Кіріспе

Қатыгездіксіз қарым-қатынас (ҚҚК) – адамгершілік психология мен зорлық-зомбылықсыздық принциптеріне негізделген, жақсырақ қарым-қатынас, түсіністік және байланыс құруға бағытталған тәсіл. Бұл келіспеушіліктерді жоюға талпыну емес, керісінше, өмір сапасын жақсарту үшін эмпатия мен түсіністікті арттыруға көмектесетін жол. Ол барлық тараптар арасында эмпатиялық диалог пен түсіністікті қамтамасыз етуді көздейді. Қатыгездіксіз қарым-қатынас адамға бағытталған терапияда қолданылған түсініктерден пайда болды және 1960-1970 жылдары клиникалық психолог Маршалл Розенберг оны дамытты. ҚҚК туралы көптеген семинарлар мен клиникалық материалдар бар, соның ішінде Розенбергтің «Қатыгездіксіз қарым-қатынас: Өмір тілі» кітабы. Маршалл Розенберг сонымен қатар онлайн режимінде қолжетімді бірқатар бейне лекцияларда ҚҚК-ге үйретті; Сан-Францискода жазылған семинар ең танымал. ҚҚК – әңгімеде эмпатия құруды мақсат ететін қарым-қатынас құралы. Адамдар бір-бірін тыңдағаннан кейін, барлық тараптардың негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыратын шешім табу әлдеқайда оңай болады деп есептеледі. Мақсаты – адамдар арасындағы үйлесімділік пен болашақ ынтымақтастық үшін білім алу. Басты ұғымдарға мәжбүрлеушілік сөздерді қабылдамау, бағалаусыз байқау арқылы фактілерді жинау, сезімдер мен қажеттіліктерді шынайы және нақты білдіру, сондай-ақ тиімді және эмпатиялық өтініштер жасау жатады. Қатыгездіксіз қарым-қатынас клиникалық психотерапия түрі ретінде қолданылады, сонымен қатар қарым-қатынастар мен жұмыс орындарында үйлесімділікке қол жеткізуге бағытталған жалпы жұртшылыққа арналған семинарларда ұсынылады.

Тарих

Марион Литтлдің (2008) айтуынша, NVC моделі 1960-шы жылдардың аяғында, Розенберг АҚШ-тың оңтүстігіндегі мектептер мен ұйымдарда нәсілдік интеграция бойынша жұмыс істеген кезде қалыптасқан. Модельдің ең алғашқы нұсқасы (байқаулар, сезімдер, қажеттіліктер және іс-әрекетке бағытталған тілектер) 1972 жылы дайындалған Розенбергтің оқу-әдістемелік құралының бір бөлігі болды. NVC дамуы Карл Роджерс және адамға бағытталған терапия ұсынған түсініктерге тікелей байланысты. Роджерс мыналарды ерекше атап көрсетті: 1) тәжірибелік оқыну, 2) "өз эмоциялық жағдайы туралы ашық айту", 3) басқаларды "олар үшін мағыналы болатын" тәсілмен тыңдаудан алатын қанағат, 4) "шығармашылық, белсенді, сезімтал, нақты, көңіл жағумен тыңдаудың" байытатын және ынталандыратын тәжірибесі, 5) "өз ішкі тәжірибесі, саналы түсінігі және қарым-қатынасы арасындағы үйлесімділіктің терең құндылығы" және содан кейін 6) шартсыз махаббат немесе алғырлықты қабылдау және оны тарату арқылы сезімдердің жандануы. Бұл төменде сипатталған түсініктерге әсер етті. Модель 1992 жылға қарай қазіргі түріне (байқаулар, сезімдер, қажеттіліктер және сұраныстар) жетті. 2000-жылдардың соңынан бері модельдің тиімділігіне өзіне эмпатия танытудың маңыздылығына көбірек назар аударылуда. 2000 жылдан бері тағы бір өзгеріс – модельді процесс ретінде қарастыру. Сондықтан назар "қадамдардың" өзіне емес, көбірек практиктің сөйлеу ниеттеріне ауысады («Біздің ниетіміз басқаларды біз қалағандай әрекет етуге мәжбүрлеу ме, әлде мағыналы қарым-қатынастар мен өзара қанағаттандыруды дамыту ма?»), тыңдауда («Біз сөйлейтін нәрсені дайындауға тырысамыз ба, әлде басқаға шын жүректен, құрметпен назар аударуға тырысамыз ба?»), және басқалармен байланыс сапасына ауысады. Тренерлер барлық жетекшілерге болашақ клиенттермен және студенттермен эмпатия жұмысының ықтимал тәуекелдері және ұсынылатын жыныстық шектеулер туралы ескертуді бөлісуге шақырады.

Шолу

Зорлықсыз қарым-қатынас бойынша, жеке адамдар немесе топтар арасындағы көптеген қақтығыстар олардың адамдық қажеттіліктері туралы қарым-қатынастағы дұрыс түсінбеушіліктен туындайды. Бұл дұрыс түсінбеушілік, қорқыту, кінә сезімін тудыру, ұяттату сияқты мақсаттармен қолданылатын мәжбүрлеуші немесе манипуляциялық тілдің салдарынан болады. Мұндай "зорлықты" қарым-қатынас түрлері қақтығыс кезінде қолданылғанда, қатысушылардың назарын өздерінің қажеттіліктерін, сезімдерін, қабылдауларын және тілектерін нақтылаудан ауырып, қақтығыстың жалғасуына себеп болады.

Басқа атаулар

Маршалл Розенберг жазылған лекциясында Зорлықсыз Коммуникация атауының қалай пайда болғанын түсіндіреді. Ол өз жұмысын бейбітшілік қозғалысы қолданған "зорлықсыздық" сөзімен байланыстыруды мақсат еткенін, осылайша планетада бейбітшілік құруға ұмтылысын көрсеткенін айтады. Алайда, Маршаллға бұл атау ұнамады, себебі ол NVC ненің емесін сипаттайды, ал NVC ненің екенін емес. Шындығында, бұл NVC-нің төртінші компонентіндегі, яғни сұраныстардағы маңызды принципке қайшы келеді. Атап айтқанда, NVC сұранысында адам қалаған нәрсесін сұрауы керек, қаламаған нәрсесін емес. Осы себепті, бірнеше балама атаулар қолданысқа енді, олардың ең маңыздысы – жираф тілі, мейірімді коммуникация немесе ынтымақтастық коммуникациясы.

Қолданбалар

Ұйымдық және бизнес ортасында, ата-ана тәрбиесінде, білім беруде, делдалдық тағылымда, психотерапияда, денсаулық сақтауда, тамақтану мәселелерін шешуде, әділет саласында, сондай-ақ балалар кітабының негізі ретінде және тағы басқа да жағдайларда қолданылған. Розенберг Руанда, Бурунди, Нигерия, Малайзия, Индонезия, Шри-Ланка, Колумбия, Сербия, Хорватия, Ирландия және Таяу Шығыс, оның ішінде оккупацияланған Батыс жағалаудағы қақтығыс аймақтарындағы бейбітшілік бағдарламаларында зорлықсыз коммуникацияны қалай қолданғаны туралы айтқан. Хабарлама бойынша, 2014 жылы Microsoft компаниясының бас директоры болған Сатья Наделланың алғашқы қадамдарының бірі – компанияның жоғары лауазымды басшыларына Розенбергтің «Зорлықсыз коммуникация» кітабын оқуды тапсыру болды.

Сындар

Бірнеше зерттеушілер ЗВҚ-ның сын-пікірлері мен кемшіліктерін жан-жақты бағалауға тырысып, оны қолданудағы маңызды қиындықтарды анықтады. Бұл қиындықтар практикалықтан теориялыққа дейін, зерттеуге қатысушылар мен зерттеушілерден алынған алаңдаушылықтарды қамтиды. ЗВҚ-ны қолданудың қиындығы және оның дұрыс қолданылмауының қаупі жиі айтылады. Бұдан бөлек, мұндай жағдайлар нашар қамтылған топтар үшін қолжетімділік мәселелерін тудырып, жоғары әлеуметтік топтарға артықшылық бере алуы мүмкін. Обос адамдардың сезімдерін жасырып, эмпатия процесінде өзінің шынайы ниеттерін бүркемелеуі мүмкін екенін айтады, бұл қарым-қатынастың зорлықсыздығын жоққа шығарады. ЗВҚ-ны үйренуге жұмсалатын уақыт пен күштің көптігін көптеген зерттеушілер атап өтті. Флэк ЗВҚ-ның «күшті түсінігін» – мұқият және назармен қарағанда мүмкін болатын жақсы қасиет пен «әлсіз түсінігін» – эго мен асығушылықтың нәтижесінде туған құрғақ еліктеу арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Күшті түсінік адамның ой-өрісі мен іс-әрекетін зерделеуге, түсіністікті дамытуға, қоғамға ең жақсысын ұсынуға және өз сезімдеріне құрмет көрсетуге мүмкіндік береді. Ал әлсіз түсінік тілді ереже ретінде қарастырып, оны пікірсайыстарда жеңіске жету үшін пайдалануға, саяси мақсаттармен басқаларды таңбалауға немесе олардан осылай өзін-өзі білдіруді талап етуге әкелуі мүмкін. Флэк Розенбергтің айтқандарының кейбірі әлсіз түсінікке ұласуы мүмкін екеніне қарамастан, Розенбергтің күшті түсінікті практикада қолдануын растайтын дәлелдерді көреді. Розенбергтің семинарға қатысушылармен жұмысы «шынайы нәрсені» көрсетеді. Дегенмен Флэк «әлсіз түсінікке құмар болу қаупі жоқ емес» екенін ескертеді. Осыған қарсы тұру үшін Флэк: «Өзіңіздің іс-әрекеттеріңізде консервативті болыңыз, басқалардан қабылдайтын нәрселерде кеңдік көрсетіңіз» (бұл принцип беріктік принципі ретінде де белгілі) және «зорлықсыз қарым-қатынастың оның атынан жасалатын жасырын зорлыққа айналуына қарсы тұрыңыз» деп кеңес береді. PuddleDancer Press басылымы ЗВҚ-ны түрлі қоғам қайраткерлері қолдағанын хабарлады. Свен Хартенштейн ЗВҚ-ны пародизациялайтын мультфильмдер сериясын жасады. Көптеген зерттеулер тиімділіктің жоғары деңгейін көрсеткенімен, ЗВҚ-ға қатысты академиялық зерттеулер әлі де шектеулі. CNVC ЗВҚ процесін CNVC-нің түсінігіне сәйкес оқытуды қалаған оқытушыларды сертификаттайды. CNVC сонымен қатар сертификатталған оқытушылар арқылы оқыту курстарын ұсынады. ЗВҚ бойынша кейбір тренингтерді Маршалл Розенберг құрған ЗВҚ орталығымен одақтас, бірақ ресми қарым-қатынасы жоқ ұйымдар демеушілік ететін тренерлер өткізеді. Осы тренингтердің кейбірі CNVC арқылы жарияланады. Әлемде көптеген ЗВҚ ұйымдары пайда болды, олардың көпшілігі аймақтық бағыттарда жұмыс істейді.