Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз генералы және отарлық әкімші (1854–1934)
French general and colonial administrator (1854–1934)
Луи Губер Гонзальв Ляути (17 қараша 1854 – 27 шілде 1934) – француз армиясының генералы және отарлық әкімші. Индокитай мен Мадагаскарда қызметтен кейін 1912 жылдан 1925 жылға дейін Мароккодағы алғашқы француз резиденті-генералы болды. 1917 жылдың басында ол қысқа мерзімге Соғыс министрі қызметін атқарды. 1921 жылдан бастап Франция маршалы атанды. Ол француз империясын құрған адам ретінде танылды және 1931 жылы Time журналының мұқабасында пайда болды. Ляути 1885 жылы Тонкин жорығында Қара Тулар көтерілісіне қарсы күресу стратегиясының бір бөлігі ретінде "жүректер мен саналар" терминін алғаш рет қолданған адам болды.
Louis Hubert Gonzalve Lyautey (17 November 1854 – 27 July 1934) was a French Army general and colonial administrator. After serving in Indochina and Madagascar, he became the first French Resident General in Morocco from 1912 to 1925. Early in 1917 he served briefly as Minister of War. From 1921 he was a Marshal of France. He was dubbed the French empire builder, and in 1931 made the cover of Time. Lyautey was also the first one to use the term "hearts and minds" as part of his strategy to counter the Black Flags rebellion during the Tonkin campaign in 1885.
Ерте өмір
Ляути Лотарингияның астанасы Нансиде дүниеге келді. Оның әкесі – өркендеген инженер, ал әкесінің әкесі – Наполеонның жоғары наградалармен марапатталған генералы. Оның анасы норманды аристократ болды, және Ляути одан көптеген наным-сенімдерді мұра етті: монархиялық идеология, отансүйгіштік, католицизм және элитаның моральдық және саяси маңыздылығына сенім. 1873 жылы ол француз әскери академиясы Сен-Сирге түсті. 1876 жылдың басында ол әскери оқу орнына қабылданды, ал 1877 жылдың желтоқсанында лейтенант атағын алды. Сен-Сирді бітіргеннен кейін, 1878 жылы Алжирде өткізген екі айлық демалыс оған Магриб пен Ислам әсерін тигізді. Ол мансабын Франциядағы беделді қызмет орнында емес, колонияларда өткізуді жөн көрді. 1880 жылы ол Алжирге жіберілді, содан кейін Оңтүстік Алжирдегі әскери науқанға қатысты. 1884 жылы ол көңілі қалып, Францияға қайтарылды.
Lyautey was born in Nancy, capital of Lorraine. His father was a prosperous engineer, and his grandfather a highly decorated Napoleonic general. His mother was a Norman aristocrat, and Lyautey inherited many of her assumptions: monarchism, patriotism, Catholicism and belief in the moral and political importance of the elite. In 1873 he entered the French military academy of Saint Cyr. He attended the army training school in early 1876, and in December 1877 was made a lieutenant. After graduating from St Cyr, two months holiday in Algeria in 1878 left him impressed by the Maghreb and by Islam. and was to make his career serving in the colonies and not in a more prestigious assignment in metropolitan France. In 1880 he was posted to Algiers, then campaigning in southern Algeria. In 1884, to his disappointment, he was recalled to France.
Мадагаскар
1897 жылдан 1902 жылға дейін Ляутей тағы да Галленидің басшылығымен Мадагаскарда қызмет етті. Ол Мадагаскардың солтүстік және батыс бөліктерін бейбіттендіріп, 200 000 тұрғыны бар аймақты басқарды, Анказобеде жаңа провинциялық астананың және арал арқылы жаңа тас жолдың құрылысын бастады. Ол күріш, кофе, темекі, астық және мақта егісін дамытуға ынталандырды және мектептер ашты. 1900 жылы ол Францияның үштен бір бөлігінің аумағына тең, бір миллион халқы бар Оңтүстік Мадагаскардың губернаторы болды; оның басшылығында 80 офицер мен 4000 әскер қызмет етті. 1903 жылдың басында Алжирдегі француз командирлері Мароккоға дербес түрде кірді. Кейін сол жылы Ляутей батысқа қарай жорықтап, 1840 жылдардағы шарттарды бұзушылық еткен Бешар қаласын басып алды. Келесі жылы ол соғыс министрінің бұйрығына бағынбастан, Париж қолдау көрсетпесе отставкаға кетемін деп мәлімдеп, Мароккоға одан әрі ілгеріледі. Француз сыртқы істер министрі Ляутейге ресми жауап бермеді, себебі ол Мароккодағы британдық ықпалмен қақтығысқа түсуден қаушады – нәтижесінде Ұлыбритания, Испания және Италияға Франция Египет, Солтүстік Марокко және Ливияда еркін әрекет етуге келісіп, олардың келісімін алды, ал аймақтағы француз кеңеюіне тек Германия қарсылық білдірді (бірінші Марокко дағдарысын қараңыз). Ляутей 1903 жылы Изабель Эберхардтпен танысып, оны барлау жұмыстарына тартты. Оның 1904 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол оның қабір тасын өзі таңдады. 1907 жылдың басында француз дәрігері Эмиль Мошамп Маракеште қаза тапты, мүмкін ол француз кеңеюіне дайындық жұмыстарын жүргізіп жатқанда. Содан кейін Ляутей Алжир шекарасына жақын, Марокконың шығысындағы Ужда қаласын басып алды. Генерал-дивизияға дейін шен берумен, Ляутей 1907 жылдың 4 тамызынан бастап Француз Мароккосының әскери губернаторы болды. Ужданы басып алғаннан кейін ол солтанға қысым көрсету үшін Рабатқа барды, солтан мен оның бауыры арасындағы билік күресіне қатысты, Германия мен Франция дауға араласты. 1910 жылы Францияға оралып, 1911 жылдың қаңтар айында Ренн қаласында корпустың басшылығын қабылдады. 1912 жылдың 31 қазанында ол Француз академиясының 14-орындығына сайланды.
From 1897 to 1902 Lyautey served in Madagascar, again under Gallieni. He pacified northern and western Madagascar, administering a region of 200,000 inhabitants, beginning the construction of a new provincial capital at Ankazobe and a new roadway across the island. He encouraged the cultivation of rice, coffee, tobacco, grain and cotton, and opened schools. In 1900 he became Governor of Southern Madagascar, an area a third the size of France, with a million inhabitants; 80 officers and 4,000 soldiers served under him. French commanders in Algeria moved into Morocco largely on their own initiative, early in 1903. Later in the year Lyautey marched west and occupied Béchar, a clear breach of 1840s treaties. The following year he advanced further into Morocco, in clear disobedience to the Minister of War, threatening to resign if he were not supported by Paris. The French Foreign Minister issued a vague disavowal of Lyautey, because he was concerned at clashing with British influence in Morocco – in the event Britain, Spain and Italy were placated by France agreeing to allow them a free hand in Egypt, northern Morocco and Libya respectively, and the only objections to French expansion in the region came from Germany (see First Moroccan Crisis). Lyautey met Isabelle Eberhardt in 1903, and employed her for intelligence missions. After her death in 1904, he chose her tombstone. Early in 1907 Émile Mauchamp, a French doctor, was killed in Marrakesh, possibly as he was attempting to lay the groundwork for French expansion. Lyautey then occupied Oujda in eastern Morocco near the Algerian border. Having been promoted to division general, Lyautey was Military Governor of French Morocco from 4 August 1907. After taking Oudja, he went to Rabat to put pressure on the Sultan, getting embroiled in a power struggle between the Sultan and his brother, with Germany and France taking sides in the dispute. He returned to France in 1910, and in January 1911 he took up command of a corps at Rennes. On 31 October 1912, he was elected at the seat 14 of the Académie française.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1914 жылдың 27 шілдесінде генерал-резидент Ляути Парижден сыртқы істер министрінің орынбасары Абель Ферриден телеграмма алды. Ол өз офицерлеріне: «Бірақ, көптеген кәсіби сарбаздар сияқты, ол Үшінші Республиканы ұнатпады және соғыстың басталуын кейбір жағынан құптады, себебі саясаткерлер үндемеді». Сол күні соғыс министрі Мессими Ляутейге Марокконы ірі қалалар мен порттардан басқа тастап, барлық тәжірибелі әскерлерді Францияға жіберуге дайын болуды бұйырды. Кейінірек Мессими бұл «формальды» бұйрық екенін мәлімдеді. Соғыс басталған кезде Ляутей 70 000 әскерге қолбасшылық етті, олардың барлығы Armée d'Afrique немесе La Coloniale құрамында болды. Француз заңына сәйкес, метрополиялық әскерге шақырылғандар тек ерекше жағдайларда ғана шетелде қызмет етуге міндетті болатын. Бастапқыда ол батыс майданға екі алжирлік-тунистік дивизияны, содан кейін тағы екеуін, сонымен қатар Мароккода қызмет ететін алжирліктердің екі бригадасын және 5000 марокколықтың бригадасын жіберді. Алжир мен Тунистің жетпістен астам батальоны Батыс майданында қызмет етті, ал Марокконың бір және жеті алжирлік спахи (атты әскер) полкі Батыс майданында жаяу әскер ретінде қызмет етті, ал қалғандары Македонияда немесе – атты күш ретінде – Левант аймағында соғысты. 1914 жылы Хенифра маңындағы жорықта 33 офицер, 580 сарбаз және екі батальонның қару-жарағы жоғалды. Бұл соғыс кезінде Мароккодағы жалғыз оқиға болғанмен, Ляутей Мароккодағы неміс пропагандасының нәтижесінде джихад қаупінен алаңдады, ал қалған легионерлердің көп бөлігі неміс азаматтары еді. Францияның оңтүстігінен төрт аумақтық полк жіберіліп, жұмылдырылған еуропалық отаршылармен бірге қызмет етті. 1915 жылдың ортасына қарай Ляутей Батыс майданға 42 батальон жіберді, ал оның орнына орта жастағы резервтегілер (марокколықтар оларды тәжірибелі жауынгерлер деп санайтын), сенегалдық Tirailleurs және марокколық Tirailleurs батальондары, сондай-ақ марокколық қазғыштар келді. 200 000 адаммен Ляутейге Орта Атлас пен Рифті ұстап тұру, Хенифрадағы Зайан, Тазадағы Абд әл-Малик және оңтүстіктегі әл-Хиба көтерілістерін басу міндеті жүктелді, соңғысына неміс суасты қайықтары көмектесті. Ляутей Верден мен Марокконың бір соғыстың бөлігі екенін айтты. Ляутей бірнеше қалада негізгі күштерді шоғырландыру туралы кеңеске құлақ аспай, оларды бүкіл елге таратып, жеке тәуекелді қабылдады. Ақырында, оның ойыны оңға бұрылды, өйткені ол потенциалды бүлікші тайпа басшыларына психологиялық басымдық алды. Ол сондай-ақ «саяси нәсілдер» деп аталатын саясатты жүзеге асырды, яғни әрбір тайпамен жеке жұмыс істеді; бұл кез-келген тайпаның отарлау жүйесінде тым көп ықпал етуін болдырмау үшін жасалды. Ляутей колониялық әкімші ретінде тиімді саналды. Оның басқару стилі Ляутейдің отаршылдық билік жүйесіне айналды. Ляутей жүйесі жергілікті басқару органдарына инвестиция салды және жергілікті бақылауды жақтады. Ол ұлтшылдық бейімділіктері жоқ, бірақ жергілікті автономияға зор ықыласы бар топты тауып, осы топқа саяси көшбасшылар ретінде инвестиция салуды ұсынды. Ол әскери күш пен басқа да билік құралдарын теңестіруге тырысты және француз отаршылдық әкімшілігінің астында марокколықтардың жақсы болашағы туралы көзқарас ұсынды. Мысалы, ол талантты жас француз қала құрылысшысы Анри Простті Марокконың ірі қалаларын қайта дамытудың кешенді жоспарларын жасауға шақырды. 1912 жылдан бастап Мароккода ол сұлтанға ашық құрмет көрсетті және Индо-Қытай губернаторы Ланессанның «біз мандаринге қарсы емес, мандаринмен басқаруымыз керек» деген сөздерін мақұлдады. Ляутейді саяси солшылдар қатты ұнатпады, ал Бриан 1916 жылдың желтоқсанында өзінің үкіметін қайта құруда Пэйнлеве оның құрамында қалудан бас тартты (ол қоғамдық нұсқау және көркемөнер министрі болған), өйткені ол онымен байланысуға асықты, бірақ Жоффренің Филипп Петен емес, Нивельмен алмастырылуы туралы күмәндер де рөл атқарды (Пэйнлеве кейін 1917 жылдың көп бөлігінде Соғыс министрі болды, содан кейін қысқа уақытқа премьер-министр болды). Ляутейге факт-комплимен кездесті, өйткені Нивельді ол таңдамаған еді, оны соғыс министрі адмирал Лаказе бас қолбасшы етіп тағайындады, ал Альберт Томас (бұрынғы соғыс жөніндегі хатшы) басшылығындағы оқ-дәрілер жеке министрлікке бөлінді. Ляутей Жоффреге, Фердинанд Фохқа және де Кастелнауға арқа сүйеуге үміттенген еді, бірақ бірінші кеңесші лауазымынан тез арада кетіп қалды, Фох солтүстік армия тобының қолбасшысы лауазымынан босатылды, де Кастелнау Ресейге тапсырмамен жіберілді, ал Ляутейге армияның бас штабының бастығы лауазымын қайта қалпына келтіруге рұхсат берілмеді. Ляутей нашар естіген және әңгімені басып алуға бейім болды. Министр және кабинет мүшесі ретінде ол британ үкіметімен тікелей байланыс жасауды қалаған, британдық CIGS Робертсонды (екі елдің генералдары стратегияның егжей-тегжейіне «араласудан» сақтауға тырысқан кезде) ашуландырды, ол Ляутейді ұнатпады. Рим конференциясына (1917 жылдың 5-6 қаңтары) пойызбен бара жатқанда Ляутей британдық делегация алдында Палестинадағы науқандары туралы лекция оқыды. Белгілі бір тікелейлігімен танымал Робертсон лекцияны тыңдап, содан кейін Ллойд Джорджқа «ол аяқтады ма?» деп сұрады, содан кейін төсекке кетті. Ляутей 1917 жылдың 27 ақпанында өткен Кале конференциясына қатысты, онда Ллойд Джордж британдық күштерін Францияда Нивельге бағынуға тырысты. Ллойд Джордж пен британдық генералдар арасында қатысты даудан кейін Ляутей Калеге пойызға отырғанға дейін ұсыныстарды көрмегенін мәлімдеді. Нивельдің жоспарымен танысқаннан кейін Ляутей оның «Дюшесс де Жерольштейн» жоспары екенін айтты (армияны сатиралайтын жеңіл опера). Ол Нивельді қызметтен босатуға тырысуды ойлады, бірақ әскерилерге қарсы дәстүрлі республикалық наразылыққа тап болды. Ляутей Нивель туралы алаңдаушылығын Армия орталық тобының қолбасшысы Петенмен бөлісті, ол оны ауыстыратын болатын. Ляутей француз парламентінің жабық отырысында тіпті әскери авиация туралы талқылаудан бас тартты, ал ашық отырыста мұндай мәселелерді жабық отырыста талқылаудың өзі қауіпсіздік тәуекелі екенін мәлімдеді. 1917 жылдың 15 наурызында парламентте ұрысып, одан кейін бірнеше жетекші саясаткерлер Соғыс министрі лауазымын қабылдаудан бас тартқаннан кейін ол Соғыс министрі қызметінен кетті, нәтижесінде Аристид Брианның алтыншы кабинеті (1916 жылдың 12 желтоқсаны – 1917 жылдың 20 наурызы) төрт күннен кейін құлап кетті.
On 27 July 1914, Resident General Lyautey received a cable from Paris from the undersecretary of foreign affairs Abel Ferry. He was quoted as telling his officers: However, like many professional soldiers, he disliked the Third Republic, and in some ways welcomed the outbreak of war "because the politicians have shut up". The same day War Minister Messimy told Lyautey to prepare to abandon Morocco except for the major cities and ports, and to send all seasoned troops to France. Messimy later said this had been a "formal" order. At the outbreak of war Lyautey was commanding 70,000 troops, all members of the Armée d'Afrique or part of La Coloniale. Under French law, metropolitan conscripts might only under very exceptional circumstances be made to serve abroad. Initially he sent two Algerian Tunisian divisions to the western front, then another two, plus two brigades of Algerians serving in Morocco, and a brigade of 5,000 Moroccans. Over seventy battalions of Algerians and Tunisians served on the Western front, while one Moroccan and seven Algerian regiments of Spahis (cavalry) served dismounted on the Western Front – others fought in Macedonia or – mounted – in the Levant. In 1914 33 officers, 580 soldiers and the weapons of two battalions were lost in an expedition near Khenifra. Although this was to prove the only incident in Morocco during the war, Lyautey was worried about the threat of jihad as a result of German propaganda in Morocco, and many of the remaining legionnaires were German. Four territorial regiments were sent from the south of France and served alongside the mobilised European colonists. By mid 1915 Lyautey had sent 42 battalions to the Western Front, receiving in return middle aged reservists (who to his delight were regarded as seasoned warriors by the Moroccans), battalions of Tirailleurs sénégalais and Tirailleurs marocains, as well as irregular Moroccan goumiers. With 200,000 men Lyautey had to hold down the Middle Atlas and the Rif, suppressing rebellions by Zaians at Khenifra, Abd al Malik at the Taza, and al Hiba in the south, the latter aided by German U boats. Lyautey argued that Verdun and Morocco were part of the same war. Lyautey disregarded advice to concentrate major forces in a few cities and took a personal risk by spreading them all over the country. At the end, his gamble turned right as he got a psychological edge over potentially mutinous tribal chiefs. He also practiced a policy known as politique des races, i. e. dealing separately with each tribe; this was done to avoid any one tribe from gaining too much influence within the colonial system. Lyautey is considered to have been an apt colonial administrator. His governing style evolved into the Lyautey system of colonial rule. The Lyautey system invested in pre established local governing bodies and advocated for local control. He advocated for finding a sub group that didn't have nationalistic tendencies but had a strong desire for local autonomy then investing in this sub group as political leaders. He tried to balance blunt military force with other means of power and promoted a vision of a better future for the Moroccans under the French colonial administration. For example, he invited a talented young French urban planner Henri Prost to design comprehensive plans for redevelopment of the major Moroccan cities. In Morocco from 1912 he was publicly deferential to the sultan and quoted with approval Governor Lanessan of Indo China "we must govern with the mandarin and not against the mandarin". Lyautey was strongly disliked by the political Left, and when Briand reconstructed his government in December 1916, Painlevé declined to stay part (he had been Minister of Public Instruction and Fine Arts) as he was reluctant to be associated with him, although doubts about the replacement of Joffre by Nivelle rather than Philippe Petain also played a role (Painlevé was later himself Minister of War for much of 1917, then briefly Prime Minister late in the year). Lyautey was met with a fait accompli as Nivelle, whom he would not have chosen, had been appointed Commander in Chief by the acting War Minister Admiral Lacaze, whilst munitions under Albert Thomas (formerly Under Secretary for War) were hived off into a separate ministry assisted by the industrialist Louis Loucheur as Under Secretary of State. Lyautey had hoped to rely on Joffre, Ferdinand Foch and de Castelnau, but the first soon resigned from his job as advisor, Foch had already been sacked as commander of Army Group North, de Castelnau was sent on a mission to Russia, and Lyautey was not permitted to revive the post of Chief of the Army General Staff. Lyautey was hard of hearing and inclined to dominate conversation. As minister and cabinet member, he preferred to deal directly with the British government via the British Embassy, to the annoyance of the British CIGS Robertson (at a time when generals of both countries tried to prevent politicians from "interfering" in the details of strategy), who disliked Lyautey. On the train to the Rome Conference (5–6 January 1917) Lyautey stood before a map lecturing the British delegation on their Palestine campaign. Robertson, a man of notorious bluntness, listened to the lecture then asked Lloyd George "has he finished?" before retiring to bed. Lyautey attended the infamous Calais Conference on 27 February 1917, at which Lloyd George attempted to subordinate British forces in France to Nivelle. After a serious argument had broken out between Lloyd George and the British generals, Lyautey claimed that he had not seen the proposals until he boarded the train for Calais. On being shown Nivelle's plan, Lyautey declared that it was "a plan for "the Duchess of Gerolstein" " (a light opera satirising the army). He contemplated trying to have Nivelle dismissed, but backed down in the face of traditional Republican hostility to military men with political aspirations. Lyautey shared his concerns about Nivelle with Petain, commander of Army Group Centre, who would eventually replace him. Lyautey refused to discuss military aviation even at a closed session of the French Chamber, and at the subsequent open session declared that to discuss such matters even in closed session would be a security risk. He resigned as Minister of War after being shouted down in the Chamber on 15 March 1917, and after several leading politicians declined the post of Minister of War, Aristide Briand's sixth cabinet (12 December 1916 – 20 March 1917) fell four days later.
Соғыстан кейінгі
Ляутей 1920 жылдардың басында Марокконың жоғары деңгейдегі зерттеулер институты мен Шерифтік ғылыми институтының құрылуын ұйымдастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Францияның Орталық державаларға қарсы күресте көптеген ресурстары қажет болғанына қарамастан, ол елдің толық аймағын оккупациялауды жалғастыруға талап етті. 1914–1921 жылдардағы Зайан соғысы кезінде ол француз күштерінің жалпы қолбасшысы болды. 1925 жылы Париждің Риф тауларындағы Абдул-эль-Кримнің көтерілісін басу үшін 100 000 әскерге Филипп Петенді басшылыққа тағайындағанына ренжіді және отставкаға шықты.
Lyautey caused the Institute for Advanced Moroccan Studies and the Sherifian Scientific Institute to be set up in the early 1920s. During the First World War, he had insisted on continuation of the occupation of the whole country, regardless of the fact that France needed most of her resources in the struggle against the Central Powers. He was in overall command of French forces during the time of the Zaian War of 1914–21. He resigned in 1925, feeling slighted that Paris had appointed Philippe Pétain to command 100,000 men to put down Abd el Krim’s rebellion in the Rif Mountains.
Париж көрмесі
Ляути 1931 жылы Париждегі отаршылдық көрменің комиссары болды, ол метрополиялық Францияда империяға қолдау көрсету мақсатымен ұйымдастырылған. Көрмеге келушілерге арналған нұсқаулықтың кіріспесінде Ляути былай деп жазған: «Осы көрмеде сіздер өткеннің сабақтарымен қатар, қазіргінің және, ең бастысы, болашаққа арналған сабақтарды табуыңыз керек. Көрмеден шығарда Ұлы Франция үшін әрқашан жақсырақ, ұлырақ, кеңірек және жан-жақтырақ істер жасауға бел буып шығуыңыз керек». Париж метросының арнайы ұзартылған желісі Бои-де-Винсеннге дейін салынды. Француз үкіметі мен Париж қаласы 318 миллион франк шығынға батса да, көрме 33 миллион франк пайда әкелді. Бельгия, Дания, Нидерланды, Италия, Португалия және АҚШ та өздерінің теңіз арқылы иеленген жерлері туралы көрмелер ұйымдастырды, бірақ Ұлыбритания қатыспады. Ляутидің бірнеше рет тікелей өтініштеріне қарамастан, олар 1924 жылғы өз көрмелерінің құнына сілтеме жасады. Бои-де-Винсеннге орналасқан Палас-де-ла-Порте-Дорэ 1931 жылғы отаршылдық көрменің бір бөлігін қамтыды; Ляутидің кабинеті фойеде сақталған.
Lyautey was commissioner of the Paris Colonial Exposition of 1931, designed to encourage support for the Empire in Metropolitan France. The introduction to the visitors guide contained Lyautey’s instruction: "you must find in this exhibition, along with the lessons of the past, the lessons of the present and above all lessons for the future. You must leave the exhibition resolved always to do better, grander, broader and more versatile feats for Greater France." A special extension line of the Paris Metro was built to Bois de Vincennes. Despite costing the French government and City of Paris 318m francs, the exhibition made a profit of 33m francs. Belgium, Denmark, the Netherlands, Italy, Portugal and the USA also contributed exhibitions on their overseas possessions, but not Britain, which despite repeated pleas by Lyautey cited the cost of its own exhibition of 1924. The Palais de la Porte Dorée in Bois de Vincennes housed part of the Colonial Exhibition of 1931; Lyautey's study is preserved as part of the foyer.
Жерлеу және мұра
1925 жылы генерал-резидент лауазымынан кеткеннен кейін Ляутей Рабатта өзінің жерленуін жоспарлады және 1933 жылы суретші Жозеф де Ла Незиерден өзінің кесенесі үшін дәстүрлі мұсылман құббасы түрінде эскиз жасауды өтінді. 1934 жылғы 27 шілдеде Францияда Ляутей қайтыс болғаннан кейін және 1934 жылғы 3 тамызда Нансиде өткен мемлекеттік жерлеу рәсімінен соң, француз билігі оның мәңгілік бейітін Челла немесе Хасан мұнарасы сияқты танымал орындарға емес, протекторат резиденциясының аумағында орналастыруға шешім қабылдады. Бұл кейбір мұсылман марокколықтарының сезімталдығын қынжыртуы мүмкін еді. Дегенмен, Марокконың христиан отаршылына ескерткіш орнату мәселесі даулы болды және Мохамед Белхасан Ваззани сияқты ұлтшыл және мұсылман лидерлері тарапынан сынға алынды. Осы алаңдаушылықты білдіре отырып, Марокко сұлтаны Мұхаммед V 1935 жылғы 31 қазанда резиденция аумағындағы жерлеу рәсіміне қатысудан бас тартты, өйткені Ляутейдің мәйіті аяқталған кесенеге қойылды. Ол сол күні Рабаттың орталығындағы Баб-эр-Руахта өткен рәсімге қатысқан болатын. Кесененің құрылысын архитектор Рене Кану Ла Незиердің эскизіне сүйене отырып жобалады. Марокко тәуелсіздік алғаннан кейін француз президенті Шарль де Голль мен Марокконың сол кездегі королі Мұхаммед V әлі де дау тудыратын кесене төңірегіндегі жағдайлардың алдын алу және Ляутейдің мәйітін қайтаруға келісті. Ол 1961 жылғы 22 сәуірде салтанатты түрде шығарылып, Касабланка арқылы Францияға жіберілді. Содан бері кесене бос тұр. Мароккодағы Кенитра қаласы француздардың 1933 жылы «Порт-Ляути» деп атады, бірақ 1956 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін қайта аталды. 13-ші парашюттік драгун полкінің гарнизоны оның құрметіне аталды. Марокконың Касабланка қаласындағы Лицей Ляути оның есімімен аталады. Ляутейдің атты мүсіні Касабланкадағы француз консулдығында орналасқан. Ляутей «Өз еркіңді таңбаламасаң, жаудың еркіне бағынасың» деген сөздерімен есімдеріне түсті. Ляутей «Тіл – әскері мен флоты бар диалект» (Une langue, c'est un dialecte qui possède une armée et une marine) деген афоризмнің авторы деп есептеледі. 1918 жылы Канад тауларындағы Ляутей тауы оның құрметіне аталды.
Following his resignation from the position of Resident general in 1925, Lyautey planned for his own burial in Rabat and in 1933 requested painter Joseph de La Nézière to produce a sketch for his mausoleum as a traditional Muslim Qubba. Following Lyautey's death in France on 1934 07 27 and his state funeral in Nancy on 1934 08 03, the French authorities decided to locate his resting place on the Protectorate Residence's grounds rather than in more iconic locations such as Chellah or near the Hassan Tower, which could have offended some Muslim Moroccan sensitivities. Even so, the erection of a monument to Morocco's Christian colonizer was controversial and criticized by Mohamed Belhassan Wazzani and other nationalist and Muslim leaders. Reflecting those misgivings, Sultan Mohammed V of Morocco declined to attend the funeral on the Residence grounds on 1935 10 31, when Lyautey's remains were eventually placed in the completed mausoleum, even though he participated in a ceremony earlier the same day at Bab er Rouah in downtown Rabat. The mausoleum building was designed by architect René Canu based on La Nézière's sketch. Following Moroccan independence, French President Charles de Gaulle and Mohammed V, by then the King of Morocco, agreed to preempt the risk of incidents around the still controversial mausoleum and to repatriate Lyautey's remains, which were ceremoniously removed on 1961 04 22 and shipped to France via Casablanca. The mausoleum remained empty thereafter. The town of Kenitra, Morocco was named "Port Lyautey" by the French in 1933, but renamed after independence in 1956. The Garrison of the 13th Parachute Dragoon Regiment is named after him. Lycée Lyautey in Casablanca, Morocco is named after him. An equestrian statue of Lyautey is located at the French consulate in Casablanca. Lyautey is remembered for his words in a critical moment, "Whoever does not impose his will submits to that of the enemy." Lyautey has been suggested as the author of the aphorism that "a language is a dialect which owns an army and a navy" (Une langue, c'est un dialecte qui possède une armée et une marine). Mount Lyautey in the Canadian Rockies was named for him in 1918.
Жалпы сілтемелер
Бұл мақаланың бір бөлігі француз тіліндегі Уикипедиядан аударылды: fr:Hubert Lyautey. Вудвард, Дэвид Р. Фельдмаршал сэр Уильям Робертсон. Вестпорт, Коннектикут және Лондон: Прагер, 1998.
Portions of this article were translated from the French language Wikipedia article :fr:Hubert Lyautey. Woodward, David R. Field Marshal Sir William Robertson. Westport, Connecticut & London: Praeger, 1998.