Кіріспе

Перси Бише Шеллидің 1819 жылғы одасы "Батыс желіне арналған ода" – Перси Бише Шеллидің 1819 жылы Италияның Флоренциясы маңындағы Кассин орманында жазған одасы. Алғаш рет 1820 жылы Чарльз Ольер Лондонда "Прометей босатылған, төрт актілі лирикалық драма және басқа өлеңдер" жинағының бір бөлігі ретінде жарияланды. Шелли өзгеріс және революция туралы ойларын таратуды ең басты мақсаты деп санады, сондықтан жел – ақын-пайғамбар бейнесі арқылы жаңалықты тарату символына айналды. Кейбір зерттеушілер бұл өлеңнің 1819 жылы оның ұлы Уильямның (Мэри Шеллиден туған) қайтыс болуына жауап ретінде жазылғанын айтады. Осы қайғылы оқиға Шеллиге үлкен әсер етті. Өлең ақынның өзгеріс пен революцияның дауысы ретіндегі рөлін көркемдеп бейнелейді. Бұл өлеңді жазған кезде Шелли, сөзсіз, 1819 жылдың тамызында болған Питерлу шабуылын есінде ұстаған. Оның сол кезде жазылған басқа өлеңдері – "Анархияның маскасы", "Прометей босатылған" және "1819 жылғы Англия" – осы саяси өзгерістер, революция және ақынның рөлі туралы мәселелерді көтеріп, талқылайды.

Жанр

Ежелгі грек дәстүрінде ода ресми қоғамдық шақырудың бір түрі саналды. Ол әдетте күрделі құрылымды поэма болып, маңызды діни немесе мемлекеттік салтанаттарда айтылатын немесе әнмен орындалатын. Гарольд Блумның сөзінше, "Батыс желіне арналған ода" ода дәстүрінің екі түрін бейнелейді: Пиндардың одалары және Горацийдің одалары. Пиндардың одалары асқақ көңіл-күймен және адамның жетістіктерін мақтап, даңққа бөленген, ал Горацийдің одалары жеке және ойшарлы, емес, қоғамдық болды. Шелли осы өлеңінде осы екі элементті біріктіреді. Ағылшын дәстүрінде ода, "интеллектуалдық және рухани мәселелердің биік, ұлы ойларын жеткізуге арналған құрал" ретінде көбірек танымал болды. Бұл мақсат Шеллидің одасында да көрінеді.

Құрылымы

"Батыс желінің одасы" үшінші ұйқаспен жазылған бес бөлімнен (кантодан) тұрады. Әр бөлім төрт үштіктерден (ABA, BCB, CDC, DED) және ұйқасты жұптардан (EE) құралған. Ода иамбтық пентаметрмен жазылған. Өлеңнің басында үш бөлімде желдің жер, ауа және мұхитқа тигізетін әсері суреттеледі. Соңғы екі бөлімде ақын желге тікелей үндесіп, оның күшін сұрайды, оны көтеріп алып, саяхаттарында серігі ететіндей етуді өтінеді. Өлең қысқы күндер келсе, көктем де жақын деген үміт арқаумен аяқталады.

Өлеңнің түсіндірмесі

Өлеңді екі бөлікке бөлуге болады: алғашқы үш ән Желдің сипаттары туралы, және әрқайсысы "Ой, тыңда!" деген тілеумен аяқталады. Соңғы екі ән Жел мен ақынның арақатынасын баяндайды. Өлеңнің әр әні өзінің жеке тақырыбын қамтиды, ол орталық оймен байланысты.

Бірінші ән

Бірінші строфа "жапайы батыс жел" (1-жол) аллитерациясымен басталады. Апострофтың қолданылуы желді тұлғаландырып көрсетеді. Дегенмен, бұл өлеңді желді мақтауға бағытталған оптимистік жыр деп қарауға болмайды, ол анық түрде күзбен байланысты. Алғашқы жолдарда "өлген жапырақтар" (2) сияқты тұлғаландыру элементтері бар, өлім мәні жолдың соңында "өлген" (2) сөзін қою арқылы жасалған инверсиямен күшейтіледі. Бұл жапырақтар "періштелер" (3) сияқты, қорқыныштан қашады. "chariotest" (6) – екінші жаққа қаратылған сөз. Келесі жолдағы "безір қабірінде" (8) "көктемнің әпкесі" (9) – шығыс желіне сілтеме, оның "жанды түстері мен хош иісі" (12) өлеңнің төртінші жолындағы өлімді еске түсіретін түстерге күрт қайшы келеді. Бұл строфаның соңғы жолында батыс жел "жойғыш" (14) деп есептеледі, себебі ол ағаштардан өмірдің соңғы белгілерін алады, ал көктемде өмірге келетін тұқымдарды тарату арқасында "сақтаушы" (14) болып табылады.

Екінші ән

Өлеңнің екінші бөлімі бірінші бөлімінен гөрі әлдеқайда еркін ағынды. Аспандағы "бұлттар" (16) "жердің шіритін жапырақтарына" (16) ұқсас. Бұл – бірінші бөлімнің екінші жолына ("өлі жапырақтар", 2) сілтеме. Бұлттар да өлген жапырақтар сияқты көп. Осы сілтеме арқылы пейзаж қайтадан еске түсіріледі. "Бұлттар" (16) "көк пен мұхиттың араласқан бұтақтарынан" (17) шашылып түскендей. Бұл, мүмкін, аспан мен дауылды теңіз арасындағы шекараның ажыратылмастығын және көкжиектен зенитке дейінгі кеңістіктің дауылды бұлттармен жабылғанын көрсетеді. "Бұлттарды" сондай-ақ "жаңбырдың періштелері" (18) деп қарастыруға болады. Киелі кітапта айтылғандай, олар аспаннан жерге хабар жеткізетін елшілер болуы мүмкін. Осы екі табиғи құбылыс – жаңбыр мен молния, "өнімді және нұрлы күштерімен" өзгеріс әкеледі. 21-жол "кейбір қаһарлы Маэнадтар" деген сөздермен басталады, және батыс жел тағы да өлеңнің екінші бөліміне кіреді; мұнда ол бірден екі нәрсе: біріншісі, ол "қайғылы ән / өліп бара жатқан жылдың" (23–24), екіншісі – "шешуші болжам айтатын қозғалыс пайғамбары"; тек "қара жаңбыр, от және ақ жаңбырды" (28) ғана емес, сонымен қатар оны "жарып жіберетін" (28) пайғамбар. Осы жарылыстың хабаршылары – "дауылдың шашы" (23). Шелли сондай-ақ батыс жел соққанда, жылдың аяқталуы туралы азалы ән айтылып жатқандай сезіледі және бұлттармен жабылған аспан "безілген орынға" ұқсайды, яғни өліп бара жатқан жылдың немесе аяқталып бара жатқан жылдың жерлену орнына. Осы бөлімде Шелли "көзқарасын жердегі көріністен жапырақтарға қарап, көктегі зор қозғалысты қамтуға дейін кеңейтеді". Бұл жел енді көкжиекте емес, сондықтан алыс емес, біздің үстімізде екенін білдіреді. Бұлттар енді айналып жатқан жапырақтардың бейнесін көрсетеді; бұл параллелизм біздің "көзқарасымызды шекті әлемнен макрокосмосқа" көтергенін көрсетеді. Бұлттарды жапырақтармен салыстыруға болады, бірақ бұлттар жапырақтардан көбірек құбылмалы және үлкен, сондықтан оларды жоғарыда айтылғандай, жаңбыр мен молнияның хабаршысы ретінде қарастыруға болады.

Үшінші жол

Бұл судағы батыс желдің әсерін көрсетеді. Үшінші әнді оқығанда, ең алдымен "көрді" (33) етістігінің неге қатысты екендігі туралы сұрақ туындайды. Бір жағынан "көк Жерорта теңізі" (30) бар. "Жерорта теңізі" әннің тақырыбы болғандықтан, "синтаксистік ағылыс" жалғасады және өлеңнің ағыны бұзылмайды; "Ол кристалл ағындарының орамында / Тынығып, / Баиа шығанағындағы пемза аралының жанында / Ескі сарайлар мен мұнараларды ұйқыда көрді" (30–33) делінеді. Екінші жағынан, бұл әннің жолдары қайтадан "желге" сілтеме жасауы да мүмкін. Онда "желге" қатысты етістік "тынықты" емес, осы кантоның бұрынғы жолы, яғни "Оянған және көрген" (29, 33) болады. Бірақ "Жер шарын" немесе "жел" нені көргеніне қарамастан (33), олардың көрген қаласы нақты ма, әлде жағалаудағы қаланың судағы көрінісі ме, немесе ол тек бір ой-қиял ма деген сұрақ туындайды. Пири де мұнда сенімді емес. Оның пікірінше, бұл "толқынды судың құламасынан немесе көкжиектің жарқыраған шағылысынан туған қиял болуы мүмкін". Екі мүмкіндік те логикалық көрінеді. Су асты әлемінің пайда болуын түсіндіру үшін, оны шынайы нәрсемен түсіндіру оңайырақ болуы мүмкін, мысалы, желдің суда иллюзия тудыру қабілеті. Оның қысымымен жел "қаланың көрінісін оятады". Соңғы екі әннен жел туралы білгенімізден, жел Жаратушы рөлін атқаратын күш екені анық көрінеді. Жел нақты нәрселерді немесе иллюзияларды жасай ма, бұл аса маңызды емес сияқты. Баиа шығанағында (Неаполь шығанағының солтүстік жағында) шындығында жер сілкінісі салдарынан ығысқан су астындағы римдік қираған орындары бар. Әрине, мүк пен гүлдер – теңіз шөптері. Үшінші канто бұрынғы кантолармен салыстырғанда, өзгеше кезеңді көрсетеді. Шелли бірінші және екінші кантода өлімді және өмірдегі өзгерістерді қабылдаса, енді ол "көңілді естеліктерге [, еске алады] балама трансценденттік мүмкіндікке" бет бұрады. 26-шы жолдан 36-шы жолға дейін табиғаттың суреті берілген. Бірақ 36-шы жолға жақын қарасақ, сөйлемнің көрінетіндей емес екенін түсінеміз, себебі ол "осылай тәтті, оларды сипаттағанда адам әлсіздікке шалдығады" дегенді білдіреді. Бұл көркем суреттің шындық емес екенін және келісімнің жақын арада бұзылатынын көрсетеді. Бірнеше жолдан кейін Шелли кенеттен "қорқу" туралы айтады (41). Бұл да маусымның өзгеруін хабарлайтын батыс желдің әсерін көрсетеді.

Төртінші ән

Ал бірінші және үшінші жырлар "О, батыстың желі" және "Сен" (15, 29) деген сөздермен басталып, желге бағытталған болса, төртінші жырда өзгеріс бар. Назар енді "желге" емес, "Егер мен..." (43–44) дейтін сөйлеушіге аударылады. Осы бөлімге дейін өлең өте анонимді болып көрінді және тек жел мен оның күштеріне ғана шоғырланды, сондықтан өлеңнің авторы көбінесе естен шығып кеткен. Пири мұны "жеке тұлғаны басу" деп атайды, ол поэманың осы бөлігінде толығымен жоғалады. Автордың енді өзі туралы айтып отырғаны анық көрінеді. Бұл шындық екенін автордың бірінші тұлғадағы "Мен" (43–44, 48, 51, 54), "менің" (48, 52) және "маған" (53) деген сөздерін жиі қолдануы көрсетеді. Бұл сөздер төртінші жырда тоғыз рет кездеседі. Әрине, автор атмосфераны күшейтіп, оқырманға бірінші үш жырдағы жағдайды еске түсіргісі келеді. Ол мұны бұрынғы жырлардағы суреттерді осы жырда қолдану арқылы істейді. "Жапырақ", "бұлт" және "толқын" сияқты суреттер бұрын тек желмен бірге болса, енді олар автормен бірге келеді. Автор олардың бірі болу туралы ойланып, "Егер мен..." (43 және одан кейінгі тармақтар) дейді. Шелли өзін желмен теңестіреді, бірақ өмірден алған барлық білімін ұмытып, "таза әлемге" ену мүмкін емес екенін біледі. Шелли өмірдегі шектеулілігін және өзінің кім екенін жақсы түсінеді, бұл оның 53-жолдағы шеберлігінде көрінеді. Ол онда "О, мені толқын, жапырақ, бұлт сияқты көтеріп ал" (53) дейді. Бұл оның үшін мүмкін емес екенін білсе де, одан айнымайды. Шелли желмен жаңа тұлға табу тілегін орындаудың жалғыз жолы – азап немесе өлім деп санайды, өйткені өлім жаңа өмірге бастайды. Сондықтан ол "өмірдің тікендеріне түсіп", "қан төгуді" (54) қалайды. Жырдың соңында ақын "сағаттардың ауыр салмағы зерттеумен және мойынсұнумен" (55) басып тастағанын айтады. Бұл өткен жылдар мен бостандық үшін күрескен, бірақ түрмеге қамалған адамдардың үмітін "зерттеумен және мойынсұнумен" (55) басып тастағанын көрсетеді. Осыны білген соң, батыс желдің мағынасы өзгереді. Жел – "басқарылмаған" (47) және "жабайы" (56) күш. Бұл жыр ақынның дұғасы немесе мойындауы сияқты естіледі, бірақ ол Құдайға емес, табиғатқа арналған. Шелли мұңдық атеист болған және романтизмнің ерекшеліктерінің бірі – табиғатты құдайлықпен теңеу, батыс желдің Құдай рөлін алуы. Шелли осы жырда метафораларды қолдануын да өзгертеді. Алғашқы жырларда жел толыққанды түсіндірілген метафора болса, енді метафоралар әлсіз ұсынылған – "өмірдің тікендері" (54). Шелли төртінші элементті де естен кетіреді: отты. Бұрынғы жырларда ол жер, ауа және су туралы жазған. Оқырман енді отты күтеді, бірақ ол жоқ. Бұл симметрияның бұзылуына әкеледі.

Бесінші ән

Соңғы әнде желдің маңызы ерекше зор. Өлеңнің басында жел ағаштардың жапырақтарын ғана соға алатын. Алдыңғы жырда ақын өзін жапырақпен теңестірген. Осы әнде жел бұрын айтылған екі нәрсені де пайдалана алады. Бұрынғы айтылғандардың бәрі – жел, жер және су элементтерінің бір бөлігі еді. Енді төртінші элемент енгізіледі: от. Бұл әнде де қарама-қарсылық бар: 57-жолда Шелли «Мен сені» деп жазса, 62-жолда «Сен мені» деп жазған. Бұл есімдіктетер бесінші жырда жеті рет кездеседі. Бұл «ақынның өзінің қабілетіне емес, кем дегенде желмен байланысу қабілетіне қайта сенімділігін» көрсетеді. Сонымен қатар, бірінші тұлғадағы есімдіктердің жиі кездесетінін атап өту керек, бірақ иелік есімдік «менікі» басым. Алдыңғы жырдағы «Мен» сөзінің жиі қолданылуынан айырмашылығы, бұл жырда ақын өзін-өзі сенімді сезінеді. Бұл ән төртінші жырдағыдай өтініш немесе дұға емес – бұл талап. Ақын желдің құралына, оның «лирасына» айналады (57). Бұл – ақынның желге деген бейімділігінің символы, ол өзінің музыканты болады, ал желдің демі оның деміне айналады. Ақынның желге деген көзқарасы өзгерді: бірінші жырда жел «мақалдаушы» (3) болса, енді жел «сиқырлы сөз» (65) болды. Соңғы екі жырдың арасында тағы бір айырмашылық бар: төртінші жырда ақын өзін жеке тұлғада білдірді: «жапырақ» (43, 53), «бұлт» (44, 53), «толқын» (45, 53) және «Сен сияқты» (56). Бұл жырда «жеке тұлғаны сезінудің осалдығы өзіне сенімсіздікке әкелді» және ең үлкен қорқыныш «бағынышты және мойынсұнушы» (56) болып қалу еді. Соңғы жыр бұдан өзгеше. Бұл жырда ақын көпше түрді қолданады, мысалы, «жапырақтарым» (58, 64), «үндестіктерің» (59), «ойларым» (63), «күл мен ұшқындар» (67) және «ернім» (68). Көпше түрді қолдану арқылы ақын өзінің сөзінде біршама тыныштық пен мақтаныш бар екенін көрсете алады. Тіпті, бұрынғы жырдың белгісіздігі жойылғандықтан, ол өзін қайта анықтаған сияқты. «Жапырақтар» бүкіл орманның жапырақтарымен бірігіп, «Еркі» (60) күшті үйлесімдердің құрамына айналады. Бұл «Еркі» (60) сөзінің болашаққа қатысты қолданылуы сөзсіз. Болашақ мағынасы арқылы өлеңнің өзі өткенде болған оқиға сияқты естіледі, тіпті ол болашақта болуы мүмкін нәрсеге арналған «болжам» (69) болуы мүмкін. Ақырында, Шелли қайтадан Желді дұға етіп шақырады және тіпті оны «өзінің» Рухы болғанын қалайды: «Рухым! Менімен бірге бол, құлшын!» (62). Ормандағы ағаштардың жапырақтары сияқты оның жапырақтары да құлап, шіріп кетеді, бірақ көктем келгенде олар қайтадан гүлдей бастайды. Сондықтан да ол көктемді асыға күтіп, соңғы жырдың соңында «Егер қыс келсе, көктем алыс па?» (70) деп сұрайды. Бұл, әрине, риторикалық сұрақ, өйткені қыстан кейін көктем келеді, бірақ «егер» қайта туу жеткілікті күшті және кең болса, ол келмеуі мүмкін, ал егер ол болмаса, басқа жаңарту – көктем бәрібір келеді. Демек, бұл сұрақтың терең мағынасы бар және ол тек маусымдардың өзгеруін ғана білдірмейді, сонымен қатар өлім мен қайта тууға да қатысты. Бұл өмірдегі қиындықтар мен проблемалардан кейін әрқашан шешім болады. Бұл – ақынның өмірге деген оптимистік көзқарасын көрсетеді, ол әлемге таныс еткісі келеді. Бұл – «Егер сен қазір азап шегіп жүрсең, болашақта жақсы күндер туады» деген сөзінің мағынасы. Бірақ желге ең күшті шақыру мына жолдар: «Өлі ойларымды ғаламға / кеуіп қалған жапырақтар сияқты жаңа өмірге жетелей гөр!» Мұнда Шелли Желге барлық пайдасыз ойларын жойып жіберсін деп жалбарынады, яғни, Желге арнап, жерді ояту үшін ән салады.

Қорытынды

Бұл өлең – ақынның саяси және рухани өзгерістердің қозғаушы күші ретіндегі рөлі туралы мұқият бақыланатын мәтін. Шелли осы тақырыпта көп жазған, әсіресе 1819 жылдары, ал оның ең айқын түрі «Поэзияны қорғау» атты еңбегінің соңғы белгілі жолдарында көрінеді: «Ақындар – түсініксіз шабыттың иерофанттары; болашақ қазіргі заманға тастаған алып көлеңкелердің көрінісі; олар түсінбейтін нәрсені айтатын сөздер; соғысқа шақыратын бұрыш, бірақ олар шабыттандыратын күшті сезінбейді; қимылсыз, бірақ қозғауға қабілетті күш. Ақындар – әлемнің мойындалмаған заң шығарушылары».