Кіріспе

Панаманың 35-ші президенті (2004-09) Мартин Эрасто Торрихос Эспино (маɾˈtin toˈrixos; 1963 жылдың 18 шілдесінде туған) – 2004 жылдан 2009 жылға дейін Панама президенті болған панамалық саясаткер. Оның әкесі, 1968 жылдан 1981 жылға дейін Панаманың де-факто басшысы болған Омар Торрихос – Панаманың әскери билеушісі. Мартин Торрихос АҚШ-та экономика және саясаттану салаларында білім алған. Кейін Панамаға оралып, Демократиялық революциялық партияның (PRD) белсенді мүшесі болды. 1999 жылғы жалпы сайлауда партияның президенттікке үміткері ретінде қатысып, Арнульфиста партиясының үміткері Мирея Москосодан жеңілді. 2004 жылғы президенттік сайлауда ол PRD үміткері ретінде қайта қатысты. Бұл жолы оның басты қарсыласы – «Солидарлық партиясы» үміткері Гиллермо Эндара болды, оны Торрихос 47% дауысқа 31% дауыспен жеңді. Өкілеттігі кезінде Торрихос әлеуметтік қамсыздандыру және зейнетақы жүйесін реформалады, сондай-ақ 5 миллиард долларлық Панама каналын кеңейту жобасын ұсынды және қабылдады. 2009 жылы Торрихостың орнын супермаркеттер желісінің иесі Рикардо Мартинелли басты. Ол Америкааралық диалог мүшесі. 2024 жылғы жалпы сайлауда ол өзін қолдаған және үкіметін құраған партиялардың бірі – Христиандық демократиялық халық партиясынан президенттікке үміткер.

Ерте өмір және мансап

Мартин Торрихос – 1968 жылдан 1981 жылы ұшақ апатында қайтыс болғанға дейін Панаманың әлеуметтік реформаторы және әскери билеушісі Омар Торрихостың ұлы. Кіші Торрихос негізінен анасы тәрбиелеген заңды емес бала, бірақ оның әкесі ол жасөспірім шағына келгенде оны ресми мойындады. Читре қаласында дүниеге келген ол, АҚШ-тың Висконсин штатындағы Делафилд қаласында орналасқан Сент-Джонс Солтүстік-Батыс әскери академиясын бітіріп, Техас штатының Колледж-Стейшн қаласындағы Техас A&M университетінде саяси ғылымдар мен экономиканы оқыды. АҚШ-та оқып жүрген кезінде Чикагода McDonald's мейрамханасын басқарып жұмыс істеді. Эрнесто Перес Балладарес президенттігінің кезінде (1994–1999) Торрихос ішкі істер мен әділет министрінің орынбасары болды. Оның министр орынбасары ретіндегі ең маңызды әрекеті – Панаманың сумен жабдықтау коммуналдық кәсіпорындарын толық жекешелендіру туралы заңға қол қою болды. Жаңа заң халыққа ұнамайтындықтан, Демократиялық революциялық партия (ДРП) бұрынғы жүйеге оралды. Оның қызмет еткен кезінде қарулы тонаулар мен шабуылдар көбейді. SUNTRACS жұмысшылар одағының ашуланған бірнеше жағдайы тіркелді, бұл тас лақтыруға дейін баратын тәртіпсіздіктерге әкелді.

Президент сайлау науқаны

Конституциялық референдумның сәтсіз аяқталуынан кейін, бұл референдум PRD-нің қазіргі президенті Эрнесто Перес Балладареске екінші рет қатарынан үміткер болуға мүмкіндік берер еді, Торрихос 1999 жылғы жалпы сайлауда PRD-ні өкілдік етуге тағайындалды. Торрихос, Пьерз Балладарес жүргізген жекешелендірулер мен кәсіподақтарға қойылған шектеулерден кейін солшыл көзқарастағы сайлаушыларды қайтаруға тырысу үшін таңдалды. Оның басты қарсыласы – Арнульфист партиясының үміткері Мирея Москосо, бұрынғы панамалық президент Арнульфо Ариастың жесірі, ол Торрихостың әкесі Омар билікке келген әскери төңкеріс кезінде қызметтен алынған еді. Москосо популистік платформада сайлау кампаниясын жүргізіп, көптеген сөздерін "Vox populi, vox Dei" ("халықтың дауысы – Құдайдың дауысы") деген латын тіліндегі фразамен бастады, бұл фразаны бұрын Ариас өзінің сөздерін бастау үшін қолданған. Ол білім беруді қолдауға, кедейлікті азайтуға және жекешелендіру процесін баяулатуға уәде берді. Торрихос негізінен әкесінің естелігімен, соның ішінде "Омар тірі" деген кампаниялық ұранды пайдалану арқылы сайлау кампаниясын жүргізсе де, Торрихос пен PRD бұрынғы әкімшіліктің жемқорлық оқиғаларымен қиындыққа тап болды, сондай-ақ La Prensa газеті оның кампаниясының екі мүшесіне Mobil компаниясының АҚШ-тың бұрынғы әскери базасын сату үшін пара бергені туралы хабарлады. Москосо Торрихосты дауыстардың 45%-ына 37%-ға қарсы жеңіп алды. Торрихос 2004 жылғы президенттік сайлауда демократияны нығайту және АҚШ-пен еркін сауда туралы келісімге келу платформасымен қайтадан қатысты. Оны танымал музыкант және саясаткер Рубен Блэйдс қолдады. Торрихостың басты қарсыласы 1990 жылдан 1994 жылға дейін президент болған Гиллермо Эндара болды. Эндара қылмысты азайту және мемлекеттік жемқорлыққа қарсы күресу платформасымен "Солидарлық" партиясынан үміткер ретінде сайлауға түсті. Эндара және басқа үміткерлер PRD-нің бұрынғы әскери диктатор Мануэль Нориегамен байланысын көрсеткен жағымсыз жарнамалар сериясын көрсетті. Орыннан кетер алдында Москосо төрт адамды – Луис Посада Каррилес, Гаспар Хименес, Педро Ремон және Гиллермо Ново Самполді – 2000 жылы Панамаға келген кезде кубалық президент Фидель Кастроны өлтіруге қастандық жасады деген айыппен кешірді. Куба елмен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп, Венесуэла президенті Уго Чавес елшісін елге шақырды. Москосо кешірімге Торрихосқа деген сенімсіздігі себеп болғанын айтып: "Егер бұл адамдар осында қалса, олар Куба мен Венесуэлаға экстрадицияланатынын және оларды сол жерде өлтіретіндерін білдім" деді.

Төрағалық (2004-2009)

2005 жылдың мамыр айында Торрихос үкіметі ұлғайып келе жатқан сыртқы қарызды өтеу үшін зейнетақы жарналарын көбейтуді және зейнеткерлік жасты көтеруді ұсынды. Бұл өзгерістер бірнеше апта бойы наразылық акцияларын, ереуілдерді, студенттердің бастамасымен Панама университетінің жабылуын және зейнеткерлік жасты арттыру туралы ұсыныстың кейінге қалдырылуын тудырды. Рим-католик шіркеуінің және кәсіподақ басшыларының қарсылығынан кейін Торрихос бастапқыда әлеуметтік қамсыздандыруды реформалау жоспарларын кейінге қалдырды, бірақ ол өзінің мерзімінде реформалау шараларын сәтті қабылдады. Торрихостың уақытша танымалдылығы оны Панама каналын кеңейту жоспарларын 2006 жылға дейін кейінге қалдыруға мәжбүр етті. Сол жылдың сәуір айында ол «бұл ұрпақтың ең маңызды шешімі» деп атаған жоспарды ұсынды. Бұл кеңейту каналдың кеме тасымалдау сыйымдылығын екі есеге арттырып, мұнай танкерлері мен круиздік кемелерді қабылдауға мүмкіндік беретін, құны 5 миллиард долларға бағаланған жоба болды. Жоспар сол жылдың 22 қазанында өткен халық референдумында 78% дауыспен мақұлданды. 2006 жылдың қарашасында Торрихос Пуэрто-Риконың тәуелсіздігін қолдау мақсатында Латын Америкасы және Кариб бассейнінің Пуэрто-Риконың тәуелсіздігі үшін ынтымақтастық Конгресін демеуледі және АҚШ-тан Пуэрто-Риконың тәуелсіздігін мойындауға шақырды. Оның әкімшілігі Колумбия президенті Альваро Урибе ұсынған, елдерді байланыстыратын Дариен ойпаты арқылы жол салу жобасына қарсылық танытып, бұл аймақтағы экожүрек туризмге зиян келтіруі мүмкін екенін мәлімдеді. 2007 жылы Торрихос Джордж Буш әкімшілігімен Панама-АҚШ сауданы ынталандыру туралы келісімге келді. АҚШ Конгресінің бірқатар мүшелері Гонсалес Пинсон лауазымынан кеткенге дейін келісімге қарсы шығуға уәде берді. Ақыры, келісім Торрихостың ізбасары Рикардо Мартинелли кезінде ратификацияланды. Торрихос өкілеттік мерзімінің соңында қайтадан танымал болды, бірақ Панама конституциясы президенттікке қатарынан екі рет сайлануға тыйым салғандықтан, PRD 2009 жылы оның орнына Балбина Эррераны кандидат ретінде ұсынды. Ол супермаркеттер желісінің иесі Рикардо Мартинеллиге жеңілді.