "consigned him to a fire and destroyed his life". In addition to suicide through self immolation or other means, it is possible that Šamaš šuma ukin was executed, died accidentally or was killed in some other way. Most of the accounts of his death state that it involved fire in some capacity, but do not give more elaborate details. The gods are typically identified as playing a part (perhaps burning him away with fire themselves) due to Šamaš šuma ukin's war against Ashurbanipal also being framed by Ashurbanipal as impious. If Šamaš šuma ukin was executed, it would be logical for the Assyrian scribes to leave this out of historical records since fratricide (killing a brother) was illegal and even if a soldier (and not Ashurbanipal) had carried it out, it would still constitute a murder of a member of the Assyrian royal family. Had a soldier killed Šamaš šuma ukin, he might very well have been executed himself. After Šamaš šuma ukin's death, Ashubanipal placed one of his officials, Kandalanu, on the Babylonian throne as his vassal.

Мұра

Шамаш-шума-укиннің бүлігі мен құлдырауы тарихты жазып отырған ассириялық патша жазушылары үшін қиын мәселе болды. Шамаш-шума-укин ассириялық патша отбасының мүшесі болғандықтан, сонымен бірге опасыз вавилондық патша болғандықтан, оның тағдыры туралы жазу қиынға соқты; жазушылар шетелдік патшалар мен бүлікшілердің жеңілісі туралы ұзақ есептерді қуана жазғанмен, ассириялық патша отбасының мүшелерінің өлімі туралы жазуға көбінесе қарсылық білдірді. Ассириялықтардың көптеген бүлікшілерінен айырмашылығы, Шамаш-шума-укин Бабылды басып алған жоқ, ассириялық патшаның жарлығымен Бабылдың заңды билеушісі болып тағайындалған еді. Ашурбанипалдың жеке жазбалары Шамаш-шума-укиннің өмірінің соңы туралы аз мәлімет береді, ал Ашурбанипалдан кейінгі ассириялық патшалар оны мүлдем есімдерінде жоқ, тіпті ол ешқашан болмағандай. Ашурбанипалдың жазуларында оның інісінің өлімі туралы айтылады, және көп жағдайда Шамаш-шума-укиннің есімі тіпті алынып тасталған, оны жай ғана "патша" деп атаған. Ашурбанипалдың Ниневидегі сарайынан табылған рельефте оның вавилондық көтеріліске қарсы жеңісі бейнеленген. Сарбаздар оған вавилондық тәжді және патшалық белгілерін табындап бергені көрсетілген, бірақ Шамаш-шума-укин көзге түспейді. Шамаш-шума-укиннің құлдырауынан кейін айқын түрде естелік жою болғандығының куәліктері бар, патша қайтыс болғаннан кейін оның бейнесі жойылған, стелалар мақсатты түрде қиратылған.

Титулятурасы

Шмаш шума укиннің ең көп қолданылатын титулы – шар Бабили («Бабил патшасы») болған, бірақ бір жазуда оның орнына шакканакки Бабили («Бабилдің вице-патшасы») деген атау қолданылған. Қаланы билеген басқа ассириялық патшалардың жазбаларында «вице-патша» атауы «патша» атауынан көбірек кездеседі. Ол сондай-ақ шар мāt Šumeri u Akkadi («Сумер және Аккад патшасы») сияқты басқа дәстүрлі вавилондық патшалық титулдарды да қабылдаған. Жалпы алғанда, оның титулатурасы қаланың басқа ассириялық билеушілеріне қарағанда әлдеқайда вавилондық сипатқа ие болды. Ассириялық билеушілерге тәндей, Шмаш шума укин көптеген жазбаларында өз ата-бабаларын құрметтеген, әдетте арғы атасы Саргон II, атасы Сеннахирим (Сеннахиримнің қалаға қарсы іс-әрекеттеріне байланысты «Бабил патшасы» атағын қабылдамайтын), әкесі Есархаддон және кейде ағасы Ашурбанипалды атаған. Олардың титулдарына енгізілуі, егер олар алынып тасталса, оның заңдылығы күмәнді болуынан қаушады дегенді білдіруі мүмкін. Ата-бабаларының аты айтылып, құдайларға сипаттама берілгені де осыған байланысты. Қызықтысы, Шмаш шума укин өз ата-бабаларының Ассирия құдайы Ашурдың бас діни қызметкерлері болғанын атап көрсетпеген. Бабыл билеушісі үшін күтілетіндей, Шмаш шума укиннің патшалық жазбаларында ең көп айтылатын құдай Мардук болды, бірақ Шмаш шума укиннің жазбаларында Ашур туралы ең бір сөз жоқ, ол әдетте (кейде төмендетілген статуста болса да) Ассирия мен Вавилонияны билеген ата-бабаларының жазбаларында кездесетін. Шмаш шума укин өзін ассириялық деп жариялағанына қарамастан (өзінің шежіресі арқылы), оның жазбалары оның Ассирияның ұлттық құдайларын құрметтемегенін көрсетеді. Көптеген жазбаларында Шмаш шума укин құдайлардың қолданылуына қатысты ассириялық титулдық конвенцияларды қабылдаған, бірақ Ассириядағы маңызды құдайларды, мысалы, Ашур, Иштар және Синді, Мардук және Сарпанит сияқты оңтүстікте көбірек құрметтелген құдайлармен алмастырған.

Šamaš šuma ukin's most frequently used title was šar Bābili ("king of Babylon"), though there exists a single inscription where he used šakkanakki Bābili ("viceroy of Babylon") instead. In the inscriptions of other Assyrian kings who ruled the city, "viceroy" is typically more common than "king". He also assumed other traditional Babylonian royal titles, such as šar māt Šumeri u Akkadi ("king of Sumer and Akkad"). Overall, his titulary was quintessentially Babylonian to a much higher degree than other Assyrian rulers of the city. As typically done by Assyrian rulers, Šamaš šuma ukin venerated his ancestors in many of his inscriptions, typically naming his great grandfather Sargon II, his grandfather Sennacherib (from whom he typically omitted the title "king of Babylon" due to Sennacherib's actions against the city), his father Esarhaddon and sometimes his brother Ashurbanipal. Their inclusion in his titles may be because Šamaš šuma ukin feared that his legitimacy could be questioned if they were omitted. The specific way his ancestors were presented, and Šamaš šuma ukin's use of deities in his inscriptions, set him apart from other Assyrian rulers. Significantly, Šamaš šuma ukin left out any mentions of the role of his royal ancestors as chief priests of Assyria's god Ashur, a concept intrinsically linked to Assyrian ideas of kingship. As expected for a ruler of Babylon, the deity most frequently referenced in Šamaš šuma ukin's royal inscriptions is Marduk, but Šamaš šuma ukin's inscriptions do not contain a single mention of Ashur, who was otherwise included (though sometimes in a reduced capacity) in the inscriptions of those of his ancestors who ruled both Assyria and Babylonia. Despite Šamaš šuma ukin publicly identifying himself as an Assyrian (through his genealogy), his inscriptions thus suggest that he did not venerate Assyria's national deity. In many places in his titles, Šamaš šuma ukin appropriated Assyrian titular conventions in regards to how deities were used but substituted the important gods in Assyria, such as Ashur, Ishtar and Sîn, for deities more venerated in the south, such as Marduk and Sarpanit.