Кіріспе

Круз жинаған қазына – б.з.д. 7 ғасырға жататын және Батыс Түркиядағы Усак провинциясынан шыққан 363 құнды Лидиялық артефакттар жинағы. Бұл жинақ 1987-1993 жылдар аралығында Түркия мен Нью-Йорк Метрополитен өнер мұражайы арасындағы заңдық даудың нысаны болды. Мұражай 1993 жылы заттарды сатып алған кезде олардың ұрланғанын білгенін мойындағаннан кейін жинақ Түркияға қайтарылды. Жинақ басқаша Лидия қазынасы деп те аталады. Бұл бұйымдар Усак археология мұражайында қойылған. 2006 жылдың мамыр айында коллекциядағы алтын гиппокамптың, Uşak мұражайында көрсетіліп тұрғанда, 2005 жылдың наурыз және тамыз айлары аралығында жалғанмен ауыстырылғаны анықталды, бұл оқиға қайтадан сенсация тудырды. Бұл жинақ "Креус қазынасы" деп те белгілі. Артефакттар Креус тұсында жасалғанмен, олардың Лидия патшасымен тікелей байланысты екендігі күмәнді. Креус байлығы Азия мәдениеттеріне, ал оның атақтылығы Батыс мәдениеттеріне әсер етті. Оның байлығы мифтік деңгейде قارون Qārūn (араб, парсы), Kârun (түрік) немесе Korah деп аталады, бұл ағылшын тіліндегі "Крездей бай" деген сөз тіркесімен де сәйкес келеді. Осы себепті "Карун қазынасы" термині қалыптасты, алайда Креус патшасының қазынасы 363-тен астам заттан тұрды және көптеген артефакттар табылған қабірлік дөңгелек (тумулус) әйелге тиесілі болған.

Ашылу және контрабанда

Қазынаның ең басты және құнды бөлігі Лидиялық ханшайымның қабір бөлмесінен алынған. Бұл қабірге Үшақтың қарасты Гюре ауылынан келген үш байлық іздеуші заңсыз қазба жұмыстары арқылы жеткен, себебі қабір осы ауылға жақын, Топтепе деген жерде орналасқан еді. Бірнеше күн қазып, қабір есігінің мәрмәр қабырғасын бұза алмаған соң, олар 6 маусым 1966 жылы түні қабірдің шатырын динамиттеп жарып, 2600 жылдан кейін алғаш рет жерленген Лидиялық асыл әйелдің және оның қазынасының таңғажайып көрінісін тамашалауға асықты. Осы қабірден ұрланған қазына 1966-1967 жылдары сол адамдардың аталған жердегі басқа да обалардан табылған заттармен толықтырылды. Жинақ Түркиядан жеке партиялармен Измир және Амстердам арқылы контрабандалық жолмен шығарылып, 1967-1968 жылдары Metropolitan Museum of Art мұражайына 1,2 миллион долларға 200 экспонат сатып алынды.

Құқықтық күрес

Түрік үкіметтерінің жинақты қайтарып алуға жасаған күш-жігерін журналист Өзген Акар басынан аяғына дейін жетекшілік етті. Акар 1984 жылы Мет мұражайының каталогында жинақтың бірнеше бөлігін кездейсоқ тауып, дереу Түркияның Мәдениет министрлігіне олардың анық шығу тегі туралы хабарлады. Ол сондай-ақ бірнеше мақала жазып, бұл мәселе бойынша Түркиядағы бюрократиялық жолдарды табандылықпен өтті. 1987 жылы Нью-Йоркте басталған және 1993 жылы аяқталған сот ісінде ол Министрліктің ерікті өкілі ретінде әрекет етті. Сонымен қатар, ол Түркияның тарихи, мәдени және діни мұраны қорғау жөніндегі UNIDROIT-тың жұмысына қатысуы аясында кеңесші болып тағайындалды. Акардың есімі Түркияда контрабандалық жолмен алынған тағы бір археологиялық заттар жиынтығын қайтарып алумен де байланысты. Бұл жиынтық оның табылу орны – Түркияның оңтүстік-батысындағы Елмалы қаласының атымен "Елмалы қазынасы" деп аталады. Ол Лидия монеталары мен Делиан лигасы кезеңінен басталған өте сирек ондрахмалардан тұрады, ал Бостон көркем өнер мұражайы осы істе оның қарсы тарапы болды.

Ушак мұражайының ісі

Түркияға артефакттар қайтарылғаннан бері қазынаға лайық мұражайдың қажеттілігі айқын білдіріліп келді. 1998 жылы билік органдары заңсыз қазылған тағы он артефактты тәркілегеннен кейін, археологиялық жаңа жаңалықтар мен 2000 жылы Париждегі жеке галереяда көрмеде пайда болған сегіз алтын бұйымның бар екені белгілі болды, оларды қайтаруға әлі күш салынып жатқан жоқ. Осының нәтижесінде, барлығы 375 данадан тұратын құнды коллекция жиналды. Алайда, коллекция орналасқан Ушақ қаласындағы шағын мұражай, негізінен Ушақ кілемдерін сақтауға бағытталған және бюджеттік және кадрлық шектеулермен жұмыс істейтін болғандықтан, Кару қазынасын сақтау талаптарына толыққанды жауап бере алмады. 2007 жылғы ұрлыққа қатысты мұражай қызметкерлеріне қарсы сот процесінің басталуы осы орынның қолайлылығына күмән тудырды. Гиппокампты жалған нұсқасымен алмастыруға қатыстылығы үшін алғашында он адам айыпталды, бірақ мұражайдың бұрынғы директоры ғана қамауға алынды.

Қазынаның қарғысы

Кейбіреулер Ұшақта және одан тыс жерлерде осы қазынаны қарғыспен байланыстырады. Аңыз бойынша, заңсыз қазба жұмыстарына қатысқан жеті адам "зор зорлықпен өлді немесе үлкен қайғыға ұшырады".