Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Адам кейпінде, көбінесе ерекше ірілік және күштілікпен, фольклорда кездесетін әйел алыптар.
Being of human appearance, usually of prodigious size and strength, common in folklore
female giants
Фольклорда алыптар (көне грекше: гигас, гига сөзімен туыс) – адам тәрізді болмыстар, бірақ кейде ерекше ірілік және күштілікпен немесе көзге түсетін басқа да ерекшеліктерімен сипатталады. "Гигант" сөзі алғаш рет 1297 жылы Глостердің Робертінің жылнамасында қолданылған. Бұл сөз грек мифологиясындағы Гиганттардан шыққан. "Джек – алып өлтіруші" сияқты ертегілер алыптарды ақымақтық және зорлыққа бейімді, кейде адамдарды жейтін, ал кейбіреулері мал жейтін жандар ретінде қалыптастырды. Ал Джонатан Свифт және Роальд Даль сияқты жазушылардың туындыларындағы кейбір алыптар ақылды әрі мейірімді болып келеді.
In folklore, giants (from Ancient Greek: gigas, cognate giga ) are beings of humanoid appearance, but are at times prodigious in size and strength or bear an otherwise notable appearance. The word giant is first attested in 1297 from Robert of Gloucester's chronicle. It is derived from the Gigantes of Greek mythology. Fairy tales such as Jack the Giant Killer have formed the modern perception of giants as dimwitted and violent ogres, sometimes said to eat humans, while other giants tend to eat livestock. In more recent portrayals, like those of Jonathan Swift and Roald Dahl, some giants are both intelligent and friendly.
Әдебиеттік және мәдени талдау
Аңыздар мен мифтерде алыптар жиі кездеседі. Адам денесінің өлшемін үлкейтіп, құбылыстық деңгейге жеткізген алыптар, қорқыныш сезімін тудырып, адамның денесінің нәзіктігі мен өлшеулі екенін еске салады. Олар көбінесе монстрлар мен қарсыластар ретінде бейнеленеді, бірақ ерекшеліктері де бар. Кейбір алыптар адамдармен достық қарым-қатынаста болып, тіпті адам отбасыларының құрамына кіріп, олардың ұрпақтары қарапайым адамдар ретінде суреттеледі және оларға көбінесе "жарты алыптар" деп аталады. Фольклоршылар мен тарихшылар аймақтық геомифологияда алыптардың атқаратын рөлін зерттейді. Мысалы, Ирландия аралындағы "Алыптар жолының" негізін Фионн мак Кумхейл салған деседі. 1965 жылы американдық зерттеулер журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, "Қазіргі таңда Пол Буньянның халық санасының спонтанды өнімі емес, жарнамашылардың ойлап тапқан синтетикалық кейіп екені қабылданған, бірақ американ халқы оны ынтамен қабылдады. Пол және оның көк түсті бұқасы Бейбтің Америка құрлығының сыртқы бейнесін өзгерткені айтылады; жануардың есік іздері Солтүстік-Батыс аймағындағы көлдердің түбіне айналды, ал оның суару шұңқырынан Миссисипи өзені құйылып шықты". Үндістанның Сивалик төбелеріндегі ежелгі сүтқоректілер мен жорғалаушылардың қазба қалдықтары "жүздеген күшті, кейде алып батырлар, аттар мен соғыс пілдерінің қаза тапқан" шайқастарды баяндайтын "Махабхаратаның" кейбір эпизодтарына әсер еткен болуы мүмкін.
Giants appear many times in folklore and myths. Representing the human body enlarged to the point of being monstrous, giants evoke terror and remind humans of their body's frailty and mortality. They are often portrayed as monsters and antagonists, but there are exceptions. Some giants intermingle with humans in a friendly way and can even be part of human families with their offspring being portrayed as regular humans where they are often referred to as half giants. Folklorists and historians examine the role giants are assigned in regional geomythologies. For example, Fionn mac Cumhaill is said to have built the Giant's Causeway on the island of Ireland. Per a 1965 examination in an American studies journal, "It is generally admitted today that Paul Bunyan was a synthetic figure conceived by advertising men rather than the spontaneous product of the folk mind, yet he has been adopted by the American people with enthusiasm Paul and his blue ox Babe are supposed to have altered the appearance of the American continent; the animal's hoof prints became the lake beds of the Northwest and from its drinking trough spilled the Mississippi River." Fossilized remains of ancient mammals and reptiles common to the Sivalik Hills of India may have influenced aspects of the Mahābhārata that tell of battles in which "hundreds of mighty, and sometimes gigantic, heroes, horses, and war elephants are said to have died."
Археология және палеонтология
Клодин Коэн өзінің 2002 жылғы "Мамонттың тағдыры" атты кітабында, адамның тарихқа дейінгі мегафаунаның қазба сүйектерімен байланысының тарихына алыптар туралы әңгімелердің үлкен ықпал еткенін айтты. Коэннің пікірінше, алыптарды ғылыми тұрғыдан зерттеудің бастапқы сатылары адамзат тарихының бірнеше кезеңінде кездеседі: Геродот Оресттің қалдықтары Тегеяда табылғанын хабарлады; Плиний жер сілкінісінен кейін Критауда табылған алыптың қаңқасын сипаттады және эволюцияны алыптардың уақыт өте кішірейіп, адам өлшемдеріне жету процесі ретінде қарастырғандай болды; ал Әулие Августин өзінің "Құдай қаласы" еңбегінде ежелгі Elephantidae-лерге тиесілі деп саналатын қазбаланған тіс майынан айтты, бұл Нойдың су тасқынының мәні мен табиғаты туралы ойларға жетеледі. 1613 жылы Францияда табылған алып сүйектер бастапқыда Тевтобохқа тиесілі деп есептелді, бірақ түрлі дәрігерлердің оларды зерттеуі және сүйектер туралы әртүрлі пікірлерді жариялауы сол кездегі анатомияшылар мен хирургтар арасында "памфлет соғысына" себеп болды.
Claudine Cohen, in her 2002 book The Fate of the Mammoth, argued that the history of human interaction with fossil bones of prehistoric megafauna was heavily influenced by giant lore. Per Cohen, the proto scientific study of giants appears in several phases of human history: Herotodus reported that the remains of Orestes were found in Tegea; Pliny described a giant's skeleton found in Crete after an earthquake, and seemed to refer to evolution as the process by which giants become human size over time; and Saint Augustine mentions what is believed to have been the fossilized molar of an ancient Elephantidae in his City of God, in a passage reflecting on the nature and meaning of the Noahacian deluge. Massive bones found in 1613 in France were initially assigned to Teutobochus but the examinations of them by various physicians and their publication of diverging conclusions about the bones kicked off a "pamphlet war" between anatomists and surgeons of the day.
Армян тілі
Хайк әрмен мемлекетінің негізін қалаушы ретінде танымал болды. Хайк – Вавилон мұнарасын салуға көмектескен алыптардың бірі. Ежелгі тарихшы Мовсес Хоренаци былай деп жазды: «Хайк көркімен әдемі, мінезімен тартымды, қылқан шашы, жарқыраған көзі және мықты қолы бар еді. Ол алыптардың арасында ең батылы және танымал болды, алыптар мен батырлардың билігіне таласушылардың барлығына қарсы тұрды». Немрут тауының аты армяндық дәстүрге байланысты, онда Нимрод Хайк атқан жебеден қаза тапты. Бұл оқиға Ван көлінің оңтүстік-шығысындағы екі алып әскер арасындағы қаһарлы шайқас кезінде болған.
Hayk was known as the founder of the Armenian state. Hayk was part of a race of giants who helped construct the Tower of Babel. Ancient historian Movses Khorenatsi wrote, "Hayk was handsome and personable, with curly hair, sparkling eyes and strong arms. Among the giants he was the bravest and most famous, opponent of all who raised their hand to become absolute ruler over the giants and heroes." Mount Nemrut is known to have received its name from an Armenian tradition in which Nimrod was killed by an arrow shot by Hayk during a massive battle between two rival armies of giants to the south east of Lake Van.
Ацтектер
Ацтек мифологиясында Квинаметзиндер, бұрынғы күн дәуірлерінің бірінде жаратылған алып ерлерден тұратын халық бар. Олар Теотиуакан қаласын салғандықтары үшін белгілі.
Aztec mythology features the Quinametzin, a race of giant men created in one of the previous solar eras. They are credited with the construction of Teotihuacan.
Баск тілі
Асықтар – Баск елінің төбелерінде мекендейтін, қатал болғанымен көбінесе адал, зор күш-қуатымен көзге түсетін кейіпкерлер. Асықтар – христиан дінін қабылдағысы келмей, орманның ежелгі салты мен дәстүрін сақтауды жөн санаған баск халқының бейнесі. Кейде олар христиандарға беймәлім ежелгі өнерлердің және даналықтың құпиясын біледі, мысалы, Сан Мартин Тхики туралы аңызда айтылғандай. Алайда, олардың ең басты ерекшелігі – олардың күші. Сондықтан Баск айманындағы көптеген аңыздарда асықтар көптеген тас құрылымдардың, төбелердің және ғасырлар бойы сақталған мегалитикалық ескерткіштердің (долмендер және т.б.) құрылысына жауапты деп есептеледі, осы құрылыстардың себептері әртүрлі жерлерде бір-біріне ұқсас түсіндіріледі. Дегенмен, асықтар түрлі нұсқалар мен формаларда кездеседі, көбінесе оларды "jentilak" және "mairuak" деп атайды. Ал жеке тұлға ретінде олар "Basajaun" ("орманның иесі"), Самсонның өзгеше түрі – "Sanson", Ронсево шайқасында қаза тапқан франк әскерінің басшысы Роланға негіделген "Errolan" немесе грек циклопы Полифемге ұқсас бір көзді алып "Tartalo" болып бейнеленеді.
Giants are rough but generally righteous characters of formidable strength living in the hills of the Basque Country. Giants stand for the Basque people reluctant to convert to Christianity who decide to stick to the old lifestyle and customs in the forest. Sometimes they hold the secret of ancient techniques and wisdom unknown to the Christians, like in the legend of San Martin Txiki, while their most outstanding feature is their strength. It follows that in many legends all over the Basque territory the giants are held accountable for the creation of many stone formations, hills and ages old megalithic structures (dolmens, etc. ), with similar explanations provided in different spots. However, giants show different variants and forms, they are most frequently referred to as jentilak and mairuak, while as individuals they can be represented as Basajaun ("the lord of the forests"), Sanson (variation of the biblical Samson), Errolan (based on the Frankish army general Roland who fell dead at the Battle of Roncevaux Pass) or even Tartalo (a one eyed giant akin to the Greek Cyclops Polyphemus).
Болгария тілі
Болгария мифологиясында, исполини деп аталатын алыптар қазіргі адамдардан бұрын Жер бетінде мекендеген. Олар тауларда өмір сүрді, шикі ет жеп, көбінесе дракондармен шайқасты. Исполинилер қара жидеге қорқынышпен қарады, себебі ол алыптардың аяғына тұсау салып, өлтіру қаупін тудырғандықтан, олар сол өсімдікке құрбандық шалған.
In Bulgarian mythology, giants called ispolini inhabited the Earth before modern humans. They lived in the mountains, fed on raw meat and often fought against dragons. Ispolini were afraid of blackberries which posed a danger of making the giants trip and die, so they offered sacrifices to that plant.
Чили тілі
Чилидің солтүстік порты Кальдера қаласындағы алыптар туралы әңгімелер бар. Олар кемелермен ойнап, оларды бір порттан екінші портқа жылжытады дейді. Осы аймақтағы әңгімелерде сондай-ақ, адамдарды аяқтарымен жаншып, ұйықтап жатқанда таудан теңізге дейін созылатын алыптар туралы да айтылады. Алып Тололо Пампа ханшайымы үшін байлық алуға тауларға барады.
There are tales of giants in the northern Chilean port town of Caldera telling of giants who play with ships moving them from one port to another. Tales of the same area also tells of giants who are able to crush humans with their feet and when laying down to sleep being so long as to reach from the mountains to the sea. The giant enters to the mountains to obtain riches to the princess of Tololo Pampa.
Скандинав тілінде
Скандинавия мифологиясында йоттар (жұмысшыл және) көбінесе құдайларға қарсы қойылады. Көбінесе "гиганттар" деп аударылса да, көпшілігі шамамен адам мөлшерінде сипатталады. Бірақ кейбіреулері зор болып бейнеленген, мысалы, мұз алыптары (hrímþursar), от алыптары (eldjötnar) және тау алыптары (bergrisar) сияқты. Йоттар – скандинавия мифологиясындағы түрлі монстрлардың (мысалы, Fenrisulfr) пайда болуының бастауы, ал Ragnarök шайқасында алыптар Асгардқа шабуыл жасап, әлем құрылығанға дейін құдайлармен күреседі. Соған қарамастан, құдайлардың өздері көптеген некелер мен ұрпақтар арқылы йоттармен байланысты болған; сондай-ақ, Эгир сияқты йоттар да бар, олар құдайлармен жақсы қарым-қатынаста және мәртебесі жағынан олардан көп ерекшеленбейді. Көбінесе басты құдай саналатын Один – йотунн Имирдің шөбересі. Скандинавия мифологиясы сондай-ақ бүкіл адамзат Имирдің денесінен жаратылғанын айтады, ал оның аты кейбір ғалымдар Индо-Иран мифологиясының Ямасымен түбірлес деп санайды. Тролльдер кейде өте үлкен жандар болады. "Тролль" атауы йоттарға қолданылады. Ежелгі исланд аңызында, түнде серуендеп жүрген ер адам мен әйел есімді екі алып, Дранги аралының жанындағы фьорд арқылы сиырларымен келе жатқанда таңертеңгі күн сәулесінен таң қалған. Күндізгі жарыққа тап болған соң, үшеуі де тасқа айналыпты. Дранги – сиырды бейнелейді, ал Керлинг (есімнің мағынасы "қарт әйел") оның оңтүстігінде орналасқан. Карл (еркек алып) аралдың солтүстігінде болған, бірақ ол көп бұрын жоғалып кеткен. Бергриси – Исландияның оңтүстік-батысының дәстүрлі қорғаушысы – Исландияның гербінде қолдаушы ретінде бейнеленген.
In Norse mythology, the jötnar (cognate with and ) are often opposed to the gods. While often translated as "giants", most are described as being roughly human sized. Some are portrayed as huge, such as some frost giants (hrímþursar), fire giants (eldjötnar), and mountain giants (bergrisar). The jötnar are the origin of most of various monsters in Norse mythology (e. g. the Fenrisulfr) and in the eventual battle of Ragnarök, the giants will storm Asgard and fight the gods until the world is destroyed. Even so, the gods themselves were related to the jötnar by many marriages and descent; there are also jötnar such as Ægir who have good relationships with the gods and bear little difference in status to them. Odin, often regarded as the chief god, is the great grandson of the jötunn Ymir. Norse mythology also holds that the entire world of men was created from the flesh of Ymir, a giant of cosmic proportions whose name is considered by some scholars to share a root with Yama of Indo Iranian mythology. Trolls are beings that are sometimes very large. The name troll is applied to jötnar. An old Icelandic legend says that two night prowling giants, a man and a woman, were traversing the fjord near Drangey Island with their cow when they were surprised by the bright rays of daybreak. As a result of exposure to daylight, all three were turned into stone. Drangey represents the cow and Kerling (supposedly the female giant, the name means "old hag") is to the south of it. Karl (the male giant) was to the north of the island, but he disappeared long ago. A bergrisi – the traditional protector of southwestern Iceland – appears as a supporter on the coat of arms of Iceland.
Пайут
Солтүстік Пайют ауызша тарихы бойынша, Си Те Ках немесе Сайи – қызыл шашты, адам жейтін алыптардың аңызға толы тайпасы. Олардың қалдықтары 1911 жылы Невада штатындағы Лавлок үңгірінде гуано өндірушілермен табылған деген мәлімдеме бар. Бұдан әрі, Пайют жаратылыс мифінде Сьерра-Невада және Роки таулары арасында бір кезде өмір сүрген "әдемі алыптар" туралы айтылады. Алыптар өте қиын туған балаға нашар қарайды, сол себепті Ұлы Рух жерді ыстыққа және шөлге айналдырып, жауларына оларды жеңуге мүмкіндік берді. Тек екі алып аман қалды: Пайют және оның әйелі, олардың екеуінің де терісі ыстық шөлде мәңгілік өмір сүргеннен қоңыр түске енді.
According to Northern Paiute oral history, the Si Te Cah or Sai'i are a legendary tribe of red haired cannibalistic giants, the remains of which were allegedly found in 1911 by guano miners in Nevada's Lovelock Cave. Furthermore, the Paiute creation story tells of "beautiful giants" who once lived between the Sierra Nevadas and the Rocky Mountains. After giving birth to a disfigured child, the giants treated the child so poorly that the Great Spirit responded by making the land hot and desolate and allowing enemies to conquer the giants. Only two giants survived: Paiute and his wife, both of whose skin became brown from eternally living in the hot desert.
Римдік
Германия Жоғарғысы аумағында бірнеше Юпитердің алып бағаналары табылды. Бұлардың үстіне, әдетте, жыллан ретінде бейнеленген алыпты жеңіп тұрған немесе басып тұрған, атқа отырған Юпитердің мүсіні орнатылған. Олар Германияның оңтүстік-батыс, Швейцарияның батыс, Француздық Юра және Эльзас аймақтарында ғана кездеседі.
Several Jupiter Giant Columns have been found in Germania Superior. These were crowned with a statue of Jupiter, typically on horseback, defeating or trampling down a giant, often depicted as a snake. They are restricted to the area of south western Germany, western Switzerland, French Jura, and Alsace.
Басқа еуропалық
Еуропаның барлық жерлеріндегі халық аңыздарында алыптар бұрынғы өркениеттердің қалдықтарын салған деп саналады. Даниялық тарихшы Саксо Грамматикус мегалитикалық ескерткіштерді жасауға алыптардың қатысы бар деп ойлады. Сол сияқты, "Теңізші" атты ағылшын поэмасында алыптардың қолынан шыққан биік тас қабырғалар туралы айтылған. Солтүстік Ирландия жағалауындағы Гигант жолының аса үлкен базальт бағаналары сияқты табиғи геологиялық ерекшеліктер алыптардың құрылысына жатқызылды. Нидерландыда алыптар көбінесе ландшафтті құрумен немесе қалыптастырумен байланысты. Мысалы, екі алып Akkrum ауылына жеткенше арна қазып, онда олар дауласып, әрқайсысы өз жолына кетіп, осылайша арнаны екі бөлек су жолына бөлді. Басқалары төбелерді лақтырып тастады немесе олар сол жерде қайтыс болған кезде төбелерге айналды. Бірнеше аңыздарда алыптар - саяхатшыларды немесе жергілікті тұрғындарды қорқытып, тонап, өлтіретін зұлым жандар; Дренте провинциясындағы Эллерт пен Браммерт сияқты. Орта ғасырдағы рыцарлық романстарда, мысалы, испандық Амадис де Гаулада алыптар қарсыластар ретінде немесе сирек одақтастар ретінде бейнеленеді. Бұл Сервантестің "Дон Кихот" романында атақты түрде көрсетілген, онда кейіпкер жел диірменін алып деп ойлап, оған шабуыл жасайды. Осыдан "жел диірмендерімен күресу" деген сөз тіркесі пайда болған. Ұлыбритания аралдарының фольклорында алыптармен шайқасу туралы әңгімелер жиі кездеседі. Кельт алыптары, сондай-ақ, Бретон және Артур романстарында да кездеседі. Кинлох Раннохта жергілікті мифте ұйқыдағы алыпқа ұқсайтын төбе бар. Халық аңызына сәйкес, алып тек дөңеске жақын жерде белгілі бір музыкалық аспап ойналған жағдайда ғана оянады. Уэльс фольклорында да алыптар кеңінен таралған. Ағылшын фольклорындағы көптеген алыптар ақымақтықтарымен танымал болды. Шрусбери қаласының әкімімен дауласқан алып қаланы ласпен көміп тастауға баруға ниеттенді; алайда, ол аяқ киім жөндеушімен кездесті, ол жөндеуге апарылған аяқ киімдерді алып келді, және аяқ киім жөндеуші алыпты Шрусбериден келген барлық аяқ киімдері тозып бітіп қалғанын сендірді, сондықтан ол қалаға бару үшін тым алыс еді. Басқа ағылшын аңыздарында алыптар бір-біріне тас лақтырған, бұл ландшафттағы көптеген үлкен тастардың пайда болуын түсіндіру үшін қолданылған. Алыптар фольклор мен ертегілерде кездеседі, мысалы, Джек - Асық өлтіруші, денесінде жүрегі жоқ алып, Никс ештеңеге қол жеткізбейді, Робин Гуд және Арагон ханзадасы, Жас Рональд және Пол Баньян. Огрлер - адам тәрізді, кейде алып денелі, Еуропаның түрлі фольклорында кездесетін жаратылыстар. Рубезаль - неміс фольклорының ұлы тұлғасы, ол Бергмонх, ұлы тау рухымен бірге, ұлы тауларда өмір сүрген. Антеро Випунен - Калевалада пайда болған алып шаман, ол эпостық кейіпкер Вейнамойненге жаратылыс сиқырларын үйрету үшін кездеседі.
In folklore from all over Europe, giants were believed to have built the remains of previous civilizations. The Danish historian Saxo Grammaticus thought giants had a hand in the creation of megalithic monuments. Similarly, the Old English poem The Seafarer speaks of the high stone walls that were the work of giants. Natural geologic features such as the massive basalt columns of the Giant's Causeway on the coast of Northern Ireland were attributed to construction by giants. In the Netherlands, giants are often associated with creating or forming the landscape. For instance, two giants are said to have dug a channel, until they reached the village of Akkrum, where they had an argument and each went his own way, thus splitting the channel into two separate waterways. Others threw up hills, or became hills themselves when they died on the spot. In several legends, giants were evil beings that threatened, robbed and killed travellers or locals; such as Ellert and Brammert, in the province of Drenthe. Medieval chivalry romances such as the Spanish Amadís de Gaula feature giants as antagonists, or, rarely, as allies. This is parodied famously in Cervantes' Don Quixote, when the title character attacks a windmill, believing it to be a giant. This is the source of the phrase tilting at windmills. Tales of combat with giants were a common feature in the folklore of the British Isles. Celtic giants also figure in Breton and Arthurian romances. In Kinloch Rannoch, a local myth has a local hill resembling a giant named as The Sleeping Giant. Folklore says the giant will awaken only if a specific musical instrument is played near the hill. Giants are also prominent in Welsh folklore. Many giants in English folklore were noted for their stupidity. A giant who had quarrelled with the Mayor of Shrewsbury went to bury the city with dirt; however, he met a shoemaker, carrying shoes to repair, and the shoemaker convinced the giant that he had worn out all the shoes coming from Shrewsbury, and so it was too far to travel. Other English stories told of how giants threw stones at each other, which was used to explain many great stones on the landscape. Giants figure in folklore and fairy tales, such as Jack the Giant Killer, The Giant Who Had No Heart in His Body, Nix Nought Nothing, Robin Hood and the Prince of Aragon, Young Ronald, and Paul Bunyan. Ogres are humanoid creatures, sometimes of gigantic stature, that occur in various sorts of European folklore. Rübezahl, is a kind giant from German folklore who lived in the Giant Mountains, along with the Bergmönch, a giant mountain spirit. Antero Vipunen is a giant shaman that appears in the Kalevala, meeting the epic hero Väinämöinen to teach him creation spells.