Солтүстік Америка – Еуропа ынтымақтастығы және Атлантикалық идеологиясы

Кіріспе

Саяси идеология
Солтүстік Америка – Еуропа ынтымақтастығы

Атлантизм, сондай-ақ Трансатлантизм деп аталады, Солтүстік Америка (АҚШ және Канада) мен Еуропадағы мемлекеттер арасында саяси, экономикалық және қорғаныс мәселелері бойынша тығыз одақ құруды жақтаған идеология. Мақсаты – қатысушы елдердің қауіпсіздігі мен өркендеуін сақтау немесе арттыру, сондай-ақ либералды демократияны және оларды көпмәдениеттілік аясында біріктіретін ашық қоғамның прогрессивті құндылықтарын қорғау. Бұл термин Солтүстік Америка мен Еуропамен шектесетін Солтүстік Атлант мұхитынан алынған. Термин кең мағынада Солтүстік Атлантикадағы әскери одақтарды Кеңес Одағына қарсы қолдауды, немесе кеңірек мағынада ынтымақтастықты, терең ортақ құндылықтарды, дипломатиялық мәдениеттердің бірігуін, қауымдастық сезімін және Солтүстік Америка мен Еуропа арасындағы интеграцияның белгілі бір дәрежесін білдіру үшін қолданылуы мүмкін. Іс жүзінде атлантизм философиясы Солтүстік Американың, әсіресе Американың Еуропаға белсенді қатысуын және мұхиттың екі жағындағы мемлекеттердің тығыз ынтымақтастығын ынталандырады. Атлантизм екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін, суық соғыста түрлі Еуро-атлантикалық институттарды, ең бастысы НАТО мен Маршалл жоспарын құру арқылы айқын көрінді. Атлантизмнің күш-қуаты әр аймақтан әр елге әр түрлі тарихи және мәдени факторларға байланысты өзгереді. Ол көбінесе Шығыс Еуропа, Орталық Еуропа, Ирландия және Ұлыбританияда (арнайы қатынаспен байланысты) ерекше күшті болып саналады. Саяси тұрғыдан, ол ең қатты және ынталы түрде, бірақ тек классикалық либералды немесе Еуропадағы саяси оңға ғана емес, байланысты. Атлантизм көбінесе АҚШ-тың саяси немесе әлеуметтік мәдениетіне, Солтүстік Америкадағы Еуропаға деген жанастықты, сондай-ақ екі құрлық арасындағы тарихи байланыстарды білдіреді. Атлантиканың екі жағында да атлантизм мен континентализм арасында белгілі бір шиеленіс бар, кейбір адамдар трансатлантикалық ынтымақтастыққа қарағанда өңірлік ынтымақтастықты немесе интеграцияны күшейтуге баса назар аударады. Атлантизм мен Солтүстік Америка немесе Еуропа интеграциясы арасындағы қарым-қатынас күрделі, көптеген сарапшылар оларды бір-біріне тікелей қарсы қоймайды. Интернационализм – Атлантизм мен континентализмді біріктіретін сыртқы саясат нанымы. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ Сенаты Версаль шартын ратификациялау туралы талқылаған кезде (әңгіме соңында бұлай болмады), кейбір Конгресс республикашылары Ұлттар Лигасының және әсіресе X баптың ашық міндеттемелеріне балама ретінде Ұлыбритания мен Франциямен заңды түрде міндетті АҚШ одағын қолдағанын білдірді. Алайда АҚШ президенті Вудро Вильсон олардың ұсынысын ешқашан шын мәнінде қараған жоқ, керісінше өзінің (әдетте сәтсіз) Ұлттар Лигасына АҚШ-тың кіруін қамтамасыз ету жолындағы күресіне назар аударған. Дүниежүзілік соғыстар кезінде Еуропадағы британдықтар, француздар және басқа еуропалықтармен соғысқан америкалық және канадалық әскерлердің тәжірибесі бұл жағдайды түбегейлі өзгертті. АҚШ (және белгілі бір дәрежеде Канада) соғыстар арасында оқшаулаушы ұстанымға ие болса да, Нормандияға қону кезінде одақтастар барлық саясаттар бойынша жақсы интеграцияланған болатын. 1941 жылы АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт пен британ премьер-министрі Уинстон Черчилль жариялаған Атлантика хартиясы одақтастардың соғыстан кейінгі әлемге арналған мақсаттарын белгіледі, кейін оны барлық батыс одақтастары қабылдады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Еуропа елдері АҚШ-ты Еуропа істеріне араласып, Кеңес Одағының ықтимал шабуылдарын болдырмау үшін сендіруге тырысты. Бұл 1949 жылы Солтүстік Атлантика келісімінің негізінде Солтүстік Атлантика келісімінің ұйымы құрылды, бұл Атлантизмнің негізгі институционалдық салдары болып табылады, ол барлық мүшелерді басқаларды қорғауға міндеттейді және Батыс Еуропада американдық және канадалық әскерлердің ұзақ мерзімді гарнизондалуына әкелді. Салқын соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ пен Еуропа арасындағы қарым-қатынас түбегейлі өзгерді, және тараптар бір-біріне қызығушылық танытпады. Еуропаға үстемдік ететін Кеңес Одағының қатерінен кейін, континент АҚШ үшін әскери басымдыққа ие болмады, сонымен қатар Еуропа АҚШ-тан әскери қорғаныс алу қажеттілігін сезінбеді. Нәтижесінде қарым-қатынас өзінің стратегиялық маңыздылығын жоғалтты. Алайда, бұрынғы Варшава шартының жаңа демократиялары және бөлінген Югославияның қалдықтары Атлантизмді қабылдады, бұл олардың Ресейден, Кеңес Одағының бұрынғы бөлігінен жалғасып келе жатқан қорқыныштарына қарсы қорған болды. Атлантизм 21 ғасырда терроризм мен Ирак соғысының салдарынан маңызды өзгерістерге ұшырады, нәтижесінде идеяның өзі қайта қарастырылды және елдердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін одақтас әрекеттер Солтүстік Атлант аймағынан тыс жерлерде қажет болуы мүмкін деген жаңа түсінік пайда болды. 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдан кейін НАТО бірінші рет 5-бапты қолданды, онда мүше мемлекетке жасалған кез келген шабуыл бүкіл топқа жасалған шабуыл деп есептеледі. НАТО-ның көпұлттық AWACS бөлімшесінің ұшақтары АҚШ аспанында патрульдеді және Еуропа елдері персонал мен жабдықтарын жөнелтті. Алайда Ирак соғысы НАТО ішінде жіктер тудырды және АҚШ бастаған басқынды қолдаушылар мен қарсыластар арасындағы қарым-қатынас одақты күйретуге әкелді. Роберт Каган және Иво Даалдер сияқты сарапшылар Еуропа мен АҚШ осы деңгейде алыстасқан ба, олардың одағы енді маңызды емес пе деген сұрақ қойды. Кейін, 2018 жылы Каган «бізге Еуропаны қолдауға және нығайтуға белсенді жұмыс істеуіміз керек» деді. Барак Обама әкімдігі кезінде НАТО-ның маңыздылығы расталды, бірақ кейбіреулер оны алдыңғы президенттермен салыстырғанда салыстырмалы түрде Атлантизмге бейім емес деп атады. Обама әкімдігінің бір бөлігі ретінде Вашингтон Еуропадағы одақтастарымен көпжақтылықты қолдады. Обама Ресейдің Қырымдағы Украинаға бірінші басқындығынан кейін Еуропалық (және Тынық мұхиты) одақтастарымен бірге Ресейге санкциялар салды. Президенттік қызметтен кейін Обама Трамп әкімдігі кезінде де Атлантикалық одақтың маңыздылығын атап өтті, Трампқа тікелей қарсылық көрсетті. Роберт Каган Трамп одақты әлсіреткені туралы жиі айтылатын сынды қайталады. Ресейдің әскери және барлау аппараттарының қауіптері және АҚШ пен Еуропалық Одақ арасындағы сауда даулары сияқты басқа да келіспеушіліктерге байланысты НАТО-ның Еуропадағы маңыздылығы артты. Джо Байден әкімдігі басталғанда Еуропалық Одақтың жетекші лауазымдағы тұлғалары Атлантикалық қарым-қатынасқа оптимизм білдірді. 2022 жылғы ақпан айында Ресейдің Украинаға басып кіргенінен кейін журналистер Ресейдің агрессиясы Еуропалық Одақтың біртұтас саяси жауабына әкелді, бұл Атлантикалық одақтың қорғаныс маңыздылығын кеңінен танытты және Швеция және Финляндия сияқты елдерде НАТО-ға қосылудың танымалдығын арттырды. Финляндия 2023 жылғы 4 сәуірде, ал Швеция 2024 жылғы 7 наурызда НАТО-ға қосылды.

Atlanticism, also known as Transatlanticism, is the ideology which advocates a close alliance between nations in Northern America (the United States and Canada) and in Europe on political, economic, and defense issues. The purpose is to maintain or increase the security and prosperity of the participating countries and protect liberal democracy and the progressive values of an open society that unite them under multiculturalism. The term derives from the North Atlantic Ocean, which is bordered by North America and Europe. The term can be used in a more specific way to refer to support for North Atlantic military alliances against the Soviet Union, or in a more expansive way to imply broader cooperation, perceived deeply shared values, a merging of diplomatic cultures, as well as a sense of community and some degree of integration between North America and Europe. In practice, the philosophy of Atlanticism encourages active North American, particularly American, engagement in Europe and close cooperation between states on both sides of the ocean. Atlanticism manifested itself most strongly during the Second World War and in its aftermath, the Cold War, through the establishment of various Euro Atlantic institutions, most importantly NATO and the Marshall Plan. Atlanticism varies in strength from region to region and from country to country based on a variety of historical and cultural factors. It is often considered to be particularly strong in Eastern Europe, Central Europe, Ireland and the United Kingdom (linked to the Special Relationship). Politically, it has tended to be associated most heavily and enthusiastically but not exclusively with classical liberals or the political right in Europe. Atlanticism often implies an affinity for U. S. political or social culture, or affinity for Europe in North America, as well as the historical bonds between the two continents. There is some tension between Atlanticism and continentalism on both sides of the Atlantic, with some people emphasising increased regional cooperation or integration over trans Atlantic cooperation. The relationship between Atlanticism and North American or European integrations is complex, and they are not seen in direct opposition to one another by many commentators. Internationalism is the foreign policy belief combining both Atlanticism and continentalism. In the aftermath of World War I, while the US Senate was discussing whether or not to ratify the Treaty of Versailles (it ultimately did not), some Congressional Republicans expressed their support for a legally binding US alliance with Britain and France as an alternative to the League of Nations's and especially Article X's open ended commitments; however, US President Woodrow Wilson never seriously explored their offer, instead preferring to focus on his (ultimately unsuccessful) fight to secure US entry into the League of Nations. The experience of having American and Canadian troops fighting with British, French, and other Europeans in Europe during the World Wars fundamentally changed this situation. Though the U. S. (and to some extent Canada) adopted a more isolationist position between the wars, by the time of the Normandy landings the Allies were well integrated on all policies. The Atlantic Charter of 1941 declared by U. S. President Franklin D. Roosevelt and British Prime Minister Winston Churchill established the goals of the Allies for the post war world, and was later adopted by all the Western allies. Following the Second World War, the Western European countries were anxious to convince the U. S. to remain engaged in European affairs to deter any possible aggression by the Soviet Union. This led to the 1949 North Atlantic Treaty which established the North Atlantic Treaty Organization, the main institutional consequence of Atlanticism, which binds all members to defend the others, and led to the long term garrisoning of American and Canadian troops in Western Europe. After the end of the Cold War, the relationship between the United States and Europe changed fundamentally, and made the sides less interested in each other. Without the threat of the Soviet Union dominating Europe, the continent became much less of a military priority for the U. S., and likewise, Europe no longer felt as much need for military protection from the U. S. As a result, the relationship lost much of its strategic importance. However, the new democracies of the former Warsaw Pact, and parts of the fragments of the fractured Yugoslavia, took a different view, eagerly embracing Atlanticism, as a bulwark against their continued fear of the Soviet Union's key now separate great power fragment: Russia. Atlanticism has undergone significant changes in the 21st century in light of terrorism and the Iraq War, the net effect being a renewed questioning of the idea itself and a new insight that the security of the respective countries may require alliance action outside the North Atlantic territory. After the September 11, 2001, attacks, NATO for the first time invoked Article 5, which states that any attack on a member state will be considered an attack against the entire group of members. Planes of NATO's multi national AWACS unit patrolled the U. S. skies and European countries deployed personnel and equipment. However, the Iraq War caused fissures within NATO and the sharp difference of opinion between the U. S. led backers of the invasion and opponents strained the alliance. Some commentators, such as Robert Kagan and Ivo Daalder questioned whether Europe and the United States had diverged to such a degree that their alliance was no longer relevant. Later, in 2018, Kagan said that "we actually need the United States to be working actively to support and strengthen Europe". The importance of NATO was reaffirmed during Barack Obama's administration, though some called him relatively non Atlanticist compared to predecessors. As part of the Obama Doctrine, Washington supported multilateralism with allies in Europe. Obama also enforced sanctions on Russia with European (and Pacific) allies after Russia's first invasion of Ukraine in Crimea. After his presidency, Obama also stressed the Atlantic alliance's importance during the Trump administration, indirectly opposing Trump in the matter. Robert Kagan echoed common criticisms that Trump undermined the alliance. The importance of NATO in Europe increased due to the continuing threat of the Russian military and intelligence apparatus and the uncertainty of Russian actions in former Soviet Union countries, among other disagreements such as trade disputes between the United States and the European Union. As the Biden administration began, top officials of the European Union expressed optimism about the Atlantic relationship. Following the February 2022 Russian invasion of Ukraine, journalists noted that the Russian aggression led to a united political response from the European Union, making the defensive relevance of the Atlantic alliance more widely known, and increasing the popularity of NATO accession in countries like Sweden and Finland. Finland joined NATO on 4 April 2023 and Sweden on 7 March 2024.

Идеология

Атлантизм – Солтүстік Америка мен Еуропа арасындағы ынтымақтастықтың қажеттілігіне сенім. Бұл термин Еуропа мен АҚШ арасындағы екіжақты қарым-қатынастың басқа барлық қарым-қатынастардан, тіпті еуропалық ынтымақтастықтан да, әсіресе қауіпсіздік мәселелерінде маңыздырақ екендігіне сенуді білдіруі мүмкін. Бұл терминді «атлантикалық қауіпсіздік архитектурасын қысқаша атау ретінде» де қолдануға болады. Бұл термин сол кезде атлантизм деп аталмаса да (1950 жылы пайда болған), екі жақ Атлантиканы белгілі бір деңгейде біріктіретін жұмсақ және қатты күшті үйлестіретін тәсілді әзірледі. Тарттымды «ядролық» одақ идеясы – ең үлкен жұмсақ күш элементі болды, ал мұндай одақтың әлемдік күшінің нақты фактісі – қатты күш элементі. Бұл тәсіл НАТО, G7 және басқа атлантистік институттар арқылы белгілі бір деңгейде іске асырылды. 20 ғасырда атлантизм мен оның сыншылары арасындағы ұзақ пікірталас негізінен Атлантикалық терең және формалды интеграция сыртта қалғандарды қосылуға ынталандыра ма, әлде қалған әлемді бөліп, қарсы одақтарға итере ме деген мәселеге қатысты. Реалистер, бейтараптар, пацифистер, ұлтшылдар мен интернационалистер соңғысын жасайды деп сенді, Варшава шартын өз көзқарастарының дәлелі ретінде келтіріп, оны НАТО-ның сөзсіз саяси-прагматикалық серігі деп қарастырды. Шығыс Еуропада оның күшті болуының көптеген себептері бар, олардың ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-тың саяси еркіндік әкелудегі рөлі, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияны (аймақты басып алған) жеңудегі АҚШ-тың басты рөлі, оның Суық соғыстағы жетекші рөлі, аймақтың елдерін НАТО сияқты атлантистік институттарға қабылдауға деген ынтасы және Батыс Еуропаның ірі державаларының ниетіне күдікпен қарауы жатады. 21 ғасырдың басында атлантизм Еуропадағы саяси оңшылдарда сәл күштірек болды (елдер арасында көптеген айырмашылықтар болғанымен), бірақ АҚШ-та саяси орталық-солшылдарда. Партиялық бөлінуді асыра бағалауға болмайды, бірақ ол бар және Суық соғыс аяқталғаннан бері күшейді. Атлантикааралық сауда мен саяси байланыстар Суық соғыс кезеңінде де, одан кейін де көбінесе берік болды, бірақ кең таралған үрдіс – Еуропалық экономикалық аймақ және Солтүстік Америка еркін сауда аймағы арқылы континенттік экономикалық интеграция, Атлантика аймағын екі бәсекелес сауда блогына бөліп отыр. Алайда, көптеген саяси тұлғалар мен сарапшылар екі процесті бір-біріне қарама-қарсы деп қарамайды, тіпті кейбір сарапшылар аймақтық интеграция атлантизмді нығайта алады деп санайды.

Atlanticism is a belief in the necessity of cooperation between North America and Europe. The term can imply a belief that the bilateral relationship between Europe and the United States is important above all others, including intra European cooperation, especially when it comes to security issues. The term can also be used "as a shorthand for the transatlantic security architecture." Although it was not known as Atlanticism at the time (the term was coined in 1950), they developed an approach coupling soft and hard power which would to some extent integrate the two sides of the Atlantic. The idea of an attractive "nucleus" union was the greatest soft power element; the empirical fact of the hegemonic global strength such a union would hold was the hard power element. This approach was eventually implemented to a certain degree in the form of NATO, the G7 grouping and other Atlanticist institutions. In the long debate between Atlanticism and its critics in the 20th century, the main argument was whether deep and formal Atlantic integration would serve to attract those still outside to seek to join, as Atlanticists argued, or alienate the rest of the world and drive them into opposite alliances. Realists, neutralists, and pacifists, nationalists and internationalists tended to believe it would do the latter, citing the Warsaw Pact as the proof of their views and treating it as the inevitable realpolitik counterpart of NATO. There are numerous reasons for its strength in Eastern Europe, primarily the role of the United States in bringing political freedom there after the First World War, the major role of the U. S. in defeating Nazi Germany (which occupied the region) during the Second World War, its leading role during the Cold War, its relative enthusiasm for bringing the countries of the region into Atlanticist institutions such as NATO, and a suspicion of the intentions of the major Western European powers. In the early 21st century, Atlanticism has tended to be slightly stronger on the political right in Europe (although many variations do exist from country to country), but on the political center left in the United States. The partisan division should not be overstated, but it exists and has grown since the end of the Cold War. While trans Atlantic trade and political ties have remained mostly strong throughout the Cold War and beyond, the larger trend has been continentalist economic integration with the European Economic Area and the North American Free Trade Agreement notably dividing the Atlantic region into two rival trade blocs. However, many political actors and commentators do not see the two processes as being necessarily opposed to one another, in fact some commentators believe regional integration can reinforce Atlanticism.

Мекемелер

Солтүстік Атлантика кеңесі – Атлантикалық кеңістікте талқылау мен шешім қабылдаудың басты үкіметтік платформасы. Тегі жағынан атлантистік деп есептелетін басқа ұйымдар:

Атақты атлантистер

Атлантистердің қатарында АҚШ-тың бұрынғы президенттері Франклин Д. Рузвельт, Гарри Трумэн және Рональд Рейган; Ұлыбританияның премьер-министрлері Уинстон Черчилль, Маргарет Тэтчер, Тони Блэр және Гордон Браун; АҚШ-тың бұрынғы мемлекеттік хатшысы Дин Ачесон; бұрынғы соғыс министрінің көмекшісі және президенттің тұрақты кеңесшісі Джон Дж. МакКлой; АҚШ-тың бұрынғы ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Збигнев Бжезински; НАТО-ның бұрынғы бас хатшылары Хавьер Солана және Джозеф Лунс; Сыртқы қатынастар кеңесінің негізін қалаушыларының бірі Пол Д. Крэват.