Льюис шахмат фигуралары – 12 ғасырдағы ежелгі шахмат жинағы. Шотландияда табылған, азу тісінен жасалған 78 шахмат фигурасынан тұрады. Британ мұражайында сақталады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
12 ғасырдағы шахмат фигураларының тобы
Group of 12th century chess pieces
Льюис шахмат фигуралары (Fir thàilisg Leòdhais) немесе Уиг шахмат фигуралары, олар табылған аралдың немесе шығанақтың атымен аталады, 12 ғасырдағы ерекше шахмат фигураларының тобы, сонымен қатар басқа ойын фигуралары да бар, олардың көпшілігі морждың сүйегінен жасалған. 1831 жылы Шотландияның Сыртқы Гебрид аралдарындағы Льюис аралында табылған бұл жиынтық, сақталған ортағасырлық шахмат жиынтықтарының бірі болуы мүмкін, бірақ бұл фигуралардан бір толық, дәл жинақ құрастыруға болатыны белгісіз. Табылған кезде, қазынада 94 зат болды: 78 шахмат фигурасы, 14 шашка (бэкгаммон немесе осыған ұқсас ойындарға арналған) және бір белбеу қысқышы. Бүгінде 82 фигура Лондондағы Британ мұражайына тиесілі және әдетте онда көрсетіледі, ал қалған 11 фигура Эдинбургтегі Шотландия Ұлттық мұражайында сақталады; бір шахмат фигурасы жеке меншікте.
The Lewis chessmen (Fir thàilisg Leòdhais ) or Uig chessmen, named after the island or the bay where they were found, are a group of distinctive 12th century chess pieces, along with other game pieces, most of which are carved from walrus ivory. Discovered in 1831 on Lewis in the Outer Hebrides of Scotland, they may constitute some of the few complete, surviving medieval chess sets, although it is not clear if a single complete period accurate set can be assembled from the pieces. When found, the hoard contained 94 objects: 78 chess pieces, 14 tablemen (pieces for backgammon or similar games) and one belt buckle. Today, 82 pieces are owned and usually exhibited by the British Museum in London, and the remaining 11 are at the National Museum of Scotland in Edinburgh; one chesspiece is owned privately.
Шығу тегі
Көптеген деректер бойынша, бөлшектер Льюис аймағының батыс жағалауындағы Уиг шығанағынан табылған, бірақ Калдвелл және авторлар тобы Шотландия Ұлттық мұражайларынан былай деп санайды: Меалиста – ол да Уиг қауымының құрамында және жағалаудан оңтүстікке қарай шамамен 10 шақырым жерде орналасқан – қазынаның табылған ықтимал жері. Қазына 19-шы ғасырда бөлініп сатылды; Британ мұражайы 82 дана сақтайды, Шотландия Ұлттық мұражайында 11 дана бар, ал жақында қайта табылған бөлшек жеке меншікте. Британ мұражайында қолжазбалардың көмекші сақтаушысы Ф. Мэдден, 80 гинеяға (£84) 82 дананы сатып алуға сендірді, оның бүкіл қазына екеніне оны жаңылыстырған. Мэдден палеограф, ерте заманғы халықтық әдебиетті зерттеуші ғалым болды, бірақ ол шахматқа құмар болғандықтан, бұл артефактілер оны ерекше қызықтырды. Мэдден дереу осы жинақ туралы ғылыми мақала жазуға кірісті; мақала бүгінгі күнге дейін ақпараттық көз болып табылады. Еуропа мен АҚШ-тың әртүрлі мұражайларында әртүрлі шығу тегі бар көптеген ортағасырлық шахмат епископтары сақталған. Льюис шахматтарынан бұрынғы епископ Жан Жозеф Марке де Васселоттың коллекциясында болды және 2011 жылы Париждегі Кристи аукционында сатылды, радиокөміртектік талдау нәтижесінде піл сүйегінің 790 мен 990 жылдар аралығында жасалғанына 95% ықтимал екені анықталды. Ол ағылшын немесе неміс тілінде жасалған, ал ою-өрнегі 12-шы ғасырға тән. Стильдік тұрғыдан ол Льюис шахматтарынан бұрынғы кезеңге жатады, себебі оның митрасы бүйінен тағылады.
Most accounts have said the pieces were found at Uig Bay on the west coast of Lewis, but Caldwell et al. of National Museums Scotland consider that Mealista – which is also in the parish of Uig and some 6 mile (10 km) further south down the coast—is a more likely place for the hoard to have been discovered. The hoard was divided and sold in the 19th century; the British Museum holds 82 pieces, and National Museum of Scotland has 11 pieces, and the recently rediscovered piece is owned privately. At the British Museum, F. Madden, Assistant Keeper of Manuscripts, persuaded the trustees to purchase for 80 guineas (£84) the 82 pieces which he had been misled into believing was the entire hoard. Madden was a palaeographer, a scholar of early vernacular literature, but he was especially intrigued by these artifacts because he was a chess enthusiast. Madden immediately began writing a research paper about the collection; the paper remains informative today. There are many medieval chess bishops of various origins in different museums in Europe and US. A bishop that probably predates the Lewis chessmen was in the collection of Jean Joseph Marquet de Vasselot and was sold at Christie's in Paris in 2011 with a radiocarbon dating report stating that there is a 95% probability that the ivory dates between 790 and 990 It is thought to be English or German and carved in the 12th century. Stylistically it predates the Lewis chessmen, as its mitre is worn sideways.
Сипаттама
Жинақтың барлық бөліктері дерлік морждың піл сүйегінен жасалған, ал кейбіреулері кит тістерінен. 79 шахмат бөлігі (2019 жылы табылғаннан кейін қазіргі жалпы саны 79)
Almost all of the pieces in the collection are carved from walrus ivory, with a few made instead from whale teeth. The 79 chess piecesefn|name=Thirteenth warder note| Current total of 79 pieces, after 2019 recovery
Ғалымдардың айтуынша, қазіргі көзбен қарағанда, пішінді бөліктердің дөңгелек көздері мен мұңды мінезі комикалық сипатқа ие. Бұл әсіресе бір мұнараға («Мадденнің нөмірлеуіндегі 4-ші сақшы») қатысты, ол алаңдаған күйде, жанынан қарайды, ал қалқандарын тістеп жатқан берсеркер мұнаралары «қазіргі заманғы көрерменге қарсы тұра алмайтын күлкілі» деп аталады. Дегенмен, жасаушылардың бұл комикалық немесе қайғылы мінезді осылай ойлағаны немесе сезінгені емес, олар күштілік, қатыгездік көргені, ал басын қолымен ұстап, ойлы көрінетін патшайымдарда «ой-толғаныс, тыныштық және мүмкін білімділік» көрінгені сенеді.
Scholars have observed that to the modern eye the figural pieces, with their bulging eyes and glum expressions, have a distinctly comic character. This is especially true of one rook ("warder 4" in Madden's numbering) with a worried, sideways glance and the berserker rooks biting their shields, which have been called "irresistibly comic to a modern audience". It is believed, however, that the comic or sad expressions were not intended or perceived as such by the makers, who instead saw strength, ferocity, or in the case of the queens who hold their heads with a hand and seemingly pensive expression, "contemplation, repose, and possibly wisdom".
Ашылу
Шахмат фигуралары 1831 жылдың басында Шотландияның Сыртқы Гебрид аралдарындағы Льюис аралының батыс жағалауындағы Уиг шығанағының басындағы құмды жағада табылған. Олардың Льюис аралына қалай келгені және қазіргі кезде табылуы туралы жергілікті әңгімелер көп. Жақын маңдағы Пеннидональд елді мекенінен Малкольм "Спрот" МакЛеод (Калм ан Спрот) кішкентай тас сандықта оларды тауып, қысқа уақытқа қорасында көрсетіп, капитан Родерик Райриге сатқан. Ал келесі айда Sotheby's аукционында 735 мың фунт стерлингке сатылып кетті. Мұражай дүкендерінде ағаштан немесе пластиктен жасалған репликалар танымал. Шахмат фигуралары 2003 жылы BBC деректі фильмінде Британ мұражайының сарапшылары таңдаған британдық археологиялық жаңалықтардың тізімінде бесінші орынға ие болды. Олар 2010 жылы Radio 4 тарихи сериясында көрсетілген заттардың бірі болды. "Льюис шахматшылары: Жасырын сырлары" атты көрмеге Шотландияның Ұлттық мұражайы мен Британ мұражайының коллекцияларынан шахмат фигуралары және басқа да маңызды заттар қосылды. Көрме 2010 жылы 21 мамырда Эдинбургте ашылды, содан кейін Абердинге, Шетландқа және Сторнуэйдегі Museum nan Eilean-ға 2011 жылы 15 сәуірде жетті. Нью-Йорк қаласындағы The Cloisters-те "Патшалар ойыны: Льюис аралынан табылған ортағасырлық піл сүйегінен жасалған шахмат фигуралары" атты көрмеде 34 шахмат фигурасы көрсетілді, олардың барлығы Британ мұражайынан уақытша алынған. Көрме 2012 жылдың 22 сәуірінде аяқталды. 2013 жылдың 3 сәуірінде Льюис аралындағы Льюс қамалын Батыс аралдар мұражайына айналдыру үшін Еуропалық өңірлік даму қорынан 1,8 миллион фунт стерлинг бөлінді. Мүлікті қалпына келтіруге және қайта жаңартуға барлығы шамамен 14 миллион фунт стерлинг жұмсалады, ол шамамен 25 жылдан бері жабық тұр. Жұмыс аяқталғаннан кейін тұрақты көрмелерге 6 Льюис шахмат фигурасы енгізіледі. Эдинбургтен алынған күзетші фигурасы 2023 жылы Нью-Йорктегі Neue Galerie арнайы көрмесінде көрсетілді. Батыс аралдарындағы Шотландия Ұлттық партиясының саясаткерлері (әсіресе кеңесші Энни Макдональд, Аласдейр Аллан және Ангус Макнейл) фигураларды табылған жеріне қайтаруды талап етті. Шотландияның Еуропа, сыртқы істер және мәдениет министрі Линда Фабиани "Льюис шахматтарының тек 11-і Шотландияның Ұлттық мұражайында, ал қалған 67-сі (соның ішінде 14 шахматшы) Лондонның Британ мұражайында сақталуына келіспеймін" деді. Стирлинг университетінің ортағасырлық және қоршаған орта тарихы профессоры Ричард Орам Лондондағы коллекциядан "тек үлгі" ғана болуы керек екеніне келісті. Бұл пікірлерді сол кездегі Мәдениет, БАҚ және спорт министрлігінің Ұлыбритания мемлекеттік министрі Маргарет Ходж жоққа шығарды, "Бұл бекер сөздер" деп мәлімдеп, заң сатып алынған заттарды қорғайтынын және Еуропадағы ірі өнер туындыларының ірі қалаларда сақталуын, туризм жеткілікті болған жағдайда репликалардың орналасқан жерде қолжетімді екенін атап өтті. Уигтегі тарихи қоғам, Comann Eachdraidh Ùig, мұражайының жанындағы табылған жерге жақын орналасқан, шахмат фигуралары және Льюистегі викингтердің тарихы туралы толық ақпарат ұсынады. Олар фигураларға меншік құқығын талап ете алмайтындарын және әдеттегі мұражай нарығының Эдинбургте көбірек түпнұсқалар болу керек-жоқ деген шешімді қабылдауына мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Олар қысқа мерзімді несиелерді қабылдауға дайын. 2009 жылдың қазан айында Лондоннан 24 және Эдинбургтен 6 фигура Шотландия бойынша 16 айлық турнеге шықты, оны Шотландия үкіметі қаржыландырды. Үкіметтің Мәдениет және сыртқы істер министрі Майк Расселл үкімет пен Британ мұражайы олардың болашақ тағдыры туралы "келіспегенін" мәлімдеді. Музейдің төрағасының орынбасары Бонни Грир негізгі коллекция Лондонда қалуы керек деп "нақты" сенетінін айтты. Дебаттар кезінде Британ мұражайының директоры болған Нил Макгрегор Шотландия емес, Норвегия оларды қайтаруды сұрауға құқылы екенін мәлімдеді. М. Бантинг былай деп жазады: "Британ мұражайы сақтықпен жол таңдады және 6 фигура 2015 жылы Льюистің жаңа мұражайына ұзақ мерзімге қарызға берілді".
The chessmen were discovered in early 1831 in a sandbank at the head of Uig Bay on the west coast of the Isle of Lewis, in the Outer Hebrides of Scotland. There are various local stories concerning their arrival and modern discovery on Lewis. Malcolm "Sprot" MacLeod (Calum an Sprot) from the nearby township of Pennydonald discovered the trove in a small stone kist in a dune, exhibited them briefly in his byre and sold them on to Captain Roderick Ryrie. and was purchased at a Sotheby's auction for £735,000 the following month, by an undisclosed buyer. A range of wooden or plastic replicas are popular items in the Museum shops. The chessmen were number 5 in the list of British archaeological finds selected by experts at the British Museum for a 2003 BBC documentary. They were one of the items featured in a 2010 Radio 4 historical series. An exhibition entitled "The Lewis Chessmen: Unmasked" included chess pieces from both the National Museum of Scotland and British Museum collections, along with other relevant objects, touring Scotland in 2010–2011. The exhibition opened in Edinburgh on 21 May 2010 and proceeded to Aberdeen, Shetland, and the Museum nan Eilean in Stornoway, opening there on 15 April 2011. An exhibition entitled "The Game of Kings: Medieval Ivory Chessmen from the Isle of Lewis" at The Cloisters in New York City included 34 of the chess pieces, all on loan from the British Museum. The exhibit lasted through 22 April 2012. On 3 April 2013, £1.8 million from the European Regional Development Fund was granted to transform Lews Castle, Isle of Lewis, into a museum for the Western Isles. Around £14 million in total is to be spent on restoring and converting the property, which has been shuttered for nearly 25 years. When completed the permanent displays will include 6 Lewis chessmen. The Edinburgh warder piece was displayed in a special exhibit at the Neue Galerie New York in 2023, as part of a special exhibit. There were calls from Scottish National Party politicians in the Western Isles (notably Councillor Annie Macdonald, Alasdair Allan MSP and Angus MacNeil MP) for the return of the pieces to the place they were found. Linda Fabiani, Scottish Minister for Europe, External Affairs and Culture, stated that "it is unacceptable that only 11 Lewis chessmen rest at the National Museum of Scotland while the other 67 (as well as the 14 tablemen) remain in the British Museum in London." Richard Oram, Professor of Medieval and Environmental History at the University of Stirling, agreed, arguing that there was no reason for there to be more than "a sample" of the collection in London. These views were dismissed by Margaret Hodge, the then UK Minister of State in the Department for Culture, Media and Sport, writing "It's a lot of nonsense, isn't it? ", noting that the law protects purchases and drawing comparisons to major artworks in Europe housed in major cities, with replicas often available in situ where tourism is sufficient. The historical society in Uig, Comann Eachdraidh Ùig, which operates its museum near the find site, features detailed information about the chessmen and Norse occupation in Lewis. It has published that it cannot claim to own the pieces and would allow the normal museum market to determine whether more originals should rest in Edinburgh. It welcomes short term loans. In October 2009, 24 of the pieces from London and 6 from Edinburgh began a 16 month tour of Scotland, partly funded by the Scottish Government, whose Mike Russell, Minister for Culture and External Affairs, stated that the Government and the British Museum had "agreed to disagree" on their eventual fate. Bonnie Greer, the museum's deputy chairman, said that she "absolutely" believed the main collection should remain in London. Neil MacGregor, who at the time of the debate was director of the British Museum, was reported to say that it was Norway who was entitled to ask for them back, not Scotland. M. Bunting writes that:
"the British Museum has picked its way carefully and 6 of the figures were loaned long term to Lewis's new museum in 2015".