Кіріспе

Корольдіктің немесе империяның қалған бөлігінен ерекше автономияға ие аймақ – Англия мен Ирландияның палатиндік графтықтары.

Англияда, Уэльсте және Ирландияда графтық палатин немесе палатинат – патшалықтың қалған бөлігінен ерекше билік пен автономияға ие, мұрагерлік дворян басқаратын аймақ. Атауы латын тіліндегі *palātīnus* сөзінен, яғни "сарайға қатысты" дегеннен, ал *palātium* сөзінен, яғни "сарай" дегеннен шыққан. Осылайша, графтың басқаруындағы, ағылшын тіліндегі графқа баламасы болатын, төрелік құқықтың қолданылуын білдіреді. Герцогтық палатин да ұқсас, бірақ оны герцог басқарады, ол графтан жоғары дәрежелі дворян. Аталған дворян патшаға адал болуға ант бергенімен, аймақты патшадан тәуелсіз басқаруға құқылы болған. Сондықтан оны патшадан алған феодалдық барондықтан ажырату қажет, себебі ол мұндай тәуелсіз билікке ие болған жоқ. Палатиндік графтықтардың билеушілері өздерінің феодалдық барондарын құрды, олар тікелей олардан ұсталатын, мысалы, Халтон бароны сияқты. Англияда графтық палатиндік юрисдикциялар Норман әулетінің тұсында құрылды. Еуропа континентінде олардың тарихы ертерек. Жалпы алғанда, егер патша билеушіге палатиндік автономия берілсе, онда бұл патшалықтың шеткі аймағында болды, сол кезде аймаққа қарулы көтерілісшілердің қаупі төндіріп, олар шекарадан тысқары жерлерге шегініп, қайтадан кіруі мүмкін еді. Норман дәуіріндегі ағылшын монархиясы үшін бұл Солтүстік Англияға, Уэльске және Ирландияға қатысты. Берілген билік мұрагерлік болғандықтан, кейбір графтықтар феодалдық кезең аяқталғаннан кейін де заңды түрде сақталды.

Дарем, Честер және Ланкастер

Англияда нормандер басып алғаннан кейінгі онжылдықтарда, түрлі графтар мен епископтарға палатин ("сарайдан") биліктері берілді, яғни корольдің басқа жерлерде жүзеге асыратын билігіне тең билік. Бұл кейбір жерлерде қорғаныс шарасы болған болуы мүмкін, жергілікті билікке осал шекаралық аймақтарды өз қалауынша қорғауға, сот шешімін күтуге кеткен уақыттан аулақ болуға және жергілікті ресурстарды үйлестірудегі кедергілерді бір лауазымды тұлғаның қалауынша жоюға мүмкіндік берді. Дегенмен, палатин биліктері шекараға жақын емес Эли аралы сияқты аймақтарға да берілді. Чеширге қатысты палатин билігін Честер графтары иеленді, бұл атақ 1254 жылдан бері тақтың мұрагері үшін сақталған (1264-1265 жылдары Генрих III-тен үкіметті тартып алған Симон де Монфорттың қысқа мерзімді билігінен басқа). Честерде округ барондарынан тұратын өз парламенті болды және 1543 жылға дейін парламентте өкілдік етпеді, ал 1830 жылға дейін кейбір ерекше артықшылықтарын сақтап келді. Нормандер басып алғаннан кейін, Дарем графтығының әкімшілігіне басшылық еткен Дарем епископтарына да ерекше өкілеттіктер берілді. Бұл епископтардың Дарем графтығының Палатин билігі ерекше тұрақты болды: Дарем 1654 жылға дейін парламенттік өкілдік алған жоқ, ал Дарем епископтары 1836 жылға дейін уақытша юрисдикцияларын сақтап келді. Ланкаширдің бірінші герцогы Ланкастерге 1351 жылы граф мәртебесінен жоғарылатумен бірге палатин билігі берілді. Бұл Англияда құрылған екінші герцогтік болды, алғашқысы 1337 жылы құрылған Корнуолл герцогтігі, ол да палатин билігімен байланысты болды. Герцогтік 1399 жылы Генрих IV таққа отырғанда тәжбен біріктірілді, бірақ Ланкастер герцогтігінің кең аумақтары тәж мүлкіне қосылмады және бүгінгі күнге дейін Ланкастер герцогы ретінде монарх үшін бөлек басқарылуда. Герцогтік арқылы жүзеге асырылатын құқықтар, тәждің орнына, Ланкаширдегі палатин биліктерін қамтыды, олардың соңғысы 1873 жылы ғана жойылды. Ланкастер графтығының Палатинінде адал тост "Патша, Ланкастер герцогы" делінеді. Патшаның жарлықтары осы үш палатин графтығында XIX ғасырға дейін күшін жойған жоқ, ал 1970 жылға дейін Ланкашир мен Даремде жеке канцлер соты болды. (Ланкастер графтығының Палатин канцлер соты және Дарем мен Садбердж графтығының Палатин канцлер соты қараңыз). Палатин графтығының графтық сотының шешіміне шағым бірінші кезекте осы графтық палатиннің жалпы соттарына берілуі керек еді. Англияда екі патша бар, атап айтқанда, тәж киген Англияның патшасы және тәждің орнына митра киген Дарем епископы. Уильям де Сент-Ботольф (1302).