Козима Вагнер: Лист пен Вагнердің мұрагері және Байройт фестивалінің директоры

Кіріспе

Мари д'Агуль және Франц Листтің қызы, Ричард Вагнердің әйелі, Байройт фестивалінің директоры Франческа Гаэтана Косима Вагнер (; 24 желтоқсан 1837 – 1 сәуір 1930) – венгр композиторы және пианисті Франц Лист пен франко-неміс романтикалық жазушысы Мари д'Агульттің қызы. Ол неміс композиторы Ричард Вагнердің екінші әйелі болды және онымен бірге оның сахналық туындыларын көрсету үшін Байройт фестивалін құрды; ол қайтыс болғаннан кейін өмірінің қалған бөлігін оның музыкасы мен философиясын насихаттауға арнады. Зерттеушілер Косиманы Вагнердің кейінгі туындыларының, әсіресе «Парсифаль» операсының басты шабыт көзі деп мойындады. 1857 жылы, балалық шағын әжесінің қамқорлығында және гувернанталармен өткізгеннен кейін Косима дирижер Ханс фон Бюловқа үйленді. Некеде екі бала дүниеге келгенімен, бұл көбінесе махаббатсыз одақ болды, ал 1863 жылы Косима өзінен 24 жас үлкен Вагнермен қарым-қатынас бастады. Олар 1870 жылы үйленді; 1883 жылы Вагнер қайтыс болғаннан кейін ол Байройт фестивалін 20 жылдан астам уақыт бойы басқарды, репертуарын кеңейтіп, он операдан тұратын Байройт канонын қалыптастырды және фестивальді музыкалық театр әлеміндегі маңызды оқиға ретінде орнықтырды. Директорлық қызметінде Косима театрлық жаңалықтарға қарсы болды және Вагнердің туындыларының түпнұсқалық қойылымдарына адалдық танытты, бұл тәсіл оның 1907 жылы зейнеткерлікке шыққаннан кейін де жалғасты. Ол Вагнердің неміс мәдени және нәсілдік басымдығы туралы көзқарастарын бөлісті, оның ықпалымен Байройт антисемитизммен тығыз байланысты болды. Бұл ондаған жылдар бойы, тіпті оның 1930 жылы қайтыс болғаннан кейін соңғы нацистік кезеңге дейін Байройттың ерекше белгісі болды. Осылайша, ол фестивальдің құтқарушысы ретінде кеңінен танылса да, оның мұрасы әлі де даулы болып қала береді.

Отбасылық өмір және балалық шағы

1833 жылдың қаңтар айында 21 жастағы венгр композиторы және пианині Франц Лист өзінен алты жас үлкен париждік қоғамдық қайраткер Мари д'Агультпен танысты. Маридің тегі әртүрлі болған: оның неміс анасы, Франкфурттағы белгілі банкирлер отбасынан шыққан, француз дворяны, граф де Флавинниге үйленген. Мари 1827 жылдан бері Шарль, граф д'Агультқа тұрмысқа шығып, одан екі қыз тудырған, бірақ олардың некесі нәсілсіз болды. Өзара зияткерлік қызығушылықтарымен біріккен Мари мен Лист құмарлыққа толы қарым-қатынасқа түсті. 1835 жылдың наурыз айында олар Парижден Швейцарияға қашып кетті; қалдырған дау-дамасын ескермей, Женевада қоныстанды, онда 18 желтоқсанда Мари Бландин Рейчел есімді қызды дүниеге әкелді. Ақырында сыншылардың пікірлері қарама-қайшы болды: норвегиялық композитор Эдвард Григ бүкіл туындыны "құдайға лайық" деп санады, ал француз газеті Le Figaro музыканы "ессіз адамның арманы" деп атады. Вагнер өзі де толық қанағаттанбады; Людвигке жазған хатында әншілер Альберт Ниманн мен Франц Бетцті "театрлық паразитер" деп айыптады және Рихтердің бірде-бір темпін дұрыс қоймағанына наразылық білдірді. Бірнеше айдан кейін Косима оның қойылымдарға деген көзқарасын "Ешқашан, ешқашан!" деп жазды.

Парсифал

Фестиваль аяқталғаннан кейін қонақтар кетіп, Вагнер мен Косима балаларын алып Венецияға кетті, онда желтоқсанға дейін қалды. Фестиваль үлкен қаржылық тапшылыққа ұшырады; бұл және Вагнердің терең көркемдік қанағатсыздығы жақын болашақта оны қайталау мүмкіндігін жоққа шығарды. Вагнердің көңіл күйі соншалық болды, ол Байройт жобасынан бас тартуды ойлады; оны мұндай ойлардан Лондонға концерттер сериясын өткізуге шақыру алды. Балаларын қалдырып, Вагнер мен Косима Англияда екі ай демалыспен болды, онда Косима Джордж Элиот, Роберт Браунинг және Эдвард Берн-Джонс сияқты тұлғалармен кездесті (Берн-Джонс Косиманың бірнеше эскиздерін жасады, бірақ олардан ешқандай аяқталған картина тумады). 17 мамырда екі Вагнерді де Виндзор сарайында королева Виктория қабылдады. Королева Вагнерді күнделігінде «жасы ұлғайған, денелі, ақылды, бірақ ұнамайтын сырт келбеті бар» деп сипаттады. Косиманың мұндай негізі болмады, ал Вагнер тәжірибесіне сүйене отырып көзқарастарын өзгертуге қабілетті болса, Косиманың антисемитизмі терең сезімге негіделген және өзгермеді. Косима Левидің тағайындалғанын естігендегі таңғалысын жазды. Людвиг Вагнердің қарсылығына қарамастан, тағайындалу күшінде қалады деп талап етті. Леви кейіннен жұмыстың ең басты дирижері ретінде танылды, сыншылар пікірінше ол «мақтаудан асқан». Екінші Байройт фестивалінде «Парсифаль» 16 рет қойылды; 29 тамыздағы соңғы қойылымда Вагнер өзі соңғы сахнаны дирижерлік етті. Кейін Косима Вагнердің басшылығымен оркестр мен әншілердің өзгеше естілгенін жазды. Жалпы, Вагнер мен Косима фестивальдің нәтижесіне толық қанағаттанды, ол алдыңғысына қарағанда көп пайда әкелді: «Суретшілердің еңбегі мен берілгендігі бірде-бір сәтте азайған жоқ. Менің ойымша, қанағаттана аламыз». Фридрих Ницше, бір кезде Вагнердің жақын досы болған, бірақ кейіннен оны қатал сынға алған. Ницше «Парсифальды» Косима кінәлі деп есептеді; ол Вагнерді бұзды және неміс емес болғандықтан неміс мәдениетіне араласуға құқығы жоқ. Күзгі және қысқы айларда басты алаңдаушылық Вагнердің денсаулығының нашарлауы болды; оның жүрек спазмдары соншалықты жиі болды, 1882 жылдың 16 қарашасында Косима: «Бүгін оған спазм болған жоқ!» деп жазды. Косиманың 1883 жылдың 12 ақпанындағы күнделігі – ол жазған соңғы жазба – Вагнердің Фукенің «Ундин» романын оқығанын және «Райн алтынынан» «Райн қыздарының» ағымын фортепианода ойнағанын жазды. Сол күні сағат 12-де Вагнер жүрек талмасынан қайтыс болды. Косима Вагнердің денесімен 24 сағаттан астам уақыт отырды, ешқандай көмек немесе демалыс қабылдамай. Содан кейін ол көп айлар бойы оқшауланды, тіпті балаларын да көре алмады, олармен жазбаша хаттар арқылы қарым-қатынас жасады. Көптеген хабарламалардың ішінде ол Бюлодан телеграмма алды: «Soeur il faut vivre» («Қарындас, өмір сүру керек»).

After the conclusion of the festival and the departure of the guests, Wagner and Cosima left with the children for Venice, where they remained until December. The festival had accumulated a large financial deficit; this, and Wagner's deep artistic dissatisfaction, precluded the possibility of any repeat in the near future. Wagner's mood was such that he seriously contemplated giving up the entire Bayreuth project; he was distracted from such thoughts by an invitation to conduct a series of concerts in London. Leaving the children behind, he and Cosima enjoyed a two month break in England where, among others, Cosima met the novelist George Eliot, the poet Robert Browning, and the painter Edward Burne Jones (who made a number of sketches of Cosima from which no finished painting emerged). On 17 May both Wagners were received by Queen Victoria at Windsor Castle. refn|group=n|The queen described Wagner in her journal as "grown old and stout, [with] a clever, but not pleasing countenance". Cosima's had no such basis, and whereas Wagner retained an ability to revise his views on the basis of his experiences, Cosima's anti Semitism was visceral and remained unchanged. Cosima records Levi's astonishment on being informed of his appointment. Ludwig was insistent that, despite Wagner's objections, the appointment would stand. Levi would subsequently establish himself as the supreme conductor of the work, held by critical opinion to be "beyond praise". At the second Bayreuth Festival Parsifal was performed 16 times; at the last performance on 29 August, Wagner himself conducted the final scene. Cosima wrote afterwards of how different the orchestra and singers sounded under Wagner. Overall, she and Wagner were entirely satisfied with the outcome of the festival which, unlike its predecessor, had made a handsome profit: "[N]ot once did the spirit of toil and dedication on the part of the artists abate I believe one may be satisfied". One dissident voice was that of Friedrich Nietzsche, once a devoted friend of Wagner's but latterly a harsh critic. Nietzsche considered Parsifal an abomination for which Cosima was responsible; she had corrupted Wagner, and as a non German she had no business meddling in matters of German culture. The principal concern during the autumn and winter months was Wagner's declining health; his heart spasms had become so frequent that on 16 November 1882 Cosima recorded: "Today he did not have a spasm!". Cosima's journal entry for 12 February 1883—the last she was to make—records Wagner reading Fouqué's novel Undine, and playing the Rhinemaidens' lament from Das Rheingold on the piano. At around noon on that day, Wagner suffered a fatal heart attack, and he died in the middle of the afternoon. Cosima sat with Wagner's body for more than 24 hours, refusing all refreshment or respite. Afterwards she went into seclusion for many months, barely even seeing her children, with whom she communicated mainly through written notes. Among many messages, she received a telegram from Bülow: "Soeur il faut vivre" ("Sister, it is necessary to live").

Билік аралығы

Вагнер өлімінен кейін Байройт фестивалінің басқаруына қатысты өсиет немесе нұсқау қалдырмады. Ол болашақ туралы: «Менің ойымша, осы жерде айтылуы керек нәрсені айта алатын бірде-бір адамды еске түсіре алмаймын, мен оның пікіріне сенемін деу қиын», – деп жазған. Фестивальдің болашағына қатысты белгісіздік Косиманың қыздары мен досы және кеңесшісі Адольф фон Гросспен басқа ешқандай байланысқа түспеуімен күшейді. Косиманың қатысуынсыз 1883 жылғы фестиваль, Вагнер жоспарлағандай, «Парсифальдің» 12 қойылымымен өтті, ал Эмил Скария (операда Гурнеманц рөлін орындаған) көркемдік директор міндетін қоса атқарды. Орындаушылар құрамында негізінен 1882 жылғы актерлер болды, ал Леви дирижер болып қалды. Фестиваль аяқталғаннан кейін Косима белгісіз бір бақылаушыдан Вагнердің нұсқауларынан көптеген ауытқуларды атап көрсеткен ұзақ сын ескертпе алды. Марек айтқандай, бұл оның болашақ өмірінің миссиясын анықтаудағы маңызды фактор болды: Вагнердің мұрасын оның түсіндірулерін сақтау арқылы сақтау. Оңаша тұрған кезінде Косима фестивальдің хормейстері Юлиус Книзе жасаған жоспарды білді, онда Лист музыкалық директор, ал Бюлов бас дирижер болуы керек еді. Алайда Лист пен Бюлов бұл ұсынысқа қызығушылық танытпады, сондықтан жоспар сәтсіз аяқталды. Гросспен бірге Косима Вагнердің барлық мүлігіне заңды түрде иелік етуді қамтамасыз ету арқылы Вагнердің мұрасын бақылауға тырысушылардың кез келген әрекетін болдырмады. Осылайша ол фестивальдің болашағына қатысты басқа талаптарға қарағанда талассыз артықшылыққа ие болды. Бюлов фестивальге қатысуға қатысты барлық ұсыныстарды қабылдаудан бас тартты. Ұзақ жылдар бойы Косима Вагнердің туындыларын неміс еместерге сеніп тапсыруға болмайды деп ойлаған Вагнершілердің қатал пікірлерін жеңіп шықты. Оның басшылығымен фестиваль қаржылық тұрғыдан күмәнді болғаннан кейін Вагнер отбасына үлкен байлық әкелген табысты бизнеске айналды. Фестиваль тарихшысы Фредерик Споттс Косиманың өзі сезінетіннен гөрі шығармашылыққа ие болғанын айтса да, оның барлық қойылымдарының басты мақсаты – нұсқауларды орындау және Ұстаздың тілегін көрсету болды: «Бізге бұл жерде жаңадан жасауға ештеңе қалмайды, тек егжей-тегжейлі жетілдіруге болады». Бұл саясат сынға ұшырады, оның ішінде Бернард Шоу 1889 жылы Козиманы «бас еске салушы» деп мазақ етті. Шоу Вагнердің тілектерін оның куә болған қойылымдардың құлдықпен көшіруі арқылы жақсырақ білдіруге болмайды деп есептеді. Он жылдан кейін Шоу «Байройт стилінің» ерекшелігі ретінде «жартылай риторикалық, жартылай тарихи кескіндік көзқарастар мен ишаралардың төзімсіз ескі дәстүрін» және «кейде төзімді, кейде қорқынышты» сипаттамалық ән айтуды атап көрсетті. Музыканың мәтінге, сөздікке және кейіпкерлерді бейнелеуге бағынуы Байройт стилінің ерекшелігі болды. Споттс айтуынша, Косима анық айтылу принципін «фетишке» айналдырды. Нәтижесінде пайда болған қатал декламациялық стиль «айбынды Байройт қабығы» деп аталады. «Парсифаль» Косиманың фестивальдерінің барлығында басқа туындылармен бірге қойылды, тек 1896 жылы ғана «Сақина» циклінің қайта жаңғыруына арналды. 1886 жылы, басшылыққа алғашқы жылы, ол «Тристан мен Изольданы» канонға қосты. Зигфрид Вагнер мен Козиманың қойылым дәстүрлеріне аз өзгерістер енгізді. Споттс «ата-анасы белгілеген нәрсені қатаң ұлт борышы сезімінен өзгертпей сақтады» деп жазды. Тек олар талқыламаған мәселелерде ғана ол өз пікірін білдіруге дайын болды. Нәтижесінде, бастапқы «Парсифаль» декорациялары көрінетіндей ыдырап жатқан кезде де қолданылып келді. Косима мен оның қыздарының пікірінше, «Ұстаз көзімен көрген» декорацияларға ешқандай өзгеріс енгізуге болмайды. 1908 жылдың желтоқсанында 41 жастағы Ева Хьюстон Стюарт Чемберленге тұрмысқа шықты, ол британдық тарихшы, ол немiс ұлтшылдығының фанатикалық түрін қабылдады, ол жоғары нәсілдік және мәдени тазалық принциптеріне негізделген. 1927 жылы, 90 жасқа толған жылы Косиманың денсаулығы нашарлады. Туған күні Байройтте оның құрметіне көшеге ат қоюмен атап өтілді, бірақ ол мұны білмеді, себебі отбасы той туралы білу оны тым қозғады деп ойлады. Өмірінің соңғы жылдары ол төсекте жатып, соқыр болып, кейде ғана есін жинайтын. Ол 92 жасында 1930 жылдың 1 сәуірінде қайтыс болды. Вахнфридтегі жерлеу рәсімінен кейін оның денесі Кобургке жеткізіліп, өртелді. 1977 жылы, оның өлімінен 47 жыл өткен соң, Косиманың урнасы Кобургтен табылды және Вагнермен бірге Вахнфрид бағында жерленді. Гросс басшылығымен, сонымен қатар өзінің жеке ақыл-ойымен – Вернер оны «өте жақсы бизнес-әйел» деп атайды – ол фестивальді алдымен төлемді, содан кейін табысты етуге қол жеткізді. Фестивальдің 1930 жылдарда Гитлермен және нацистермен тығыз байланысы Козимаға қарағанда Винифредтің, Гитлердің жақтасының көбірек еңбегі болды, бірақ Хеншер «Козима да кінәлі болды» деп мәлімдейді. Козиманың алғашқы биографы де оны «ғасырдың ең ұлы әйелі» деп таныстырды. Уақыт өте келе бағалаулар көбірек салмақты және әртүрлі болды. Марек оның еңбегін Вагнердің қорғаушысы ғана емес, оның шабыты ретінде бағалаумен аяқтайды: «Ол болмағанда «Зигфрид Идиллі», «Байройт» және «Парсифаль» болмас еді». Хеншер пікірінше, «Вагнер гений, сонымен қатар өте жаман адам болды. Козима да жаман адам болды». Бұл Германияның Баден-Вюртемберг штатындағы Neuenstein қаласындағы Neuenstein сарайында орналасқан. Козима Вагнердің күнделіктері Германияда 1976 жылы жарияланды және 1978 жылы ағылшын тіліне аударылды. Олар 4000 беттен астамды құрайды. Екінші томның мұқабасындағы баспагерге жазған хатында ғалым Джордж Штайнер осы мәтіндерді маңызды деректерді табу үшін зерттеу, түрлі тарихи оқиғалар мен құбылыстарды түсіндіру «ұрпақтар бойы ғалымдардың жұмысын қамтамасыз етеді» деп мәлімдеді.

Wagner had left neither a will, nor instruction on the management of the Bayreuth Festival after his death. He had written of the future: "I cannot think of a single person who could say what I believe needs to be said there is practically no one on whose judgement I could rely". The festival's uncertain outlook was aggravated by Cosima's total withdrawal from all contact except that of her daughters and her friend and adviser Adolf von Groß. Without Cosima's participation the 1883 festival, as planned by Wagner—12 performances of Parsifal—went ahead, with Emil Scaria (who sang the role of Gurnemanz in the opera) doubling as artistic director. The cast was largely that of 1882, and Levi remained as conductor. At the conclusion of the festival Cosima received a long, critical memorandum from an unknown observer, which highlighted numerous divergences from Wagner's directions. This, says Marek, proved to be a critical factor in determining her future life's mission: the maintenance of Wagner's heritage creations through the preservation of his interpretations. In her seclusion, Cosima learned of an abortive plan masterminded by Julius Kniese, the festival's chorus master, by which Liszt was to assume the role of music director and Bülow would be chief conductor. Neither Liszt nor Bülow was interested in this arrangement, and the plan died. With Groß's assistance, Cosima pre empted any further attempts by outsiders to assume control of the Wagner legacy, by obtaining legal recognition of herself and Siegfried as sole heirs to all Wagner's property, physical and intellectual. By this means she secured an unassailable advantage over any other claim on direction of the festival's future. although Bülow resisted all offers to participate. In the course of her long stewardship Cosima overcame the misgivings of the hardline Wagnerites patrons who believed, like Nietzsche in his early years, that Wagner's works should not be entrusted to a non German. Under her watch the festival moved from an uncertain financial basis into a prosperous business undertaking that brought great riches to the Wagner family. Although the festival's historian, Frederic Spotts, suggests that Cosima was more creative than she affected to be, the primary purpose of all her productions was to follow the instructions and reflect the wishes of the Master: "There is nothing left for us here to create, but only to perfect in detail". This policy incurred criticism, among others from Bernard Shaw, who in 1889 mocked Cosima as the "chief remembrancer". Shaw scorned the idea that Wagner's wishes were best represented by the slavish copying in perpetuity of the performances he had witnessed. Ten years later Shaw highlighted as a feature of the "Bayreuth style" the "intolerably old fashioned tradition of half rhetorical, half historical pictorial attitudes and gestures", and the characteristic singing, "sometime tolerable, sometimes abominable". The subordination of the music to text, diction and character portrayal was a specific feature of the Bayreuth style; Cosima, according to Spotts, turned the principle of clear enunciation into "a fetish The resulting harsh declamatory style came to be derided as the infamous Bayreuth bark". Parsifal was shown alongside other works at each of Cosima's festivals except for 1896, which was devoted to a revival of the Ring cycle. In 1886, her first year in charge, she added Tristan und Isolde to the canon. Siegfried made few changes to the production traditions set by Wagner and Cosima; Spotts records that "whatever had been laid down by his parents was preserved unchanged out of a sense of strict filial duty". Only in matters on which they had not spoken was he prepared to exercise his own judgement. As a result, the original Parsifal sets remained in use even when they were visibly crumbling; the view of Cosima and her daughters was that no changes should ever be made to stage sets "on which the eye of the Master had rested". In December 1908 Eva, then 41, married Houston Stewart Chamberlain, a British born historian who had adopted as his personal creed a fanatical form of German nationalism based on principles of extreme racial and cultural purity. By 1927, the year of her 90th birthday, Cosima's health was failing. The birthday was marked in Bayreuth by the naming of a street in her honour, although she was unaware; the family thought that knowledge of the celebrations would overexcite her. In her last years she was virtually bedridden, became blind, and was lucid only at intervals. She died, aged 92, on 1 April 1930; after a funeral service at Wahnfried her body was taken to Coburg and cremated. In 1977, 47 years after her death, Cosima's urn was recovered from Coburg and buried alongside Wagner in the Wahnfried garden. Guided by Groß, but also using her own acumen—Werner calls her a "superb business woman"—she succeeded in making the festival first solvent, then profitable. The close association of the festival with Hitler and the Nazis during the 1930s was much more the work of Winifred—an overt Hitler supporter—than of Cosima, though Hensher asserts that "Cosima was as much to blame as anyone". de, Cosima's first biographer, introduced her as "the greatest woman of the century". In time judgements became more measured, and divided. Marek closes his account by emphasising her role not only as Wagner's protector but as his muse: "Without her there would have been no Siegfried Idyll, no Bayreuth, and no Parsifal". In Hensher's judgement, "Wagner was a genius, but also a fairly appalling human being. Cosima was just an appalling human being." which is in Neuenstein Castle in the town of Neuenstein, Baden Württemberg, Germany. Cosima Wagner's diaries were published in Germany in 1976 and translated into English in 1978. They run to more than 4,000 pages. In his comment to the publisher appearing on the second volume's dust jacket, the scholar George Steiner remarked that mining these texts for important detail contextualizing various significant historical events and phenomena was likely "to be a task that occupies generations of scholars."

Байройт фестивалінде оның жетекшілігімен

Бұл символ шығарманың Байройттегі тұсаукесерін көрсетеді. Косима Вагнер басқаруымен «Парсифаль» 97 рет, «Тристан және Изольда» 24 рет, «Мейстерзингерлер» 22 рет, «Таннхойзер» 21 рет, «Лоэнгрин» 6 рет, «Сақина циклі» 18 рет және «Қаңғыбас Голландиялық» 10 рет қойылды.

Жыл Шығармалар орындалды Көрсетілімдер саны Дирижер
1886 1888 1889 1891 1892 1894 1896
«Нибелунг сақинасы» («Сақина циклі») 5
1897 1899 1901 1902 1904 1906