Кіріспе

Рим күмісі үстел ыдыстары қазынасы
Роальд Дальдың әңгімесі
Милденхоллдан Рим қола монеталарының қазынасы, Уилтшир

Милденхолл қазынасы – біздің заманымыздың IV ғасырына жататын 34 рим күміс үстел ыдысының шедеврлерінен тұратын үлкен қазына, және Ұлыбританиядағы көркемдік және салмақ тұрғысынан ең құнды римдық заттардың бірі. Ол 1942 жылы Суффолк графтығындағы Милденхолл қаласының жанындағы Вест-Роу ауылында табылған. Бұл жинақ 30-дан астам заттан тұрады, соның ішінде салмағы бірнеше килограмм болатын үлкен табақ бар. Жиынтық өте маңызды және құнды болғандықтан Британ мұражайында қойылған, ал көшірмелері Милденхоллдегі жергілікті мұражайда көрсетілуде.

Ашу тарихы

1942 жылы қаңтарда Гордон Бутчер егіс жырту кезінде осы салықты тапты. Ол сол кезде жұмыс істейтін Сидней Фордтың көмегімен жерден шығарды. Оның табылуына қатысты көптеген мәлімет әлі де нақты емес, себебі бұл оқиға соғыс жылдарында болған. Көріп тұрсақ та, Форд ежелгі заттарды жинаған, олар бастапқыда бұл заттардың қандай екенін білмеген. Форд бөлшектерін тазалап, үйінде көрмеге қойды, кейбіреулерін күнделікті пайдалануға, ал мысалы, үлкен табақ сияқтыларын отбасымен арнайы жағдайларда қолданды. 1946 жылы Форд білімді досы, доктор Хью А. Фосетт оларды үйінде көргеннен кейін, билік органдарына бұл салық туралы хабарлады. Сол жылы өткен тергеу барысында бұл табыс заңды түрде "салық табысы" деп жарияланды және Лондондағы Британ мұражайына қосылды. Сол кездегі ғалымдардың пікірі бойынша, мұндай жоғары сапалы рим күмісін Рим Британиясында қолдануға болмайтын еді, сондықтан көптеген қиялға толы әңгімелер тарады, тіпті бұл британдық табыс емес деген күмәндер де болды. Бірақ, кейінгі онжылдықтардағы жоғары сапалы римдік заттардың көптеген жақсы құжатталған табыстары, соның ішінде 1992 жылы Саффолк графтығында табылған Хоксн салықтары, барлық күмәндарды сейілтеді. 1990 жылдары Ричард Хоббс Роальд Дальдың жартылай фантастикалық әңгімесіне назар салып, табылуға қатысты мәселелерді қарастырды. Дальдің баяндамасында Форд табылудың маңыздылығын толық білген, бірақ ол қазынадан айырылуға дайын болмады. Ол оны жасырып, қалпына келтірді, бірақ екі қасық көрмеге қойылғандықтан күтпеген қонақ, доктор Фосетт оларды көріп қалды. Форд пен Бутчер табыс тапқандары үшін әрқайсысына 1000 фунт стерлинг сыйлық ретінде берілді, бірақ бұл толық сыйлық болмауы мүмкін, себебі табылу туралы дұрыс хабарланбаған.

Көрме мен жарияланым тарихы

Мильденхолл табылғаны 1946 жылы сатып алынғаннан кейін қажетті тіркеу және консервациялау жұмыстары аяқталған соң Британ мұражайында толығымен қойылды, және содан бері ол мұражайдың романо-британ галереясының тұрақты бөлігі болып қалып келді, кейде кейбір заттар мұражайда және басқа жерлердегі арнайы көрмелерге беріледі. Джон В. Брейлсфорд осы табылған заттардың алғашқы қысқаша каталогын дереу жариялады, ал осы кітапшаның жаңартылған басылымдары 1955 және 1964 жылдары жарық көрді. Кеннет С. Пейнтер 1977 жылы біршама толық, бірақ әлі де қысқаша зерттеу жариялады. (Төмендегі сипаттамаларда сілтеме жасалған Пейнтердің 1977 жылғы каталогының нөмірлері 1946.10 1.1–34 тізбегімен сәйкес келеді, бұл заттардың бастапқы тізімінде белгіленген мұражай тіркеу нөмірлері). Қазынаның ең әсерлі нысаны – Үлкен табақ (төменде қараңыз) көптеген басылымдарда суреттелген және Римнің соңғы кезеңіндегі «суретті табақтар» туралы маңызды зерттемелерде айтылған. Британ мұражайы бұл қазынаны егжей-тегжейлі зерттеуді жақында жариялады.

Қазынаның мазмұны

Бұл қазына IV ғасырда қолданылған күміс үстел ыдыстарынан тұрады және, мүмкін, осы ғасырдың бір кезеңінде жасырылған. Көптеген заттар салыстырмалы түрде ірі, ал барлығы да өте жоғары сапамен жасалған. Қазынаға екі үлкен әкелгіш тарелка, екі кішкентай безендірілген тарелка, терең қабырғалы тостаған, төрт үлкен безендірілген тостаған, екі кішкентай безендірілген тостаған, екі кішкентай тұғырлы табақ, терең, дөңгелек қақпағы бар терең жиекті тостаған, дельфин пішіндес тұтқалары бар бес кішкентай дөңгелек кесе және сегіз ұзын сапты қасық (кохлеария) кіреді.

Тағамдар мен ыдыстар

Ұлы табақ (Океан табағы немесе Нептун табағы деп те аталады), диаметрі және салмағы құрайды, оның ортасында теңіз құдайының бейнесі орналасқан. Безендіру алдыңғы жағынан қашап жасалған және үш концентрлі аймақтан тұрады. Ортасында, теңіз құдайы, мүмкін Океанның, толық беткей бейнесі, теңіз шөптерінен жасалған сақалы және шашынан дельфиндердің шығуы бейнеленген. Бұл портретті неридтер (теңіз нимфалары), тритондар және басқа мифтік және табиғи теңіз жануарларымен толыған тар ішкі фриз қоршап тұр, ал сыртқы, терең аймақта Бахтың тиасосының суреттері бейнеленген: Бах құдайының билеуі, музыка ойнауы және ішімдік ішу тойлары. Нақтырақ айтқанда, Бахтың Геркулес үстінен жеңісі көрсетілген. Геркулес мас күйде діңгелектеп, екі көмекші сатирдің қолдауымен бейнеленген. Бах өзінің пантерасы мен Силенмен бірге Океан басының бағытына қатысты шеңбердегі "12 сағат" позициясында пайда болады, сондықтан табақтың көптеген суреттерінде ол суреттің жоғарғы жағында кері бұрылып көрінеді. Пан құдайы да композицияда билеп, пан флейтасын ойнап тұрады, сондай-ақ Бахтың әйел жандары – Маенадалар мен сатирлер де билейді. Бүкіл дизайн дәстүрлі түрде пұтқа табынушылыққа негізделген және тамаша орындалған. Екі кішкентай табақ (диаметрі тиісінше 188 және 185 мм; салмағы 539 және 613 г) Ұлы табақтың дәл сол стилінде безендірілген: біреуі Пан құдайының флейта ойнап, маенаданың қос флейтада ойнап тұрғанын көрсетеді; екіншісі билейтін сатир мен билейтін маенаданы көрсетеді. Бұл екі табақтың астыңғы жағында грек тілінде "eutheriou" деген граффити жазылған, яғни "Евтериостікі". Екеуінің де, сондай-ақ Ұлы табақтың өзінің және жинақтағы басқа да бірнеше заттардың қалың, дөңгелек жиегі бар. Тағы бір үлкен, жалпақ тағам табағының диаметрі 556 мм, ол Ұлы табаққа шамамен тең, бірақ ол өте ерекше және қарапайым стильде безендірілген, сызықтық геометриялық өрнектерден тұрады, қара ниэлломен (күміс сульфиді) кері салынып, кең жиекті жиекті және дөңгелек орталық панельді құрайды.

Қасық

Терең, екі кішкентай айналмалы тұтқасы бар (олар табылған кезде ажыратылған, өйткені лемдеу жерлеу кезінде босап кетеді) сыпырылған ыдыс – бірнеше Рим күмісі қорларында кездесетін типте, мысалы, Римдегі Эскилин қазынасында және Шотландиядағы Трапрайн заңында. Бұл тип бұрынғы қабық пішіндес ыдыстардан дамыған деп есептеледі және тамақ үстелінде тамақ ішкендердің қолдарын жуу үшін су ұстауға арналған. Мильденхолл ыдысының ортасындағы геометриялық өрнек алты бұрышты жұлдызды бейнелейді, бұл Рим дәуірінде нақты символдық мағынасы жоқ, бірақ көптеген танымал геометриялық фигуралардың бірі ғана болды. Жабық ыдыс – ерекше қызығушылық тудыратын зат. Бұл қазынадағы ең көне заттың бірі және Рим империясының ішінде қайда жасалғаны нақты белгілі болған жалғыз зат. Ол біздің заманымыздың III ғасырында Галлияда жасалған типке жатады. Оның тік жиегінің астына орнатылған тар, көлденең фланцы бар, ол ниэлломен инкрустацияланған орама өрнектерімен әсемделген, ал орталық бөлігінде кішкентай ниэлло розеткасы бар. Оның жоғары, күмбезді қақпағы тік жиекке жақсы жабысады және екі фриздік төмен рельефті безендірумен ерекше стильде әсемделген. Жоғарғы аймақ әдеттегі жапырақты ою-өрнектерден тұрады, ал төменгі аймақта бақхус маскаларымен бөлінген әртүрлі жабайы жануарларға шабуыл жасайтын кентаврлар бейнеленген. Қақпақтың жоғарғы жағындағы кішкентай көтерілген жиек оны ұстауға жеткілікті болса да, оның ішінде жас, отырған тритонның соқпаққа үрлеп тұрған күміс алтыннан жасалған мүсінінен жасалған «түймешік» орналасқан. Бұл фигура қақпақтың кейіннен қосылған бөлігі болуы мүмкін; қақпақтың өзі, 4-ғасыр стилінде, ыдысқа кейіннен қосылған. Төрт ыдыстың кең, көлденең жиектері фланцты ыдыс пішінінің кейінгі дамуын көрсетеді. Жиектердің шеттері үлкен моншақтармен әсемделген және дәстүрлі, жасанды құдайларға табынушылық тақырыбын қайталайтын төмен рельефті безендіруге ие, сондай-ақ отарлық көріністер, көптеген жануарлар, табиғи және мифологиялық жаратылыстар мен бақхус маскалары бар. Олар ыдыстың ішінде фигуралық безендірудің дөңгелек медальондарын да қамтиды. Біреуінде (No5) аңшының аюға шабуыл жасағаны бейнеленген. Диаметрі 300 мм болатын бұл ыдыс қалған үшеуінен сәл үлкен, олардың барлығының диаметрі 268 мм және орталық медальондарыда бір-бір бас бейнеленген: жас әйел, жамылған әйел және қақпақ киген бас. Бұл фигуралардың кім екені әлі анықталған жоқ. Оларға сәйкес келетін екі кішкентай фланцты ыдыс бар (диаметрі 168 мм): олар жиектерінде моншақтармен, жапырақты орамалармен және кішкентай құстармен және қояндармен әсем безендірілген, ал орталық бөлігінде рельефте розеткалар бар. Бұл кішкентай ыдыстардың негізгі бөлігінде нәзік, ішкі пішінді өрнек бар.

Пьедесталмен жабдықталған ыдыстар

Екі тұғырлы табақ та жұп құрайды. Бұрын олар кең, жазық түбі бар, қазіргі шарап көпіршігіне ұқсас сапты кеселер деп ойлаған, бірақ "түбірлердегі" жапырақ тәрізді өрнектер мен "кеселердің" толық аяқталмаған ішкі жағы олардың керісінше қолданылғанын көрсетеді – сабақты, ойыс түбі бар кішкентай (115 мм диаметрлі) жазық табақтар ретінде. Осындай пішіндес ыдыстар 1919 жылы табылған Трапрайн заңы қазынасында да кездеседі.

Қасық

Мильденхолл жинағындағы қалған заттардың бәрі – шағын тамақ ішетін құралдар: бес дөңгелек ойыс қасық немесе кесегі, және сегіз ұзын сапты қасық, жиі кездесетін, соңғы римдік кохлеар түрінде. Дөңгелек "қасықтардың" тұтқалары дельфиндер пішіндегі зооморфты бейнеленген. Трапрайн қазынасында осыған ұқсас бір дана бар, ал Хоксн қазынасында осы типтегі он қасықтан екі жиынтық кездеседі (бірақ зооморфты тұтқалары жоқ). Мильденхолл қасықтарынан тек төрт тұтқа сақталған, олардың біреуі сынған және толық емес. Ежелгі заманда тұтқалар мен ойыстар біріктіріліп, жерленген кезде ажырағандықтан, қай тұтқа қай ойысқа тиесілі екенін анықтау қиын. Теория бойынша, әр ойыс және әр тұтқа әртүрлі құралдан болса, бастапқыда 9 қасық болған болуы мүмкін. Бірақ, тұтқалар мен ойыстар бір жиынтыққа жататындығы көбірек сенімді, сондықтан бұл топ қазіргі сақталған тұтқалар мен ойыстарды біріктіре отырып, бес қасық ретінде қайта құрастырылды.

Жазулар

Екі шағын Бахиқ табақтарындағы Евтериостың меншік белгілері, Милденхоллдан табылған бірнеше заттармен қатар, басқа қазбалардан алынған көптеген үлкен римдік күміс үстел жинақтарында да салмақ туралы жазулар бар. Бұл жазулар көзге түспейтін жерлерге, мысалы, табанға сызылған, оларды оқу және түсіндіру өте қиын болуы мүмкін, себебі олар міндетті түрде аталған заттың салмағын көрсетпейді, кейде сол зат құрамына кіретін жиынтықтың салмағын көрсетеді. Үй шаруашылығына арналған күміс әлеуметтік мәртебе көрсету үшін пайдаланғандықтан, оның көркемдік құндылығы иесі үшін маңызды болды, бірақ асыл металдың нақты құны оның байлығының бір бөлігі болды және оны жазып қою қажеттілік тудырды.

Маңыздылық

Милденхолл қазынасында Рим өнері мен қолөнерінің халықаралық деңгейдегі ең көрнекті үлгілері бар екені даусыз. Ол жасырылу себептері мен уақыты туралы көптеген сұрақтарды ашық қалдыратын жағдайда табылды, бірақ жалпы алғанда 4-ші ғасырға жатқандығы анық. Сәндемесіндегі дәстүрлі діни мотивтер, әсіресе кішкентай заттарда, Рим империясындағы өркендеу кезеңіне тән. Ұлы табақ сияқты заттардың қайда жасалғанын әлі анық айта алмаймыз, бірақ олар Жерорта теңізі аймағында жасалған болуы мүмкін деп болжауға болады. 20-ғасырдың ортасынан бері Ұлыбританияда кез келген кезеңдегі металл қорларын табу қарқыны үдеді. Бұл ауыл шаруашылығының өзгеруі, металл іздеудің хобби ретінде дамуы және археологияны қоғамның жақсы түсінуі сияқты бірнеше факторлардың нәтижесінде болды. Милденхолл тобы кез келген өлшем бойынша ерекше, бірақ 1946 жылы ол британдық табысқа айналу үшін тым жоғары сапалы болып көрінді. Трапрайн заңы мен Римдегі Эскилин төбесінен табылған қазыналар сияқты бұрынғы және Швейцариядағы Аугуста Раурикадан табылған Кайзераугст қазынасы мен Хоксон қазынасы сияқты соңғы жаңалықтар Милденхолл қазынасын халықаралық және римдік-британдық контексте орналастырады. Бұл 4-ші ғасырда Ұлыбританияның шекаралық провинциясында өте жоғары сапалы жеке заттар қолданылғанын көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, Милденхолл материалы сол кезеңнің күміс үстел жинағының толық емес бөлігі ретінде ерекше болып қала береді. Бұл қазына Адам Харт Дэвис ұсынған 2003 жылғы BBC телеарнасының "Біздің ең бағалы он қазынамыз" деректі фильмінде Британдық мұражай сарапшылары таңдаған британдық археологиялық жаңалықтар тізімінде жетінші орынды иеленді.

Дау

Ғалымдардың көпшілігі бұл заттарды анықтау мен мерзімдеуді, сондай-ақ олардың Милденхолл ескерткішімен байланысын қолдайды. Алайда, олардың кейбіреулері, қазба жұмыстары жүргізілген кезде, Милденхолл қазынасының дұрыс мерзімделмегендігіне немесе оның Милденхолл ескерткішіне жата бермейтініне күдік келтірген. Олардың пікірінше, бұл бұйымдар провинциалдық Рим Британиясында күтілген стиль мен сапаға сай келмейді. Сонымен қатар, ешбір бұйым тырма немесе кепешпен қазғанда зақымдалған іздерді көрсетпейді, сондықтан бұл заттардың ғасырлар бойы Милденхоллда жерленбеген, ал басқа жерден әкелінген болуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер бұл бұйымдардың Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италияда тоналып, Англияға әкелініп, содан кейін «табыс» жасау үшін қайта жерленгенін болжайды. Бірақ көптеген ғалымдар бұл теорияға көп сенім артпайды және қалыпты түсіндірмеге сүйенеді: заттарды қашқан римдіктер жасырып, кейінірек қайта алып келмек болған, бірақ олай етпеген. Британ провинциясында мұндай жоғары сапалы күміс заттар болмаған деген пікір кейінірек жасалған Хоксн қазынасы сияқты жаңа жаңалыстармен жоққа шығарылды.