Кіріспе

Гвинед қаласы, Уэльс

Дольгеллау (/dɒlˈɡɛθlaɪ/) – Уэльстің солтүстік-батысындағы Гвинедте орналасқан қала және қауымдастық. Ол Мавддах өзенінің саласы – Унион өзенінің жағасында жатыр. 1974 жылы Гвинед графтығы құрылғанға дейін Дольгеллау Мерионетшир тарихи графтығының дәстүрлі орталығы болды. Дольгеллау – Кадайр Идрис және Майндд Моэл тауларына шаңғышылардың негізгі базасы, олар қаладан көрінеді. Дольгеллау Тайвиннен кейін Оңтүстік Гвинедтегі екінші ірі елді мекен болып табылады және оған Пенмаенпул қауымдастығы кіреді.

Этимология

Dolgellau атауы "döl" – "сулы жайылым" және "cellau" – "cell" сөзінің көпше түрінен құралған, "көкшелердің сулы жайылымы" деген мағынаны білдіреді. Атаудағы "döl" Внион және Аран өзендерінің қосылған жеріндегі иілімде орналасқан болуы мүмкін. "Cellau" монастырь ұяларына немесе саудагерлердің дүкендеріне сілтеме жасауы мүмкін. Ең ерте жазылған нұсқасы (1254 жылдан) – Dolkelew, ал Dolgethleu 1294–5 жылдары кездеседі (thl – валли тілін бейнелеу әрекеті). Оуайн Глиндŵрдың хатшысы Dolguelli деп жазған. Қаланың атауы көбінесе Дольгели немесе Дольгелли деп ағылшыншаландырылған. 19 ғасырға дейін ағылшын тіліндегі көптеген жазылулар Dôlgelly, Dolgelley, Dolgelly немесе Dolgelli түрінде болған. Томас Пеннант Уэльс бойынша саяхаттарында Dolgelleu түрін қолданды, және бұл форма 1723 жылы шіркеу тізілімдерінде де пайдаланылған, бірақ кеңінен таралған жоқ. 1825 жылы тізілімдерде Dolgellau жазылған, бұл 1836 жылы Хенгверттің Роберт Воган қабылдаған форма. Бұл валли тілінде, содан кейін ағылшын тілінде де стандартқа айналды. 1958 жылы Мерионет округі кеңесі екі округ кеңесінің өтініші бойынша қала мен оны қоршаған ауылдық округты қамтитын қалалық округтің ресми атауын Dolgelley-ден Dolgellau-ға өзгертті.

Тарих және экономика

Дolgellau қаласы римдіктерден бұрынғы кельт дәуірінде ордовиктер тайпасының жерлерінің бір бөлігі болған, оларды римдіктер 77-78 жылдары жаулап алған. Dolgellau маңынан рим императорлары Адриан мен Траян тұсындағы бірнеше римдік монеталар табылды, бірақ аймақ батпақты және рим дәуірінде қоныстанғанына ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, Dolgellau төңірегінде тегі белгісіз үш төбешік бар. Римдіктер кеткеннен кейін аймақ бірнеше Уэльс басшыларының бақылауына өтті, бірақ Dolgellau, мүмкін, 11 немесе 12 ғасырдың соңына дейін құрылмаған болар, ол Cadwgan ap Bleddyn құрған "серф ауылы" (немесе maerdref) ретінде пайда болды. Ол Генрих VII (1485-1509) билікке келгенге дейін серф ауылы болып қала берді. 12 ғасырда шіркеу салынды (1716 жылы қазіргі ғимаратпен алмастырылды), бірақ 1198 жылы жақын маңдағы Llanelltyd-те құрылған Cymer Abbey жергілікті маңызды діни орталық болып қала берді. Dolgellau осы кезеңнен бастап маңызға ие болды және Эдуард I-нің бұйрығымен жасалған Мерионеттің сараптамасында есімдері тіркелді (Llanelltyd есімдері тіркелмеді). 1404 жылы ол Owain Glyndŵr басшылығымен басшылар кеңесінің орны болды. 1657 жылы George Fox келгеннен кейін Dolgellau тұрғындарының көптеген бөлігі квакерлікке көшті. 1686 жылы қуғын-сүргіннен кейін олардың көптеген бөлігі, жергілікті фермер Rowland Ellis басшылығымен Пенсильванияға көшті. Пенсильваниядағы Bryn Mawr қаласы, әйелдерге арналған беделді либералды өнер колледжінің үйі, Dolgellau маңындағы Ellis фермасының атымен аталған. Жүн өнеркәсібі қала экономикасы үшін ұзақ уақыт бойы маңызды болды; 18 ғасырдың соңында өнімнің құны жылына 50 000 - 100 000 фунт стерлингке дейін бағаланды. 19 ғасырдың бірінші жартысында механикалық тоқыма станоктарының енгізілуінен кейін өнеркәсіп төмендеді. Жергілікті экономикаға үлес қосқан тағы бір маңызды сала - тері өңдеу, ол 1980 жылдарға дейін Dolgellau-да, бірақ азайтылған көлемде жалғасты. Қала 19 ғасырда шағын алтын алауының орталығы болды. Бір кездегі алтын кендерінде 500-ден астам жұмысшы жұмыс істеген. Bontddu-дағы Clogau St. David's кеніші мен Ganllwyd-дегі Gwynfynydd кеніші көптеген патшалық тойларда алтынмен қамтамасыз етті. Dolgellau 1974 жылға дейін Мерионетширдің (Meirionydd, Sir Feirionnydd) округтік қаласы болды, содан кейін 1972 жылғы жергілікті басқару туралы заңнан кейін ол Гвинед округінің ауданы Meirionnydd-тың әкімшілік орталығы болды. Бұл 1996 жылы жергілікті басқару (Уэльс) туралы заңмен 1994 жылы жойылды. Бүгінгі таңда Dolgellau экономикасы негізінен туризмге негізделген (төменде қараңыз), бірақ ауыл шаруашылығы да рөл атқарады; әр айдың үшінші жексенбісінде қала орталығында фермерлер базары өткізіледі. 1869 жылы Frederick Temple құрған Dolgellau крикет клубы Уэльстің ең көне крикет клубтарының бірі деп саналады. Шамамен бір ғасыр бойы Dolgellau доктор Уильямс мектебінің үйі болды, ол қыздарға арналған инновациялық орта мектеп. Бұл 17-18 ғасырлардағы Уэльстің конформист емес дін өкілі Daniel Williams-тың мұрасынан қаржыландырылды. Қалалық теміржол станциясы жабылар алдында оның жағында Dolgelly, Dolgelley және Dolgellau деген жазулар болды.

Білім

Долгеллауда екі тілді жоғары білім беретін колледж, Coleg Meirion Dwyfor орналасқан. Ол орналасқан жері бастапқыда 1875 жылы құрылған (1878 жылы ашылған) 7-18 жас аралығындағы қыздарға арналған тікелей мемлекеттік грант алған грамматикалық мектеп – доктор Уильямс мектебі болды. Ол мектеп өзінің меценаты Дэниел Уильямс (1643–1716) есімімен аталды, ол Врексемнен шыққан нонконформист пастор және Лондонның Юстон ауданындағы доктор Уильямс кітапханасына да есімін берген. Мектеп 1975 жылы жабылды. Дольгеллау грамматикалық мектебі 1665 жылы Дольгеллаудың сол кездегі ректоры Джон Эллис тарапынан Пен Бринде (қазір бұзылған) құрылды, содан кейін Уэлшпул жолындағы қазіргі орнына көшті. 1962 жылы ол Ysgol y Gader ("Орындық мектебі", Кадир Идрис тауына сілтеме, атауы "Идрис орындығы" деп аударылады) деген атпен кешенді мектепке айналды. 2017 жылдың 1 қыркүйегінде Ysgol Y Gader ауылдың бастауыш мектебімен және аймақтағы тағы жеті мектеппен біріктіріліп, 3-16 жастағы оқушыларға арналған жаңа орта мектеп құрылды. Біріккен мектептер Ysgol Bro Idris деп аталды. 2019 жылы мектепте 581 оқушы білім алды, олардың 229-ы орта мектеп жасындағы, ал 352-і бастауыш мектеп жасындағы оқушылар. Аймақтық мектеп алты жерде орналасқан, олардың екеуі Долгеллаудың өзінде. Уэльс үкіметі мектепті тілдік категория бойынша 2А санатындағы мектеп деп жіктейді, яғни ағылшын және уэльс тілдерінен басқа барлық пәндердің кемінде 80% уэльс тілінде оқытылады.

Әдеби байланыстар

Долгеллаудың жанында Хенгверт үйі орналасқан, оның 17 ғасырлық иесі Роберт Воган (шамамен 1592–1667) зор кітапхананы сақтап келген. Бұл жерде Анерин кітабы, Талиэсин кітабы, Кармартеннің қара кітабы, Рхиддерхтың ақ кітабы және Хенгверт қолжазбасы сияқты көптеген құнды қолжазбалар сақталған. Хенгверт қолжазбалары (1780 жылдары Хенгверттен алынған Анерин кітабын қоспағанда) қазір Уэльс Ұлттық кітапханасында сақталатын Пениарт қолжазбалары жинағының көп бөлігін құрайды. 1971 жылы доктор Уильямс мектебінде орыс, неміс және уэльс тілдерін оқытқан зейнеткер мұғалім Джон Элвин Джонс, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшадағы тұтқындық өмірін баяндайтын "Pum Cynnig i Gymro" ("Уэльстікке бес әрекет") атты кітабын жариялады. Кітаптың атауы оның қашып құтылуға жасаған бес әрекетіне, соңғысы сәтті аяқталғанына сілтеме жасайды. 1997 жылы кітап S4C арнасында қойылымға алынды. 1986 және 1987 жылдары Джон Элвин өзінің автобиографиясын "Yn Fy Ffordd Fy Hun" ("Менің өз жолымда") деген атпен 3 томдық кітап түрінде жариялады. Бұл кітаптар оның тұтқындық жылдарын қайталамайды, бірақ оның осы аймақтағы балалық шағын, қаладан бір шақырымдай жердегі Брин Гвинде туғанын және әскери қызметтен кейін аймаққа оралғанын баяндайды. Ол 2007 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды. Доктор Уильямс мектебінде білім алған Марион Иймс 2007 жылы қайтыс болғанға дейін Долгеллауда тұрды; ол, әдетте, өзінің "Сырлы бөлме" (түпнұсқасы уэльс тілінде "Y Stafell Ddirgel" деп аталған) кітабымен танымал, бұл кітап 1686 жылы Долгеллаудан кеткен квакерлердің оқиғасын жартылай көркемдеп баяндайды. 2001 жылы кітап S4C арнасында қойылымға алынды.

Жергілікті жерлер

Айналасындағы аймақ қалың, бірақ әдемі табиғатымен және тарихи маңызы бар жерлерімен белгілі. Бұл жерге жаяу серуендеу, тауға шығу, атпен саяхаттау, тау өзендерінде рафтинг жасау және альпинизммен айналысуды ұнататын туристер көптеп келеді. Долгелау – Кадайр Идрис тауына шаңғышылардың негізгі базасы. Ұшақтарға құмар адамдар да осы қаланы Мах-Лоупқа (Mach Loop) баратын жолдың бастапқы нүктесі ретінде пайдаланады. Солтүстік жағында Dolmelynllyn иелігі орналасқан, онда Rhaeadr Ddu сарқырамасы және Cefn Coch-тағы бұрынғы алтын кендері бар жаяу жүру маршруттары бар. Ұлы Батыс темір жолы Руабоннан Лланголенге дейін Корвен және Ллануучлин арқылы Долгелауға дейін созылды, онда ол Кембрий темір жолының Бармут торабымен байланысып, 1868 жылы бірлескен станция ашылды. Руабон-Бармут жолы 1960 жылдары Бичингтің (Beeching) реформасы кезінде жабылды. Бірнеше жыл бұрын темір жол Llwybr Mawddach (немесе "Mawddach Trail") деп аталды, ол қазір Долгелаудан Морфа Мауддах темір жол станциясына дейін, жағалаудағы Фейрборнның жанында шамамен сегіз шақырымға созылады. Оны Сноудония ұлттық паркі күтіп бағады және ол жаяу жүргіншілер мен велосипедшілердің арасында өте танымал. Ол су құстары үшін маңызды болып табылатын суаймақ аймарларынан өтеді. Долгелау темір жол станциясының өзі және оның 2 шақырымға жуық бұрынғы жол төсемі 1970 жылдардың соңында Долгелау айналма жолын салу үшін қолданылды. Қаладан басқа тарихи көрікті орындарға 12 ғасырдағы Симер аббаттығы кіреді, ол Долгелаудан жаяу арақашықтықта орналасқан. Туристік ақпарат орталығында квакерлер туралы көрме ұйымдастырылған, ал қалада квакерлердің зираты бар. Жақын орналасқан Динас Мауддуидегі Камлан деген алаң Артур патшаның соңғы шайқасы болған жер деп есептеледі (бұл туралы Камбрия жылнамаларында айтылған; сондай-ақ Камлан шайқасына қараңыз). Долгелау – Коррис темір жолы, Фейрборн темір жолы және Талиллин темір жолы сияқты жақын маңдағы тарамды мұралық темір жолдарды аралау үшін ыңғайлы орталық.

Сейіун Фуар

1992 жылдан бері Долгеллау жыл сайынғы әлемдік музыка фестивалі Sesiwn Fawr Dolgellau ("Үлкен сессияны") өткізіп келеді. Бастапқыда фестиваль қала көшелерінде тегін өткізілген, бірақ қазір Долгеллау орталығы үшін тым үлкен болып кетті. 2002 жылдан бері ол қала сыртында өтіп, кіру үшін ақы алынады, бұл ұйымдастырушыларға соңғы жылдары Боб Гелдоф, Genod droog, Cerys Matthews, Iwcs a Doyle, Meic Stevens, Super Furry Animals және Goldie Looking Chain сияқты әртістерді шақыруға мүмкіндік берді. Жыл сайын шамамен 5000 адам фестивальге келеді, ол Еуропаның ең ірі және ең жақсы әлемдік музыка фестивальдерінің бірі деп есептеледі. 1995 жылдан бері фестиваль BBC Radio Cymru арнасында, ал 1997 жылдан бері S4C телеарнасында тікелей эфирде көрсетіледі. 2009 жылдың наурыз айында 50 000 фунт стерлингтен астам қарыз болғандықтан, 2009 жылы Sesiwn Fawr фестивалі өтпейтіні жарияланды, мұның басты себебі 2007 жылы болған жаңбырлы ауа-райы. Пабтарда және басқа да жерлерде шағын музыкалық шаралар ұйымдастырылды, бірақ фестивальдің болашақ форматы қарастырылды. Фестиваль 2011 жылы кіші масштабта қайта жандандырылды және содан бері жыл сайын өткізіліп келеді.

Гвилл Кефн Гвад

Жыл сайын жазда Долгелауда Gŵyl Cefn Gwlad ("Ауыл фестивалі") өтеді, ол ауыл шаруашылығы көрмесі мен мерекенің үйлесімі. Кіру ақысыз, бірақ түрлі стендтерден жиналған қаражат қайырымдылыққа жұмсалады.

Естеддфод

1949 жылы Долгелау Уэльстің Ұлттық Эстеддфодына төралқа болды; 1960 және 1994 жылдары ол Урд Ұлттық Эстеддфодын қабылдады. Ескі базар залы, Neuadd Idris, Tŷ Siamas деп белгілі Халықтық музыканың Ұлттық орталығына үй иесі болып табылады.