Андре Бретон (1896-1966) – француз жазушысы, сюрреализмнің негізін қалаушы және теориялық тұжырымдамасын жасаушы. «Сюрреализм манифесі» авторы, өнер мен әдебиеттегі маңызды тұлға.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз сюрреализмінің негізін қалаушы (1896–1966)
French co founder of Surrealism (1896–1966)
Андре Роберт Бретон (19 ақпан 1896 – 28 қыркүйек 1966) – француз жазушысы және ақыны, сюрреализмнің негізін қалаушы, жетекшісі және басты теоретигі. Оның еңбектерінің ішінде 1924 жылы жарық көрген «Сюрреализм манифесі» (Manifeste du surréalisme) бар, онда ол сюрреализмді «таза психикалық автоматизм» деп түсіндірген. Сюрреалистік қозғалыстың жетекшісі ретіндегі қызметімен қатар, «Наджа» және «Жақын махаббат» сияқты танымал кітаптардың авторы. Осы қызметтері, сондай-ақ жазу және бейнелеу өнері туралы сындық және теориялық еңбектері Андре Бретонды ХХ ғасыр француз өнері мен әдебиетінің маңызды тұлғасына айналдырды.
André Robert Breton (ɑ̃dʁe ʁɔbɛʁ bʁətɔ̃; 19 February 1896 – 28 September 1966) was a French writer and poet, the co founder, leader, and principal theorist of surrealism. His writings include the first Surrealist Manifesto (Manifeste du surréalisme) of 1924, in which he defined surrealism as "pure psychic automatism". Along with his role as leader of the surrealist movement he is the author of celebrated books such as Nadja and L'Amour fou. Those activities, combined with his critical and theoretical work on writing and the plastic arts, made André Breton a major figure in twentieth century French art and literature.
Өмірбаян
Андре Бретон Францияның Нормандия аймағындағы Тиншебрей (Орн) қаласында қарапайым отбасының жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Луи Жюстен Бретон полиция қызметкері және атеист болса, анасы Маргарита Мари Эужени Ле Гуге бұрынғы тігінші болған. Бретон медициналық училищенің студенті болып, психикалық ауруларға ерекше қызығушылық танытты. Бірінші дүниежүзілік соғысқа шақырылғаннан кейін оның оқуы үзіліске ұшырады. Ваше 23 жасында өмірден қол жұмсады, ал оның Бретонға және басқаларға жазған соғыс хаттары «Lettres de guerre» (1919) атты жинақта жарияланды, оған Бретон төрт кіріспе мақала жазды. Бретон өзінің алғашқы әйелі Симон Канға 1921 жылдың 15 қыркүйегінде үйленді. Жұбайлар 1922 жылдың 1 қаңтарында Париж қаласындағы Фонтен көшесі, 42-үйге көшіп келді. Фонтен көшесіндегі (Пигаль ауданындағы) пәтерде Бретонның 5300-ден астам заттан тұратын жинағы болды: заманауи кескіндемелер, суреттер, мүсіндер, фотосуреттер, кітаптар, өнер каталогтары, журналдар, қолжазбалар, сондай-ақ халықтық және мұхиттық өнер туындылары. Әкесі сияқты ол да атеист еді.
André Breton was the only son born to a family of modest means in Tinchebray (Orne) in Normandy, France. His father, Louis Justin Breton, was a policeman and atheist, and his mother, Marguerite Marie Eugénie Le Gouguès, was a former seamstress. Breton attended medical school, where he developed a particular interest in mental illness. His education was interrupted when he was conscripted for World War I. Vaché committed suicide when aged 23, and his war time letters to Breton and others were published in a volume entitled Lettres de guerre (1919), for which Breton wrote four introductory essays. Breton married his first wife, Simone Kahn, on 15 September 1921. The couple relocated to rue Fontaine No. (Number) 42 in Paris on 1 January 1922. The apartment on rue Fontaine (in the Pigalle district) became home to Breton's collection of more than 5,300 items: modern paintings, drawings, sculptures, photographs, books, art catalogs, journals, manuscripts, and works of popular and Oceanic art. Like his father, he was an atheist.
Дададан сюрреализмге дейін
Бретон 1919 жылы Луи Арагон мен Филипп Супольтпен бірге «Литература» журналын шығарды. Ол сондай-ақ дадаист Тристан Царамен де байланыста болды. «Магниттік өрістер» (Les Champs Magnétiques) – Супольмен бірлесіп, автоматты жазу принципін енгізді. 1924 жылы оның «Сюрреалистік манифесті» жарық көргеннен кейін «Сюрреалистік революция» журналы мен Сюрреалистік зерттеулер бюросы құрылды. Бір топ жазушылар онымен байланысты болды: Супо, Луи Арагон, Поль Элуард, Рене Кревель, Мишель Лейрис, Бенжамин Перет, Антонин Арто және Роберт Деснос. Артур Рембоның шығармаларында кездесетін жеке трансформация тақырыптарын Карл Маркс саясатымен біріктіруге құштар, Бретон және басқалар 1927 жылы Француз Коммунистік партиясына қосылды, ол 1933 жылы таратылды. Кейінірек психикалық ауруға шалдыққан әйелмен қиялға толы кездесуі туралы «Надя» романы 1928 жылы жарық көрді. Экономикалық дағдарысқа байланысты ол өзінің өнер коллекциясын сатуға мәжбүр болды, кейіннен оны қайта құрды. Екінші манифестке қарсы жазушылар мен суретшілер 1930 жылы Бретонға қарсы памфлеттердің ұжымдық жинағын жариялады, ол (Бретонның бұрынғы атауына сілтеме жасап) «Un Cadavre» деп аталды. Авторлар Бреттонды қорлаған немесе басқа жолмен оның басшылығына қарсы шыққан сюрреалистік қозғалыстың мүшелері болды. Бұл кітапшада Бретонның қозғалысқа бақылау жасағаны мен ықпалын сынға алды. Бұл ертедегі сюрреалистердің арасында ажырымды белгіледі. Жорж Лимбур мен Жорж Рибемонт Десайнес көпшілік арасында кездейсоқ атудың ең қарапайым сюрреалистік әрекет ретінде сипатталған сөйлемге пікір білдірді. Лимбур бұл оқиғада әзіл-қалжың мен ұятсыздықтың үлгісін көрсетті, ал Рибемонт Десайн Бретонды екі жүзді, полицей және діни қызметкер деп атады. Бретонға қарсы осы памфлет жарияланғаннан кейін Манифест екінші рет басылып шықты, онда Бретон бір жазбада былай деп қосты: «Мен бұл әрекет ең қарапайым деп айтсам да, менің ниетім оның қарапайымдылығы үшін ғана оны бәріне ұсынбауы анық; бұл тақырыпта менімен дауласу буржуаның кез-келген конформистке неге өзін-өзі өлтірмейтінін немесе революционерден неге КСРО-ға көшіп бармағанын сұраған сияқты». 1935 жылы Парижде маусым айында ашылған мәдениетті қорғау үшін жазушылардың бірінші халықаралық конгресі кезінде Бретон мен кеңес жазушысы және журналисі Илья Эренбург арасында қақтығыс болды. Эренбург Бреттонды және барлық сюрреалистерді жұмыс жасамай, паразитизмге ұмтылып, «онанзмды, педерастияны, фетишизмді, экзибиционизмді және тіпті содомияны» қолдайтынын айтқан памфлетте қорлады. Бретон Эренбургті көшеде бірнеше рет шапалақпен ұрып-соқты, нәтижесінде сюрреалистер Конгресстен шығарылды. Сальвадор Далидің айтуынша «сюрреалистер арасындағы жалғыз маңызды коммунист» болған Рене Кревель Бретоннан және басқа сюрреалистерден оқшауланды, олар Кревельдің бисексуалдылығына байланысты оған риза емес және жалпы коммунистерге ренжіді. Бретон 1941 жылы Американың Вариан Фрай және Хирам «Гарри» Бингем IV көмегімен АҚШ-қа және Кариб теңізіне қашып кетті. Ол Нью-Йоркке көшіп барып, бірнеше жыл сонда тұрды. Бретон суретші Вифредо Ламмен бірлесіп Лам суреттеген «Фата Моргана» поэмасын жариялады. Бретон Мартиника жазушылары Сюзанна Сезер мен Аим Сезерді таныстырды, кейіннен Аим Сезердің 1947 жылғы «Туған елге оралу туралы кітапша» кітабының кіріспесін жазды. Нью-Йорктегі жер аударылуы кезінде ол үшінші әйелі болатын чилилік Элиза Биндхоффпен танысты. Бреттонның Гаитиге сапары елдің президенті Эли Лесконың радикалды наразылық қозғалысымен құлатылуына сәйкес келді. Бретонның сапарын революциялық өнер мен саясатты жариялайтын жастар журналы «La Ruche» жылы қабылдады. 1946 жылдың қаңтар айында Бретонның баяндамасы мен оның «төңкеріс тоны» бар деп сипаттаған түсініктемесі жарияланды. Бұл мәселені үкімет басып тастады, бұл студенттік ереуілге, ал екі күннен кейін жалпы ереуілге әкелді: Лескот бірнеше күннен кейін құлдырады. «La Ruche» пен көтерілісті қозғаумен байланысты тұлғалардың арасында суретші және фотограф Джеральд Блонкур және жазушылар Рене Депрестр мен Жак Стивен Алексис болды. Кейінгі сұхбаттарда Бретон өзінің бейбітшілікке қатысты жеке рөлін азайтып, «хаити халқының азаптылығы, сондықтан сабырлылығы» сол кезде сынған нүктеде екенін атап өтті және «әкімнің құлдырауына мен ғана итермеледі деп айту ақымақтық болар еді» деп мәлімдеді. Майкл Лёви Бретонның Гаитиде болған кезінде берген дәрістері «La Ruche» журналымен байланысты жастар мен студенттік қозғалысқа әсер етіп, оларды «өз тулары ретінде жариялап, қару сияқты қолданғандарын» айтты. Лёви Бретонның сөздеріндегі үш тақырыпты атады, олар тыңдарманға әсер еткеніне сенді: сюрреализмнің жастарға сенімі, Гаитидің революциялық мұрасы және Жак Руменнің гаити халқының революциялық әлеуетін мақтайтын цитаты.
Breton launched the review Littérature in 1919, with Louis Aragon and Philippe Soupault. He also associated with Dadaist Tristan Tzara. In Les Champs Magnétiques (The Magnetic Fields), a collaboration with Soupault, he implemented the principle of automatic writing. With the publication of his Surrealist Manifesto in 1924 came the founding of the magazine La Révolution surréaliste and the Bureau of Surrealist Research. A group of writers became associated with him: Soupault, Louis Aragon, Paul Éluard, René Crevel, Michel Leiris, Benjamin Péret, Antonin Artaud, and Robert Desnos. Eager to combine the themes of personal transformation found in the works of Arthur Rimbaud with the politics of Karl Marx, Breton and others joined the French Communist Party in 1927, from which he was expelled in 1933. Nadja, a novel about his imaginative encounter with a woman who later becomes mentally ill, was published in 1928. Due to the economic depression, he had to sell his art collection and rebuilt it later. In reaction to the Second manifesto, writers and artists published in 1930 a collective collection of pamphlets against Breton, entitled (in allusion to an earlier title by Breton) Un Cadavre. The authors were members of the surrealist movement who were insulted by Breton or had otherwise opposed his leadership. The pamphlet criticized Breton's oversight and influence over the movement. It marked a divide amidst the early surrealists. Georges Limbour and Georges Ribemont Dessaignes commented on the sentence where shooting at random in the crowd is described as the simplest surrealist act. Limbour saw in it an example of buffoonery and shamelessness and Ribemont Dessaignes called Breton a hypocrite, a cop and a priest. After the publication of this pamphlet against Breton, the Manifesto had a second edition, where Breton added in a note: "While I say that this act is the simplest, it is clear that my intention is not to recommend it to all merely by virtue of its simplicity; to quarrel with me on this subject is much like a bourgeois asking any non conformist why he does not commit suicide, or asking a revolutionary why he hasn't moved to the USSR". In 1935, there was a conflict between Breton and the Soviet writer and journalist Ilya Ehrenburg during the first International Congress of Writers for the Defense of Culture, which opened in Paris in June. Breton had been insulted by Ehrenburg — along with all fellow surrealists — in a pamphlet which said, among other things, that surrealists shunned work, favouring parasitism, and that they endorsed "onanism, pederasty, fetishism, exhibitionism, and even sodomy". Breton slapped Ehrenburg several times on the street, which resulted in surrealists being expelled from the Congress. René Crevel, who according to Salvador Dalí was "the only serious communist among surrealists", was isolated from Breton and other surrealists, who were unhappy with Crevel because of his bisexuality and annoyed with communists in general. and Breton escaped, with the help of the American Varian Fry and Hiram "Harry" Bingham IV, to the United States and the Caribbean during 1941. He emigrated to New York City and lived there for a few years. Breton collaborated with artist Wifredo Lam on the publication of Breton's poem "Fata Morgana", which was illustrated by Lam. Breton got to know Martinican writers Suzanne Césaire and Aimé Césaire, and later composed the introduction to the 1947 edition of Aimé Césaire's Cahier d'un retour au pays natal. During his exile in New York City he met Elisa Bindhoff, the Chilean woman who would become his third wife. Breton's sojourn in Haiti coincided with the overthrow of the country's president, Élie Lescot, by a radical protest movement. Breton's visit was warmly received by La Ruche, a youth journal of revolutionary art and politics, which in January 1946 published a talk given by Breton alongside a commentary which Breton described as having "an insurrectional tone". The issue concerned was suppressed by the government, sparking a student strike, and two days later, a general strike: Lescot was toppled a few days later. Among the figures associated with both La Ruche and the instigation of the revolt were the painter and photographer Gérald Bloncourt and the writers René Depestre and Jacques Stephen Alexis. In subsequent interviews Breton downplayed his personal role in the unrest, stressing that "the misery, and thus, the patience of the Haitian people, were at the breaking point" at the time and stating that "it would be absurd to say that I alone incited the fall of the government". Michael Löwy has argued that the lectures that Breton gave during his time in Haiti resonated with the youth associated with La Ruche and the student movement, resulting in them "plac(ing) them as a banner on their journal" and "t(aking) hold of them as they would a weapon". Löwy has identified three themes in Breton's talks which he believes would have struck a particular chord with the audience, namely surrealism's faith in youth, Haiti's revolutionary heritage, and a quote from Jacques Roumain extolling the revolutionary potential of the Haitian masses.
Кейінгі өмірі
Бретон 1946 жылы Парижге оралды, онда ол француз отаршылдығына қарсы шықты (мысалы, Алжир соғысына қарсы 121 манифестіне қол қою арқылы) және өмірінің соңына дейін көрмелер мен шолулар арқылы сюрреалистердің екінші буынын қалыптастыруды жалғастырды (La Brèche, 1961–65). 1959 жылы Парижде көрме ұйымдастырды. Бретон франкофондық анархистік федерацияны тұрақты түрде қолдады және оның негізін қалаушысы және Бас хатшысы Жорж Фонтенестің басшылығымен платформашылар ФА-ны коммунистік еркіндік федерациясына (FCL) трансформациялағаннан кейін де қолдауын көрсетуді тоқтатпады.
Breton returned to Paris in 1946, where he opposed French colonialism (for example as a signatory of the Manifesto of the 121 against the Algerian War) and continued, until his death, to foster a second group of surrealists in the form of expositions or reviews (La Brèche, 1961–65). In 1959, he organized an exhibit in Paris. Breton consistently supported the francophone Anarchist Federation and he continued to offer his solidarity after the Platformists around founder and Secretary General Georges Fontenis transformed the FA into the Fédération communiste libertaire (FCL).
Бретон коллекционер ретінде
Бреттон өнер, этнографиялық материалдар мен ерекше бұйымдарды ынтамен жинаған. Ол әсіресе Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауынан алынған материалдарға қызығушылық танытқан. 1931 жылы басталған қаржылық қиындық кезінде оның коллекциясының көп бөлігі (досы Поль Элуардың коллекциясымен бірге) аукционға сатылды. Кейіннен ол 42 rue Fontaine мекенжайындағы студиясы мен үйінде коллекциясын қайта құрды. Жинақта 5300-ден астам зат болды: заманауи кескіндемелер, суреттер, мүсіндер, фотосуреттер, кітаптар, өнер каталогтары, журналдар, қолжазбалар, сондай-ақ халық және Океания өнерінің туындылары. Француз антропологы Клод Леви-Стросс, 1940 жылдардағы Нью-Йорктегі бірлескен уақыттарына сүйене отырып, Бретонның шынайылығын анықтаудағы шеберлігін жоғары бағалады. 1966 жылдың 28 қыркүйегінде Бретон қайтыс болғаннан кейін, оның үшінші әйелі Элиза және қызы Оуб студенттер мен зерттеушілерге оның мұрағаты мен жинағына қол жеткізуге мүмкіндік берді. Отыз алты жыл өткен соң, коллекцияны қорғау мақсатында сюрреалистік қоры құруға қарсылық білдірілгендіктен, коллекция Калмельс Коэн арқылы Друо Ришелье аукционында сатылды. Жорж Помпиду орталығында пәтердің бір бөлігі сақталған. 2008 жылдың мамыр айында "Сюрреализм манифесті" сияқты бұрын толық жарияланбаған тоғыз қолжазба Sotheby's аукционында сатылды.
Breton was an avid collector of art, ethnographic material, and unusual trinkets. He was particularly interested in materials from the northwest coast of North America. During a financial crisis he experienced in 1931, most of his collection (along with that of his friend Paul Éluard) was auctioned. He subsequently rebuilt the collection in his studio and home at 42 rue Fontaine. The collection grew to over 5,300 items: modern paintings, drawings, sculptures, photographs, books, art catalogs, journals, manuscripts, and works of popular and Oceanic art. French anthropologist Claude Lévi Strauss endorsed Breton's skill in authentication based on their time together in 1940s New York. After Breton's death on 28 September 1966, his third wife, Elisa, and his daughter, Aube, allowed students and researchers access to his archive and collection. After thirty six years, when attempts to establish a surrealist foundation to protect the collection were opposed, the collection was auctioned by Calmels Cohen at Drouot Richelieu. A wall of the apartment is preserved at the Centre Georges Pompidou. Nine previously partly unpublished manuscripts, including the Manifeste du surréalisme, were auctioned by Sotheby's in May 2008.