X ғасырдағы Грегориан нотациясының қолжазбасы

Кіріспе

Грегориан музыкалық жазу қолжазбасы

Сент-Бениньедің антифонарий тонарлық миссалы (сондай-ақ Антифонарий Монпелье кодексі немесе Дижонның Сент-Бенинье тонариі деп аталады) 10 ғасырдың соңғы жылдарында жазылды, осы кезде Дижонның Сент-Бениньедегі аббат Вильгельм Вольпиано Бургундиядағы бірнеше монастырлардың діни рәсімдерін реформалады. Ән-жыр қолжазбасында негізінен римдік-франк мешітінің батыс әндері және таңғы құлшылық кезінде ("Грегориан әндері") орындалатын әндердің бір бөлігі жазылған, бірақ грегориандық және антифонарийлердегі қалыпты форматтан өзгеше, Вильгельм өз қолжазбасын ән жанры бойынша ұйымдастырды (салмодиямен антифондар, аллелуия өлеңдері, градуалдар, оферторийлер және мисса бөліміне арналған процессиялар), ал бұл бөлімдер октахосқа сәйкес сегіз бөлікке бөлінді. Бұл тәртіп тонар ретіне сәйкес келді, бірақ Вильгельм Вольпиано классификацияланған әннің бастамасын ғана емес, сонымен қатар орталық француздық нотациядағы музыкамен толық ән мәтінін жазды, бұл нотация әлі де бос кеңістікте жазылған, және кодталған әннің мелодиялық құрылымы үшін өзі ойлап тапқан екінші әліпбилік нотацияны қосты.

Тарихи негіздер

Толық белгіленген тонардың осы түрі тек Бургундия мен Нормандияда ғана кездесті. Оны Вильгельм Вольпианоның негізін салған мектептің ерекше құжаты деп санауға болады. 989 жылдан бастап Дижондағы Сен-Бенинь абаттығында реформатор болып жұмыс істеді. 1001 жылы герцог Ричард II-нің өтінішімен Нормандиядағы монастырь реформасының орталығы болған Фэкамп абаттығының тұңғыш абысы болды. Осы қолжазба ғана Вильгельмнің өмірінде Монпелье медициналық факультеті кітапханасының (қазіргі "Bibliothèque interuniversitaire de Médecin") басқа бірнеше қолжазбаларымен бірге жазылған, олардың барлығы Сен-Бениньге тиесілі. Оны Вильгельм Вольпианоның өзі жазған-жазбағаны белгісіз. Ол туралы мәліметтер агиографиялық деректе, оның шәкірті, бургунд монахы Рауль Глабердің 1031 жылы жазған және 11 ғасырдың соңында Фэкамп абысы Иоаннның сұрауымен қайта қарастырылған "Vita domni Willelmi" атты он төрт тараулық еңбекте кездеседі. Вильгельм Вольпиано Пьемонттағы Орта көліндегі Сан-Джулио аралында, әкесі, алеман герцогы Роберттің қамалында дүниеге келген. Аңыз бойынша, император Отто осы аралды Вильгельм туған кезде басып алған, сондықтан император оның құдасы болды және ол монах ретінде білім алып, аббат Мажолустың реформасы кезінде Клуни абаттығында монахтық жолын бастады. Мажолус өзінің алдыңғысы Одоның реформасын жалғастырды және Отон императорларының ықпалымен Рим папасының реформа саясатын қолдады. Литургиялық реформаларға қатысты айтсақ, император Отто I Оңтүстік Италиядағы монастырь реформасының қажеттігін және жергілікті литургияларды Рим дәстүріне алмастыруды, яғни екінші Каролинг реформасын атап көрсетті. Ол араб Сицилиясын "босатуды" және аралдағы шіркеу провинцияларын ұйымдастыруды жоспарлады, онда негізінен мұсылмандар мен грек христиандары тұрды. Оның жоспары ұлы Отто II-нің Кротон қасындағы апатты жеңілісінен кейін сәтсіз аяқталды, бірақ Оттон дәуірінде Клунидің литургиялық реформалар орталығы ретіндегі рөлі артты. Вильгельмнің реформалары тек литургияға және жергілікті ән кітаптарының жаңа дизайнына ғана емес, сонымен қатар тасталған аббаттықтар үшін жаңа шіркеулер мен ғимараттар салуға, канондық құқыққа, грамматикалық мектептерді және тіпті Нормандияның ауылдық қауымдарын ұйымдастыруға қатысты. Клуни абаттығындағы мансап үшін ең беделді лауазымдардың бірі кантор болу және осы қуатты және амбициялық абаттыққа бағынған басқа абаттықта реформатор абат ретінде жалғасу болып табылды. Сен-Бенинь абысы ретінде Вильгельм Бургундия, Лотарингия және Францияның бірнеше монастырьларын реформалады. "Libellus de revelatione, edificatione et auctoritate Fiscannensis monasterii" сияқты куәліктер бар, ол Фэкамптың хроникасы, ол Норман мәдениетіне және оның жергілікті литургиялық әдет-ғұрыптарына қатысты белгілі бір наразылықты көрсетеді. Вильгельм Клуни реформаторы ретінде көрінді, бірақ оның литургиялық реформасын, әсіресе Фэкамп үшін Офис әнін зерттеулер, ол тек жергілікті Клуни әдет-ғұрыптарын алмастырғанын растамады. Реформа және нормандық монахтар тарихында Вильгельм Вольпианоның реформасы бастауы да, шыңы да емес еді, реформатор ретінде ол жергілікті қажеттіліктер мен проблемалар және Клуни абысының, Папаның және Норман қамқоршыларының белгілі бір мүдделері арасындағы тепе-теңдікті табуы керек болды. Вильгельм өзінің жеке мектебін құру арқылы осы тарихқа үлес қосты. Вероник Газоның айтуынша, ол Нормандияда 30 жылға жуық уақыт өткізбеген, бірақ оның мектебі құрылды, өйткені ол шәкірттерін абаттар етіп тағайындады. Ол тек Фэкамптың ғана емес, сонымен қатар 1015 және 1017 жылдар аралығында Джумиегес епархиясының да абысы болды. 1025 жылы Ришард II-нің әйелі, графиня Джудит құрған Берне қаласының тұңғыш абысы болды. Герцог Роберттің бұйрығымен ол 1028 жылы Фэкамптан Равенналық Иоаннға кетті, 1027 жылға дейін Бернедегі аббаттықта Дижондық Сен-Бениньден келген үлкен және тәжірибелі монах және монастырьдің жетекшісі Тьерри көмектесті. 1023 жылы Мон-Сен-Мишельдегі приор ретінде Суппоның соңынан ергенге дейін. Бұл әкімшілік өзгерістер монастырь орталықтарының құрылуына әкелді, онда кейбір аббаттықтар енді абатпен емес, қауымның преорымен, көбінесе "кустос" деп аталатын, басқарылды және бірнеше жаңа негіздер әрқашан аббаттық ретінде басталмады, олар ескі аббаттықтарға бағынышты болды. Бұрынғы аббаттықтарды қоса алғанда, әртүрлі монастырьларды басқаратын бұл монастырь орталықтары жаңа негіздерді басқаруға және литургиялық және әкімшілік реформаларды сақтауға пайдаланылды. Бұл тәжірибе Вильгельмнің өлімінен кейін де жалғасты, 1052 және 1054 жылдар аралығында Фэкамп пен Сен-Бениньді Равенналық Иоанн абысы басқарды. Жаңа құрылған монастырьлар аббаттыққа айналғанда, абаттар әдетте Фэкамп монахтарының арасынан таңдалды. Фэкамп аббаттығында Вильгельмнің жазған жазбаларының аз ғана бөлігі сақталған, бірақ Монпелье жинағының, Сен-Бенинь абаттығының кітапханасына тиесілі екені белгілі, оның мақсаты осы аббаттық болғанын анықтау оңай емес. Мишель Югло атап көрсеткендей, қолжазба H 159-дың соңғы бөлігі, матиндерге арналған антифондар мен жауаптарды қамтитын нағыз антифонарий, Фэкамп аббаттығының антифонарийінің (Руан, Bibliothèque municipale, Ms. 254, olim A.190) 13 ғасырдағы көшірмесімен жалғастырылды. Осылайша, Сен-Бенинь тонарының мақсаты әлі де талқылауда. Екінші жағынан, Сен-Бенинь әдет-ғұрыптары, мысалы, қасиетті оқиғаға арналған литургия, басқа аббаттықтарда да, мысалы, Фэкамп пен Бернеде кездеседі, ал Дижон (Монпелье, Ms. H159), Фэкамп (Руан, Ms. 244, olim A.261) және Джумиегес (Руан, Ms. 248, olim A.339) тоналары Вильгельм Вольпианоға жатқызылатын бір мектептің құжаттары деп санауға болатындай дәрежеде үйлесімді.

This particular type of a fully notated tonary only appeared in Burgundy and Normandy. It can be regarded as a characteristic document of a certain school founded by William of Volpiano. He was reforming abbot at St. Benignus of Dijon since 989. In 1001 he followed a request by Duke Richard II and became first abbot at the Abbey of Fécamp which was a reforming centre of monasticism in Normandy. Only this manuscript was written during the time of William by the same hand as several other manuscripts of the Library of the Medical Faculty of Montpellier (today "Bibliothèque interuniversitaire de Médecin") which all belong to St. Bénigne. It is not known, whether it was really written by William of Volpiano in person. The few things known about him can be read in a hagiographic source, the Vita domni Willelmi in fourteen chapters written by his disciple, the Burgundian monk Raoul Glaber in 1031, and revised probably by demand of the later Abbot John of Fécamp during the late 11th century. William was born as son of the Alemannic Duke Robert of Volpiano at the citadel of his family on the San Giulio Island of the Lake Orta in Piedmont. The legend said that Emperor Otto had conquered this island, while William was born, so the Emperor became his godfather and he was educated as a monk and made his monastic career at Cluny Abbey during the reform of Abbot Majolus who continued the reform of his predecessor Odo and supported reforms connected with papal reform policies under influence of the Ottonic Emperors. Concerning liturgical reforms, Emperor Otto I already emphasized the need for a reform of monasticism in Southern Italy and to abandon local liturgies in favour of the Roman rite, a kind of second Carolingian reform, and he already wished to "liberate" Arab Sicily and to organize church provinces of the island which was mainly populated by Muslims and by Greek Christians. His plan failed after the catastrophic defeat of his son Otto II near Crotone, but the role of Cluny as a centre for liturgical reforms had increased in Ottonic times. William's reforms were not only concerned with liturgy and the new design of local chant books, but also with the construction of new churches and buildings for abandoned abbeys, with canon law, with the organization of grammar schools and even rural communities of Normandy. It was typical for a career at Cluny Abbey to get one of the most prestigious positions as a cantor and to continue as a reforming abbot in another Abbey, which was subjected to this powerful and ambitious Abbey. As Abbot of St. Benignus William reformed several monasteries of Burgundy, Lorraine and the Île de France. There are some testimonies like the Libellus de revelatione, edificatione et auctoritate Fiscannensis monasterii, a chronicle of Fécamp, which reports certain resentments against Norman culture and its local liturgical customs. William appeared as a Cluniac reformer, but studies of his liturgical reform especially of the Office chant for Fécamp did not confirm, that he just removed local in favour of Cluniac customs. Within the reform and the history of Norman monasticism, the reform of William of Volpiano was neither the beginning nor its climax, as a reformer he had to find a balance between local needs and problems and certain interests of the Cluniac Abbot, of the Pope, and of the Norman patrons, whose founding activities cultivated a new form of policy. William contributed to this history with the foundation of an own school. According to Véronique Gazeau he did not spend too much time in Normandy during the period about 30 years of his Norman activities, but nevertheless his school could be established, because he ordained his students as abbots. He was not only Abbot at Fécamp, but also at Jumièges between 1015 and 1017. He became first Abbot of Bernay, a foundation of Countess Judith, Richard II's wife, in 1025. By order of Duke Robert he left Fécamp for John of Ravenna in 1028, before 1027 he was assisted at the Abbey at Bernay by a custos Thierry, an elder and experienced monk and prior from Saint Bénigne of Dijon. Before he followed Suppo as prior at Mont Saint Michel in 1023. These administrative changes were caused by the establishment of monastic centres during certain periods, in which some Abbeys were no longer guided by an abbot, but by a prior of the community who was often called "custos", and several new foundations did not always start as an Abbey, they were subordinated to older abbeys. These monastic centres which had the control over various monasteries including former abbeys, were used to control new foundations as well as to obey liturgical and administrative reforms. This practice was continued after William's death, Fécamp and Saint Bénigne were controlled by one abbot between 1052 and 1054: Abbot John of Ravenna. When the new founded monasteries became abbeys, the abbots were usually chosen among the monks of Fécamp. Only few writings by William have survived in the Abbey of Fécamp, but it is not always easy to decide, if the collection of Montpellier which belonged obviously to the library of the Abbey St. Benignus of Dijon, had this Abbey as destination. Michel Huglo remarked that the last part of the manuscript H 159, the real Antiphonary with antiphons and responsories for the Matins, was continued by the 13th century copy of the Antiphonary of the Abbey of Fécamp (Rouen, Bibliothèque municipale, Ms. 254, olim A.190). Thus, the destination of the Tonary of Saint Bénigne is still a matter of discussion. On the other hand, customs of St. Bénigne like the liturgy for the patron can also be found in other Abbeys as Fécamp and Bernay, and the tonaries of Dijon (Montpellier, Ms. H159), of Fécamp (Rouen, Ms. 244, olim A.261), and of Jumièges (Rouen, Ms. 248, olim A.339) are so consistent that they can be regarded as documents of one school which can be ascribed to William of Volpiano.

Вильгельм Вольпианоның әліпбилік жазуын ойлап тапқан

Уильямның кантор және нотатор ретінде жасаған жаңалықтарының бірі – алфавиттік биіктік белгілеуі болды. Оның негізгі нүктесі Боэций диаграммасы еді, онда жүйелік телеионның қос октавасы диатоникалық (semitonium tonus tonus), хроматикалық (semitonium semitonium trihemitonium) және энгармониялық тетрахорда (diesis diesis ditonus) түрінде көрсетілген. Әртүрлі жағдайлар алфавиттік әріптермен белгіленген, бірақ диэзис үшін Боэцийдің тироникалық әріптеріне ұқсас арнайы белгілер қолданылған. Бұл алфавиттік биіктік белгілеуі осы жергілікті мектептің канторлары қолданған микротондық өзгерістер туралы мәлімет береді және фортепиано пернелерінің ортағасырлық тондық жүйеге жасаған жалпы проекциясының жеткіліксіз екенін дәлелдейді. 8-шы ғасырдан бері қолданылып келе жатқан көптеген басқа әріптік жүйелер сияқты, Вильгельм Вольпианоның жүйесі де Боэций диаграммасының жағдайларын көрсетеді, ал диэзис үшін қолданылған энгармониялық белгілер басқа түрге өтуді емес, белгілі бір ладтың диатоникалық мелодиясындағы микротондық тартымдылықты білдіреді. Диэзис туралы Гвидо Ареццо шамамен 1026 жылы жазған «Микролог» трактатында, диэзис ре-ми (a b; d e; g h немесе h i) арасындағы әдеттегі тонусты 9:8 пропорциясымен 7:6 пропорциясына (a ˫; d ˧; g Γ немесе h ˥) дейін өткірлейді. Гвидоның монохордта осы аралықты қалай табуға болатыны туралы түсіндірмесі, тетрахордтың «энгармониялық» бөлінісінен алынған диэзистің диатоникалық ладтың әртүрлі мелодиялық түрлеріндегі микротондық өзгеріс ретінде қолданылғанын нақты көрсетеді.

Құрамы

Дижондық Сент-Беннидің Тонариі өте сирек кездесетін, толық нотацияланған тонарий түрінде ұйымдастырылған, ол толық нотацияланған музыка қолжазбасы ретінде қызмет етеді. Ән кітабының бірінші бөлімі кітаптың біртіндеп (ff. 13r-155v) және антифондар фрагменті (ff. 156r-162v) – Палм жексенбісі, қасиетті Блазий және қасиетті Иларийдің таңдары литургиялық тәртіп бойынша, бірақ тоналды рубрикалармен берілген. Соңғы бет басқа кітаптан алынып, басқа қолмен жазылған соңғы беттерге қосымша жазу үшін бос беті пайдаланылды, нотациясы адиастематикалық неумдермен, тіпті әліпбилік нотациясы бар диастематикалық неумдермен (ff. 160r-163r) жасалған. Дұрыс массалық әнмен біртіндеп оқу алты бөлімге бөлінеді: біріншісі – антифондар (кіріспелер мен қауымдар) (ff. 13r-53r). Келесі үш бөлім – сабақтар алдындағы ән жанрлары: Евангелие оқулары үшін аллелуия тармақтары (ff. 53v-69r), Пайғамбарлық оқулар үшін benedictiones (hymnus trium puerorum) (ff. 75r-76v), хаттарды оқығаннан кейін біртіндеп оқу (ff. 77r-98v). Соңғы екі бөлім – оферториал (ff. 99r-151r) және трактас жинағы немесе прозер (ff. 69r-74v; 151v-155v), ораза уақытында барлық түрдегі кітапты оқу үшін аллелуия тармақтарын алмастыратын жанрға арналған. Үшінші деңгейдегі бөлім – аутентус протус, плаги проти, аутентус деутерс және т.б. ретімен октехос бойынша сегіз бөлім. Бірінші бөлімде әр тоналды бөлімде литургиялық жыл циклына сәйкес барлық кіріспелер, содан кейін литургиялық тәртіпке сәйкес барлық қауымдар бар. Бұл тәртіп жаңа емес, бірақ Клюнийлік монахтар қауымдастығының әртүрлі аймақтарындағы тонарлармен сәйкес келеді. Айырмашылығы – әр ән инципитпен көрсетілмейді, ол толықтай неуммен және әліпбилік нотациямен жазылған. Осы қолжазбаның арқасында әнді білмейтін канторлар да әуенді оның тонусымен бірге жаттай алады. Мысалы, шіркеуге кіретін кезде, сенбі күнгі таңғы месседе 70-ші Забурдың рефрені ретінде қолданылатын "Repleatur os meum" кіріспесі. Интройт антифондардың бірінші бөлігінде жазылған және деутер секциясының басында (әр беттің басында жазылған), сондықтан 3-тонда немесе "autentus deuterus" интройт: Забурдың басталуы және аяқталуы, мұндағы айырмашылық "II" деп аталады, антифонға жалғасады. Кірудің (кіріспелердің) антифондарында массаның сатылы реті маржадағы рубрика ретінде (осы жердегідей сол жақтағы бетінде) берілген, яғни күндік рет (R), аллелуия (All) немесе трактас (TR), оферториум (OF) және коммюнио (CO). Қолжазбаның басына дифференциалдар тізімімен бірге әдеттегі тонарлық жазу да қоса берілген. Ол дифференцианың нөмірін табу үшін индекс ретінде қолданылды, яғни "ii" немесе Забурды оқу кезінде қолданылатын мелодиялық аяқталу. Бұл жерде "Вулгата" аудармасындағы 70-ші Забурға сілтеме жасалған. Бұл тонардың алдында орта француз тілінде жазылған аллелуия жинағы бар. Вильгельм Вольпианоның келесі тонариісінің стилі ерекше, Мишель Хугло оны қолжазбалар жинақтарында сақталған ең жақсы тонарлардың бірі деп атады. Жазушы ән мәтіні үшін қызыл сияны, инициалдарын безендіру үшін әр түрлі түстерді қолданған, ал неум мен әліпбилік нотация қара сиямен жазылған.

The Tonary of Saint Bénigne of Dijon is organized in a very rare form of a fully notated tonary, which serves like a fully notated music manuscript for Mass (gradual) and office chant (antiphonary). The first division of the chant book is between the book's gradual (ff. 13r 155v) and an antiphonary fragment (ff. 156r 162v) which has the Matins for Palm Sunday, St. Blasius and St. Hylarius in the conventional liturgical order, but with tonal rubrics. The last leaf was added from another book to use the blank versoside for additions on the last pages written by other hands, chant notated in adiastematic neumes but without alphabetic notation and even diastematic neumes with alphabetic notation (ff. 160r 163r). The gradual itself with proper Mass chant is divided into six parts: The first are antiphons (introits and communions) (ff. 13r 53r). The next three parts are chant genres which precedes lessons: alleluia verses for gospel readings (ff. 53v 69r), the benedictiones (hymnus trium puerorum) for prophetic readings (ff. 75r 76v), and the graduels which followed epistle readings (ff. 77r 98v). The last two parts are an offertorial (ff. 99r 151r) and a tractus collection or proser (ff. 69r 74v; 151v 155v), dedicated to the genre which replace the alleluia verses during fasten time for all kinds of scriptural readings. The third level of division are the eight parts according to the oktoechos in the order of autentus protus, plagi proti, autentus deuterus etc. In the first part, every tonal section has all introits according to the liturgical year cycle and then all communions according to the liturgical order. The whole disposition is not new, but it is identical with tonaries from different regions of the Cluniac Monastic Association. The only difference is, that every chant is not represented by an incipit, it is fully notated in neumes and in alphabetic notation as well. Thanks to this manuscript, even cantors who do not know the chant, can memorize the melody together with its tonus. As an example might serve the Introitus "Repleatur os meum" used as a refrain for Psalm 70 during the procession into the church, at the beginning of the morning Mass on Saturday before Pentecost. The introit was written in the first part of the antiphons and is quite at the beginning of the deuterus section (written as heading on each page), hence an introit in the 3rd tone or "autentus deuterus":

The beginning with the psalm incipit and the ending of the psalmody, here called differentia no. "ii", follows the antiphon. The antiphons of the entrance (introits) have the gradual order of the Mass as a rubric at the margin (on a verso page as here: left), i. e. the serial for the day with gradual (R), alleluia (All) or tractus (TR), offertorium (OF), and communio (CO). A conventional tonary with the list of differentiae was also attached to the beginning of the manuscript. It was used as an index to find the differentia no. ii or melodic ending used during the recitation of the psalm here the incipit refers to Psalm 70 of the Vulgata. This tonary is preceded by an alleluia collection written in central French neumes in campo aperto. The style of William of Volpiano's tonary which follows, is unique, and Michel Huglo called it one of the finest tonaries which survived in the manuscript collections today. The scribe used red ink for the chant text and different colours to decorate its initials, while the neume and the alphabetic notation was written in black ink.

Вильгельм Вольпианоның музыкалық нотаның дамуына қосқан үлесі

Вильгельм Вольпианоның нотациялық жүйедегі жаңашылдығы орталық француздық нотацияның қалыпты жүрісін өзгертпеді, ол тек өзінің әліпбилік питч нотациясын қосты. Көп жағдайда әріптердің неумдарға қалай сілтеме жасағаны нақты болмады. Әдетте әріптер тобы лигатура тобына сәйкес келетін, бірақ кейде кантордың үйлесімді оқуына көмектесу үшін әріптерге неумдар да қосылатын. Нормандияның монастырь реформаларында Вильгельм Вольпиано жергілікті аббаттардың маңызды тұлғасы болды, бірақ оның әліпбилік нотациясы тек келесі ғасырларда оның мектебінің нормандық монастырьларында ғана қолданылды, ал кейінірек Аквитан мектебінің ықпалына ұшыраған итало-нормандық қолжазбаларында қолданылмады (кейбір қолжазбаларда орталық француздық неумдар қолданылды, бірақ әліпбилік нотациясыз). Клюнийлік монастырь қауымдастығындағы келесі буын канторлары, мысалы, Адемар де Шабанн, оны ағасы Роджер Лимож (Аквитания) қаласындағы Сен-Марциал аббаттығында оқытты, лигатураларды көрсетуге мүмкіндік беретін, тіпті олар питч класына сәйкес тік орналасу бойынша бөлінген жағдайда да, жаңа диастемалық неум нотациясын жасады. Оның жаңашылдығын итальяндық канторлар алдымен Солтүстік Италияда, содан кейін 11 ғасырдың басқа реформа орталықтарында, мысалы, Беневенто мен Монте-Кассинода еліктеді. 12 ғасырда жазушы мен оқырманға тұрақты тік бағытты сақтауға көмектесу үшін бір немесе екі жол қосылды. 10 ғасырдың басында толық жазылған неум қолжазбаларының бірінші буынынан кейін, бұл ерекше нотация жүйесі адиастемалық және диастемалық неумдар арасындағы кезеңді білдіреді. 11 ғасырда Рим-Франк реформасының ән репертуарынан өзгеше көптеген жергілікті дәстүрлер алғаш рет диастемалық неумдарда кодталды: Ескі Беневентан әні (сызықтарсыз Беневентан неумдары), Равенна әні (сызықтарсыз Беневентан неумдары), Ескі Рим әні (сызықтарсыз Рим неумдары), Амброзиан немесе Милан әні (пентаграмма немесе тетраграммадағы шаршы неумдар).

William of Volpiano's innovation of the notation system did not change the habits of central French neume notation, it just added an own alphabetic pitch notation. Often it was not clear how the letters refer to the neumes. Letter groups usually refer to the group of a ligature, but sometimes neumes were added as well to the letters to help the reading cantor for the coordination. Among the monastic reforms of Normandy William of Volpiano was an important protagonist among the local abbots, but his alphabetic notation was only used over the following centuries in the Norman monasteries of his school, but never in the later Italo Norman manuscripts which were rather influenced by the Aquitanian school (a few manuscripts used central French neumes, but without alphabetic notation). Within the Cluniac Monastic Association, the cantors of the following generation like Adémar de Chabannes who was taught by his uncle Roger at Saint Martial Abbey of Limoges (Aquitaine), developed a new diastematic neume notation which allowed to indicate the ligatures, even if they were separated by the vertical disposition according to their pitch class. His innovation was imitated by Italian cantors, first in Northern Italy than in other reform centres of the 11th century like Benevento and Monte Cassino. During the 12th century one are two lines were added to help the scribe and the reader for a constant vertical orientation. After the first generation of fully notated neume manuscripts written since the early 10th century, the particular notation system represent a transition between the adiastematic and diastematic neumes. During the 11th century a lot of local traditions, different from the chant repertory of the Roman Frankish reform, were codified the first time in diastematic neumes: Old Beneventan chant (Beneventan neumes without lines), Ravenna chant (Beneventan neumes), Old Roman chant (Roman neumes without lines), Ambrosian or Milanese chant (square neumes on a penta or tetragramm).