Кіріспе

Шотландиядағы қираған қамал. ХМ Хантли қамалы – Дундидің батысында орналасқан, қазір түрме ретінде пайдаланылатын 15 ғасырлық қамал.

Хантли қамалы – Шотландияның Абердиншир аймағындағы Хантлидің солтүстігінде, Деверон және Боги өзендерінің қосылатын жерінде орналасқан қираған қамал. Бұл Хантли графы Гордон тайпасының басшысының атамекені болған. Бұл жерде Хантли қамалы, Стратбоги қамалы немесе Стратбоги бекінісі деп аталған төрт қамал салынған. Граф Дунканның үшінші ұлы Дэвид Стратбоги иелігін мұраға алды, ал кейіннен 1204 жыл шамасында Атолл графы болды. Ол келесі қазанда, оңтүстікке қарай, төрт итальяндық әнші және "More taubronar" деп аталған африкалық барабаншымен бірге қайта келді. Джеймс IV 1505 жылдың 10 қазанында қамал ішінде карта ойнады және ғимаратта жұмыс істеген тас шеберлеріне сыйлық берді. Бұл сапарлар оның Тендегі Әулие Дутак қасиетті орнына жыл сайынғы қажырлы саяхатының бір бөлігі болды. Сәулеттік тұрғыдан алғанда, L пішіндес қамал жақсы сақталған бес қабатты мұнарадан, оған іргелес үлкен залдан және қосалқы ғимараттардан тұрады. Алғашқы әсем қасбет пен ішкі тас өрнектерінің бөліктері сақталған. 16 және 17 ғасырларда қамалға қосымша қанаттар салынды.

Шотландияның патшайымы Мэридің билігі

Уильям Маккинтош 1550 жылғы 23 тамызда "Стратбоги қамалында" ханның солтүстіктегі лейтенанты Хантли графына қарсы жасалған қастандық үшін жазаланды. Ағылшын дипломаты Томас Рэндольф 1562 жылғы қыркүйекте екі түн демалды және қамалдың "Мен көрген бұл елдегі ең әдемі, ең жақсы жабдықталған үй" екенін жазды. Шотландия королевасы Мэри қамалды басып алуға шешім қабылдады, себебі граф оған регент Арран берген корольдік зеңбіректі бермеген. Ол өзінің жартылай бауыры Джон Стюартты, Колдингэмнің комендаторын, 1562 жылғы қазан айында Хантли қамалында Джордж Гордонды, Хантлидің 4-графының тұтқындалуына жіберді. Сол күні Гранжтың Уильям Кирккалдисі мен Питкурдың тәрбиеленушісі бірінші болып келіп, үйді қоршады. Кирккалди қамал күзетшісімен сөйлесіп жатқанда, мұнарадағы күзетші Колдингхэмді, Линдсейдің шебері мен олардың әскерін бір шақырымдай қашықтықта көрді. Ол графты ескертті, ол "бут немесе қылышсыз" қашып, қамалдың арт жағындағы аласа қабырғадан секіріп өтіп, Питкур тоқтатар алдынан жылқыға мініп кетті. Хантли графесінің әйелі Елизавета Кит патшаның адамдарын құшақтап, оларға тамақ беріп, жерді көрсетті. Ол әлі де шіркеуін Рим-католик құлшылығы үшін жабдықтаған. Джордж Гордон, Хантлидің 4-графы 1562 жылғы 28 қазанда Корричи шайқасынан кейін қайтыс болды, ал қамал Шотландия королевасы Мэри үшін Чарльз Кроуфурд пен жиырма сарбазбен бекітілді. Жатақтар мен 45 гобелендерді қоса алғандағы жиһаз Абердинге тасылып, корольдік коллекция мен Сервей де Кондеге жөндеу үшін Эдинбургке бөшкелерде жіберілді. Шотландия королевасы Мэри Карберри төбесіндегі шайқаста бас иегеннен кейін, Ботуэлл графы солтүстікке келіп, "Ставбоггиде" Хантлидің 5-графы Джордж Гордонмен кездесті және Хантли оның ісінен бас тартқаннан кейін Спини қамалына көшті. 1570 жылғы шілдеде елден қуылған Вестморленд графы Хантлиде пана тапты.

Джон Гордон, Оңтүстік Ирландия графы

Джон Гордон, 11-ші Сазерленд графы және оның әйелі Марион Сетон 1567 жылы Гардли Гордонның әйелі Изобель Синклердің қолынан Хельмсдейл қамалында уланды. Изобель Сетонның өзінің ұлы да қайтыс болды, бірақ Сазерлендтің он бес жасар мұрагері Александр Гордон зардап көрмеді. Ол Кейтнесс графының қызы Барбара Синклерге үйлендіруге мәжбүр болды. 1569 жылы ол Синклерлерден қашып, Хантли қамалына келді және 1573 жылы ересек болғанға дейін Хантлиде тұрды. Барбара Синклер қайтыс болды, ал Александр Гордон, енді Сазерленд графы, Ботвелл графының бұрынғы әйелі Жан Гордонға үйленді, ол да Хантли қамалында пана тапқан еді.

Өлімге әкелетін футбол матчы

1576 жылы Ричард Баннатин жинақтаған Джордж Гордон, Хантлидің 5-ші графының өлімі туралы ертегі сипаттама, қамалдың қалай пайдаланылғаны туралы бірнеше мәлімет береді. Граф футбол ойнап жүргенде, сырттағы "Қаланың жасыл" алаңында инсульт алды немесе тамақтан уланып құлап кетті. Ол сыртқы қақпа арқылы сарай блогының дөңгелек мұнарасындағы төсек бөлмесіне көшірілді, ол кезде "Стратбогидің жаңа құрылысы" деп аталды. Графтың төсек бөлмесі оның "Grit Chalmer", Ұлы залымен іргелес орналасқан. Граф қайтыс болғаннан кейін оның денесі "Дейс бөлмесіне" – Ұлы залының тағы бір атауына – жатқызылды, ал оның құнды заттары төсек бөлмесінде сақталды. Графтың үй басқарушысы қамалдан кеткеннен кейін, бірқатар табиғаттан тыс оқиғалар орын алды, бастапқыда "Лайх Чалмер" – төменгі зал – ішіндегі бір қызметшінің кенеттен құлауымен. Бұл "Лайх Чалмер" қамалдың басқа бөлігінде, "Ескі залдың" қарама-қарсысындағы баспалдақ астында орналасқан. Келесі күні бір қызметші "Жаңа құрылыстың" жоғарғы қабатындағы галереяға шықты, онда құнды дәмдеуіштер сақталған. Сол кезде бұл қызметші мен оның екі серігі де есінен танып, оянғанда суық сезімдерге шағымданды. Графтың денесі балсамдалып, шіркеуге апарылғаннан кейін, оның інісі Ұлы залдың есігі жанындағы орындықта отырып, залдан түсініксіз дыбыстар естіді. "Есігі жабық бөлмеге тышқаннан үлкен ешбір тірі нәрсе кіре алмайды" делінген.

VI Жақып қаланы қорлайды

1584 жылдың наурыз айында леди Фернихирст ағылшын католик сері Томас Джерардты Хантлиге пана іздеуге жіберді. Джордж Гордон, Хантлидің 6-шы графы католик болған, ал Джеймс VI солтүстіктегі билігін бағындыруға шешім қабылдады. Патша 1589 жылдың 26 сәуірінде Хантлиге келді, ал оған дейін Кинторда бір түнді өткізді. Хантли графы тауларға қашып, аймақты тонады және үйді жиһазсыздандырды. Джеймс қаланы бұзу үшін 100 жұмысшыны әкелді. Хантли патшаға үйді сақтап қалу туралы ұсыныс жасап, бағынды. 1593 жылдың наурыз айында Арчи Кармайкл басқаратын 16 сарбаздан тұратын патшалық гарнизон Хантли қамалына орналастырылды. 1593 жылдың мамырында граф Атолл жерінде Педдер есімді бір адамды ұстады. Педдер асылып, денесі бөлік-бөлік етіліп, дене мүшелері Хантлиде тік бағаналарға ілінді. 1594 жылдың шілдесінде Хантли жаңа зал мен галереяның салынуын қадағалап отырды. Гленливет шайқасынан кейін Джеймс VI қайтадан жұмысшылармен және өзінің шебер сарқыраушысы Уильям Шаумен келді, және 1594 жылдың 29 қазанында "он төрт жыл бойы салынып келген" "үлкен ескі мұнараны" жарылғызуды жоспарлады. Кирк пасторы Эндрю Мелвилл патшамен бірге болды және бұзуды жақтады. Абердин қалалық кеңесі Хантли және басқа да жерлерді бұзу үшін жиырма тас салмақтағы оқ-дәрі сатып алып, Хантли мен Олд Слейнс қамалындағы бұзу жұмыстарына Джон Фрейзер және басқа жұмысшыларды, жаңа қашаулармен жабдықталған күйі жіберді. Патшалық кеңес 28 қазанда жоспарланған бұзуды талқылау үшін Террисуледе бас қосты. Кейбір лордтар бекіністі адал гарнизонды ұстап тұру үшін сақтап қалуды қалады. Джеймс VI қамалдың барлық бөлігін, жаңа да ескі салынғандарын да бұзуды қалады. Хантли мен Слейнс қамалын және басқа да үйлерді толығымен бұзбауға, бірақ патшалық гарнизондардың ыңғайлылығы үшін сақтап қалуға шешім қабылданды. Сондай-ақ, Хантли мен Эрролл графтарының үйлерді сақтап қалу туралы тілектері қабылданды. Дэвид Фолис Энтони Бэконға Хантли графесі Генриетта Стюарт Хантлидегі бұзуды бақылап отырғанын және корольге жағдайын түсіндіру үшін қабылдауға рұқсат алмағанын жазды. Патша өзінің досы Питлргтің сэр Джон Гордонын Хантлидегі қалған ғимараттардың күзетшісі етіп тағайындады.

Маркиз үшін қайта қалпына келтірілді

Хантли маркизі қаланы қалпына келтіріп, қайта салды. 1746 жылы ағылшын әскерінің сарбазы Джеймс Рей қираған ғимараттарды көріп, әлі де «тарихи суреттермен» безендірілген төбелер туралы айтты. Хантли 1597 жылғы сәуір айында қаланы қалпына келтіруге және кеңейтуге көп қаржы жұмсады. Негізгі қасбетінің қалпына келтірілген бөлігіне маркиздің есімдері мен лауазымдары: «Джордж Гордон» және оның әйелі «Генриетта Стюарт», Дания королевасы Аннаның сүйіктісі жазылды. 1603 жылғы ақпанда Джеймс VI маркиздің жанжалдарын шешуді жоспарлады, соның ішінде сол жылдың соңында Даниялық Анна мен Морей графымен бірге Хантлиге патшалық сапар жасауды көздеді. Алайда, Елизавета I-нің қайтысы және соңынан Тақтардың бірігуі салдарынан сапар өткізілмеді. 1640 жылы қаланы генерал-майор Роберт Монро (1680 ж. қайтыс болған) басқаратын шотландтық Келісімшілер армиясы басып алды. Джеймс Гордон, Ротимейдің пасторы, үйдің «қайдан сақталғанын, бірақ кейбір белгілер мен суреттер, олар біршама католиктік және мистикалық сипатта болғандықтан, капитан Джеймс Уоллес (Монроның жаяу әскерінің капитаннарының бірі) үйдің қасбетінен бұзылып алынғанын» айтады. Бірақ Хантлидің гербін қамтитын қасбеттің қалған бөлігі осы күнгейінше өзгеріссіз қалды. 1644 жылғы қазанда жаулап алынған қамалды қысқа мерзімге Аргилл герцогына қарсы Монтроздың 1-ші маркизі Джеймс Грэм ұстады. 1647 жылы оны генерал Дэвид Леслиге қарсы Лорд Чарльз Гордон батырлықпен қорғады, бірақ оның «ирландтық» гарнизоны аштықтан жеңіліске ұшырады. Әскерлер дарға асылып, офицерлерінің бастары кесілді. Сол жылдың желтоқсанында Хантли маркизі тұтқындалды және Эдинбургте өлім жазасына кесілуге бара жатып, өзінің сарайында қаталдықпен ұсталды. Оның күзетшілері қабырғаларына қарсы атып өлтірілді. Гарнизон жасаған тізімде мемлекеттік бөлмелер әлі де толық жабдықталғаны, соның ішінде графтың «төсек-шатыры» да бар екені көрсетілді. 1650 жылы Карл II Вустер шайқасына бара жатып, жеңіліске ұшырап, жер аударылды. Азамат соғысы Хантли Гордон отбасының қаланы ұзақ уақыт бойы басып алуына нүкте қойды. 1689 жылы алғашқы Якобит көтерілісі кезінде қамал қысқа мерзімге Виконт Дунди мен оның Якобит армиясының штабы болды, көтеріліс басталғаннан кейін сәуір айының соңында. Алайда, он сегізінші ғасырдың басында қамал құлдырап, ауылдағы жыртқыш үй салушыларға материал берді. 1746 жылы келесі Якобит көтерілісі кезінде оны британдық әскерлер басып алды. Содан кейін ол 19 ғасырдағы антиквариаттық қозғалыс асыл үйіндіні құтқаруға келгенше, қарапайым тас карьеріне айналды. Хантли қамалы 1923 жылға дейін Гордон кланының меншігінде болды. Бүгінде қамалдың қалдықтарын Historic Environment Scotland тарихи ортасы қамқорлыққа алған және оны ескерткіш ретінде сақтайды. 1987 жылы Хантли қамалының аумағында «Таза күш» I халықаралық күш сынағысы өткізілді. Байқаудың жеңімпазы – исландиялық Йон Палл Сигмарссон.