Кіріспе

Батыс Африка тілдер тобы

Сенуфо немесе сенуфик тілдері (француз тілінде сенуфо) – Кот-д'Ивуардың солтүстігінде, Малидің оңтүстігінде және Буркина-Фасоның оңтүстік-батысында сенуфо халқының сөйлейтін шамамен 15 тілді қамтиды. Гананың батысында Нафаанра тілі де қолданылады. Сенуфо тілдері Нигер-Конго тілдерінің Атлантикалық-Конго тармағының жеке бөлігін құрайды. Гарбердің (1987) есебуынша, сенуфо халқының саны шамамен 1,5 миллионға жетеді, ал «Этнолог» әртүрлі мәліметтерге сүйене отырып, 2,7 миллион адамды санап шығарды. Сенуфо тілдері батысында манде тілдерімен, оңтүстігінде ква тілдерімен, ал солтүстігінде және шығысында орталық гур тілдерімен шектеседі. Сенуфо тілдері гур тілдері сияқты, атаулардың жұрнақтық кластық жүйесіне ие және етістіктердің мәндік формалары белгіленеді. Солтүстік Сенуфодағы көптеген гур тілдерінде екі тонды төмендеу жүйесі бар, бірақ Сенуфо тілдерінің тональдық жүйесі көбінесе үш деңгейлі (Жоғары, Орта, Төмен) тондық жүйе ретінде қарастырылады. Сенуфо тілдеріне көршілес манде тілдерінің әсері зор болды. Көптеген сөздер манде тілдерінен, атап айтқанда бамбара және юла тілдерінен алынған. Карлсон (1994:2) былай деп атап көрсетеді: «Кейбір грамматикалық құрылымдар бамбара тіліндегі сәйкес құрылымдардың көшірмесі болуы мүмкін». Манде тілдері сияқты, Сенуфо тілдерінде де сөздердің реті субъект-объект-предикат (SOV) түрінде болады, ал гур және Нигер-Конго тілдерінде кең таралған субъект-предикат-объект (SVO) ретінен өзгеше.

Жіктеу

Делафоссе (1904:192–217) – сенуфо тілдері туралы жазған алғашқы тіл білімі маманы. Ол сенуфо тайпаларының көбінесе манде тайпаларымен шатастырылатынын атап өтті, себебі сенуфолардың манде тілдерін қолдануы кең таралған: «Манде тілі олардың арасында кеңінен тарады, көптеген одастар жасалды. Міне, осыдан манде мен сенуфоны арасында жиі туындайтын шатастықтың бастауы, ал этнографиялық, антропологиялық және тіл білімі салаларындағы үштік тұрғыдан алғанда, бұл екі тайпа арасындағы айырмашылық өте терең». (б. 193) Вестерманның (1927, 1970[1952]) және Бендор Самуэльдің (1971) ықпалды жіктемелерінде сенуфо тілдері гур тілдерінің қатарына жатқызылды. Алайда, Манессиден бастап (1975) бұл жіктеме күмәнді болып келді. 1989 жылы Джон Наден гур тілдері отбасына шолу жасағанда: «Қалған тілдер, әсіресе сенуфо, Орталық гур тілдерімен Гуаң немесе Того тайпасының қалдықтарынан, немесе олардың Орталық гур немесе Вольта-Комое тілдерінен де жақын емес болуы мүмкін» деді (1989:143).

Тілдік ерекшеліктері

Карлсон, Роберт (1994) Супире тілінің грамматикасы. Берлин/Нью-Йорк: Мотон де Грюйтер. Карлсон, Роберт (1997) Сенуфо тілдері. CP/CV 2: Actes du CILG1, 23–42. Гарбер, Энн (1980) «Сөздердің ретінің өзгеруі және сенуфо тілдері». Тілдік ғылымдардағы зерттеулер, 10, 1, 45–57. Гарбер, Энн (1987) Сенуфо тілінің тоналды талдауы: Сукит диалектісі (Гур; Буркина-Фасо). PhD диссертациясы, Урбана: Иллинойс университеті / Энн Арбор: UMI. Гарбер, Энн (1991) «Сенуфо сөзінің фонологиялық құрылымы (Сисите)», Батыс Африка тілдері журналы, 21, 2, 3–20. Манесси, Габриэль (1996a) «Сенуфо тіліндегі атауларды анықтау», Linguistique Africaine, 16, 53–68. Манесси, Габриэль (1996b) «Сенуфо тіліндегі атауларды жіктеу туралы ескерулер», Afrika und Übersee, 79, 21–35. Миллс, Элизабет (1984) Сенуфо фонологиясы, сөзден буынға дейін (прозодикалық тәсіл) SIL лингвистикадағы жарияланымдар (ISSN 1040 0850), 72.

Жіктеу

Бендор Самуэль, Джон (1971) «Нигер-Конго: Гур» Томас Себок және Джек Берри (ред.), Сахарадан оңтүстік Африкадағы тіл білімі (Тіл біліміндегі қазіргі үрдістер 7), Гаага/Париж: Mouton, 141–178. Делафос, Морис (1904) Кот-д’Ивуарда немесе оған жақын аймақтарда сөйлейтін 60-тан астам тіл мен диалектінің салыстырмалы сөздігі (тілдік және этнологиялық ескертпелермен, библиография және картамен). Париж: Leroux. Манесси, Габриэль (1975) Оти-Вольта тілдері. Париж: SELAF. Менса, Э.Н.А. және З. Тчагбале (1983) Кот-д’Ивуардағы Гур тілдерінің атласы. Абиджан: Қолданбалы тілдік институты. Вестерманн, Дидрих және Брайан, М.А. (1970 [1952]) Батыс Африка тілдері. Оксфорд: Халықаралық Африка институты / Оксфорд университетінің баспасы. Уильямсон, Кей және Бленч, Роджер (2000) «Нигер-Конго», Хайне, Бернд және Нурс, Дерек (ред.) Африка тілдері: кіріспе, Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 11–42.