Кіріспе

Батыл класы – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік теңіз күштері үшін салынған үш ұрыс крейсерінен тұратын кеме класы. Бұл класс «үлкен жеңіл крейсерлер» деп белгілі болды және Флот адмиралы лорд Фишердің Балтық жобасын қолдау мақсатымен салынды, ол жоба Германияның Балтық теңізі жағалауына әскерлерді түсіруді көздеген. Бұл класс кемелер жоғары жылдамдыққа ие болғанмен, броньдалуы өте жеңіл болды және тек бірнеше ауыр зеңбіректермен жабдықталған. Олар Балтық теңізінің ағыс суларында жұмыс істеуге мүмкіндік беру үшін, сондай-ақ соғыстың басында алынған тәжірибелерді ескере отырып, аз сусыру тереңдігімен жасалған. Жылдамдықты арттыру үшін «Батыл» класы ұрыс крейсерлері Корольдік теңіз күштерінің капиталдық кемелерінің арасында бірінші болып тісті дөңгелекті бу турбиналарын және кішкентай түтік қазандықтарды пайдаланды. Бірінші екі кеме, 1917 жылы қолданысқа берілді және соғысты Солтүстік теңізде күзетуде өткізді. Олар 1917 жылдың қараша айында Хелиголанд шығанағындағы екінші шайқасқа қатысты және бір жылдан кейін Германияның Флоты капитуляциялаған кезде қатысты. Олардың жартылай туыс кемесі екі алып зеңбірекпен жабдықталды, бұл Корольдік теңіз күштерінің кемесіне орнатылған ең ірі зеңбіректер болды, бірақ құрылыс кезінде алдыңғы мұнарасы мен барбетінің орнына ұшу палубасы мен ангар орнатылды. Солтүстік теңізде бірнеше күзету сапарынан кейін артқы мұнарасы алынып тасталды және тағы бір ұшу палубасы қосылды. 1918 жылдың шілде айында оның ұшақтары Тондерн шабуылы кезінде «Цеппелин» ангарларына шабуыл жасады. Үш кеме де соғыстан кейін қайта жаңартылып, 1920 жылдары «Батыл» класының ұшақ тасымалдағыштарына айналдырылды. «Глориус» және «Кураж» кемелері Екінші дүниежүзілік соғыстың басында батып, ал «Фуриус» кемесі 1948 жылы металл тескісіне сатылды.

Дизайн және сипаттама

1915 жылы Балтық жобасын ескере отырып, бірінші теңіз лорды адмирал Фишердің талаптарына сай келетін алғашқы екі "Карапайым" класты крейсерлер жасалды. Олардың ауа райы нашар болғанда да жылдамдығын сақтай алуы, қуатты қару-жараққа ие болуы және жаудың жеңіл крейсерлерін озуға жететін жылдамдыққа қол жеткізуі қажет еді. Крейсер үшін олардың қорғанысы жеңіл болды – су сызығы мен бастың палубасы арасындағы броня, кеме ортасындағы торпедаға қарсы шығыңқылар және үш торпедалық бөлімшелермен қорғалған, мүмкіндігінше кеме ішінде орналасқан машиналар. Ең маңыздысы – судың аз тереңдігі болды, ал қалған факторлар оған бағынышты болды. Теңіз құрылысының директоры (DNC) сэр Эустас Теннисон д'Эйнкорт 1915 жылдың 23 ақпанында бір зениттік мұнарасы кем және бронясы азайтылған S крейсерінің кіші нұсқасымен жауап берді. 1915 жылы қаржы министрі жеңіл крейсерлерден үлкен кемелерді салуға тыйым салғандықтан, Фишер кемелерді осы тыйымды айналып өту үшін үлкен жеңіл крейсерлер деп атады. Егер бұл шектеу болмаса, кемелер бұрынғы "Renown" класының жақсартылған нұсқалары болар еді. Екі кеме бірнеше айдан кейін құпия түрде салынды, сондықтан Корольдік теңіз күштерінде олар "Лорд Фишердің құпия крейсерлері" деп танылды, ал олардың ерекше дизайны оларға "Атақты" класы деген лақап есім берді. Олардың жартылай қарындасы "Furious" бірнеше айдан кейін екі BL 18 дюймдік Mk I зениттік қаруын қамтитын қайта қарастырылған талаптарға сәйкес жобаланды – бұл Корольдік теңіз күштерінің кемесіне орнатылған ең ірі зениттік қарулар, егер 18 дюймдік зениттік қарулар қанағаттандырмаса, екі зениттік мұнараны пайдалану мүмкіндігімен. Артиллерия мамандары бұл шешімді сынға алды, себебі салют арасындағы ұзақ үзіліс нысананы түзетуді тиімсіз етеді, ату жылдамдығын төмендетеді және тікелей соққыға түсу мүмкіндігін азайтады. Оның қосымша қару-жарағы BL Mk I зениттік қаруларымен жаңартылды, алғашқы екі кемеде қолданылған зениттік қарулардың орнына, екі негізгі зениттік қарулардың жылдам қозғалатын нысаналарға, мысалы, эсминецтерге қарсы әлсіздігін толықтыру үшін. Оның суыру сыйымдылығы мен ені жартылай қарындастарына қарағанда артты, бірақ судың тереңдігі аздап төмендеді. Шындығында, оларды Фишердің жылдамдыққа басымдық беру принципінің бейнесі деп санауға болады. Фишердің осы принципке берілгендігін оның 1912–13 жылдарғы теңіз күштерінің сметасы бойынша Черчилльге жазған хаты көрсетіп тұр. 1912 жылдың сәуір айында жазылған хатында Фишер былай деді: "Бронядан құрбан ету қажет. Жылдамдықты одан да күрт арттыру қажет – сіздің жылдамдығыңыз мүмкін қарсыласыңыздың жылдамдығынан әлдеқайда асып түсуі керек!". Фишердің судың аз тереңдігіне деген ұмтылысы жағалауға жақын операцияларға ғана қатысты емес; кемелер күткеннен гөрі терең суға жақын жұмыс істеуге бейімделді және көбінесе еркін борт, резервтік жүзу қабілеті және су астындағы шабуылдардан қорғану жеткіліксіз болды. Бұл тәжірибе DNC-ге корпустың пропорцияларын қайта қарастырып, осы уақытқа дейін анықталған мәселелерді түзетуге мүмкіндік берді. "Карапайым" кластың кемелері осы қайта бағалаудың алғашқы нәтижелері болды.

Жалпы сипаттамалары

Батыл классының кемелерінің жалпы ұзындығы 786 фут (240 м), ені 81 фут (25 м) және терең жүктемеде суға батып тұру тереңдігі 25 фут (8 м) болды. Олар қалыпты жағдайда және терең жүктемеде ығысты. Олардың метацентрлік биіктігі терең жүктемеде 6 фут (2 м) болды және толық қос түбі болды. Олардың жартылай қарындасы Furious кемесінің ұзындығы да сол болды, бірақ ені 88 фут (27 м) және терең жүктемеде суға батып тұру тереңдігі 24 фут (7 м) болды. Ол жүкпен және терең жүктемеде ығысты. Оның метацентрлік биіктігі терең жүктемеде 5.33 фут (2 м) болды. Олар әдетте отын майын тасымалдауға арналған, бірақ максималды көлемі . Толық қуатпен олар шамамен жылдамдықпен жүре алды.

Қару-жарақ

Courageous класының кемелері екі екілік гидравликалық Mark I мұнараларына төрт БЛ 15 дюймдік Mark I зеңбірегі орнатылған, олардың әрқайсысы алдыңғы (A) және артқы (Y) мұнараларда орналасқан. Зеңбіректер −3° дейін төмендетіліп, 20° дейін көтерілуі мүмкін; оларды 20° дейін кез келген бұрышта жүктеуге болады, бірақ жоғары бұрышта жүктеу зеңбіректің батареяға (атыс позициясына) қайта оралуын баяулатады. Кемелер әр зеңбірекке 120 снаряд тасыған. Олар снарядтарды мүйіз жылдамдығымен атып, бронебойғыш снарядтардың максималды қашықтығын қамтамасыз еткен. Courageous класының кемелері 18 БЛ 4 дюймдік Mark IX зеңбірегімен, алты үштік орналымдармен жабдықталған. Бұл зеңбіректер қолмен басқарылған және пайдалануда өте қиын болған, себебі зеңбіректі жүктеу және бағыттау үшін отыз екі адамнан тұратын экипаж қажет болды. Зеңбіректің атыс жылдамдығы минутына 10–12 оққа жететін, себебі зарядтаушылар бір-біріне кедергі келтіретін. Олардың минималды бұрылысы −10°, максималды көтерілуі 30°. Олар жоғары жарылғыш снарядты, оның мүйіз жылдамдығымен атып, 120 снаряд тасыған. Максималды көтерілуде зеңбіректің максималды қашықтығы болды. Courageous класының кемелері бірлескен жоғары бұрышты Mark II орналымдарындағы ұшаққа қарсы зеңбіректермен жабдықталған. Бұл орналымдар Courageous класының кемелеріндегі басты мачтаның жанында және Furious кемелеріндегі түтікшенің алдында орналасқан. Барлық үш кемеде он торпеда және "A" мұнарасының жанына орнатылған екі су асты торпеда түтігі болған. Олар гидравликалық қуатпен жүктелген және бағытталған, бірақ қысылған ауамен атылған. Furious кемесіндегі 18 дюймдік BL Mark I зеңбірегі оның жарты әпкелерінде қолданылған 15 дюймдік Mark I зеңбірегінен дамытылған. Ол 15 дюймдік Mark I/N екі зеңбіректік мұнарасынан алынған екі бір зеңбіректік мұнараға орнатылуы тиіс еді, ал оның барбеттері 18 дюймдік зеңбіректің дамуы кезінде туындаған проблемалар туындаған жағдайда екі мұнараны орналастыруға арналған, бірақ тек бір мұнара орнатылған. Зеңбірек −3° дейін төмендеп, ең көп дегенде 30° дейін көтерілуі мүмкін. Ол бронебойғыш, қақпақты снарядты мүйіз жылдамдығымен атып, минутына бір оқ атуға болатын қашықтықтағы ұшақ жылдамдығымен атқан. Кемеде 60 оқ-дәрі тасылған. Мұнараның айналу массасы оның алдыңғы үлгісінен сәл ғана артық болды. Furious кемесінің қосалқы қару-жарағы 11 БЛ 5,5 дюймдік Mk I зеңбірегінен тұрды. Зеңбіректердің максималды көтерілуі 25° болды. Олар оқ ату жылдамдығы минутына 12 оққа жететін. Олардың максималды қашықтығы 25° көтерілуде болды.

Өртке қарсы бақылау

Батыл класты кемелердің негізгі қарулары екі отты басқару директорының кез келгенінен басқарылуы мүмкін. Басты директор броньды қаптамамен жабдықталған басқару мұнарасының үстіне, ал екіншісі – алдыңғы мачтаның басына орнатылған. Екінші деңгейдегі қарулар да директорлық басқару арқылы жүзеге асырылды. Әрбір мұнара төбесіне 5 метрлік қашықтық өлшегіш орнатылған, ол броньды қоршауда орналасқан. Алдыңғы мачта басында 3 метрлік қашықтық өлшегіш, сондай-ақ артқы құрылымның үстіндегі торпедалық басқару мұнарасы да жабдықталған. Әуе шабуылына қарсы қарулар артқы құрылымға орнатылған қарапайым қашықтық өлшегішпен басқарылды.

Қорғау

Басқа британдық броненосцевтерінен айырмашылығы, "Кураж" класының кемелеріндегі броняның көп бөлігі жоғары керілулі болаттан жасалған, бұл басқа кемелерде құрылымдық түрде қолданылатын болат түрі. Олардың су сызығындағы белдемесі терімен жабылған. Ол барбеттен барбетке дейін созылып, алға қарай бір дюймге, ал екі дюймдік алдыңғы бөлімге дейін, мұңның алдынан қысқа болды. Белдің биіктігі 23 фут (7 метр) болды, оның ішінде жоспарланған су сызығының астындағы бөлігі болды. Алдыңғы барбеттен үш дюймдік бөлім жоғары және төменгі палубалар арасында кеме қабырғасына дейін созылды, ал артқы барбетте де соған ұқсас бөлім болды. Төрт палуба әртүрлі қалыңдықтағы бронямен жабдықталған, ең үлкен қалыңдығы оқ-дәрі қоймалары мен рульдік механизмдерге тиесілі. Ютландия шайқасында үш броненосцевтің оқ-дәрілердің жарылуынан зардап шегуінен кейін, оқ-дәрі қоймаларының айналасындағы палубаға қосымша қорғаныс қосылды. Мұнаралар, барбеттер және басқару мұнарасы Крупп цементтелген бронясынан жасалған. Мұнара беттері қалың болды, ал қабырғалары қалыңдық бойынша өзгеретін, ал төбесі қалың болды. Барбеттердің максималды қалыңдығы негізгі палубаның үстінде болды, бірақ төменгі және негізгі палубалар арасында қалыңдығы азайтылды. Басқару мұнарасының бронясы қалың болды және оның үш дюймдік төбесі болды. Басқару мұнарасының үстіндегі басқы өртті басқару директоры броньды капотпен қорғалған. Капоттың беті алты дюйм қалыңдықпен, қабырғалары екі дюйм қалыңдықпен және төбесі үш дюймдік бронямен қорғалған. Басқару мұнарасынан негізгі палубадағы төменгі басқару позициясына дейін үш дюймдік қабырғалы байланыс түтігі созылған. Торпедалық бөлімдердің қалыңдығы құрылыс кезінде көбейтілді. Барлық үш кемеде де корпустың бір бөлігіне ендірілген, торпедаға қарсы жарылыс жасауға арналған, торпеда корпусты тигізер алдында жарылып, су астындағы жарылысты кемеге емес, су бетіне шығаруға арналған қабырғалар болды. Алайда, кейінгі сынақтар оның жарылыстың күшін сіңіруге қажетті бос және толық бөлімдердің қабаттары болмағандықтан, өз міндетін орындауға жеткілікті терең емес екенін көрсетті.

Хелиголанд шығанағының екінші шайқасы

1917 жылдың барысында Адмиралтейство Солтүстік теңіздегі неміс күш-жігеріне көбірек алаңдады. Олар британдықтар орнатқан мина өрістері арқылы жол ашуға тырысқан неміс әскери-теңіз флоты мен неміс суасты қайықтарының қимылдарын шектеуді көздеді. 31 қазанда жеңіл күштер неміс мина тазартушы күштеріне алдын ала шабуыл жасап, он шағын кемені жойды. Адмиралтейство мина тазартушы кемелерді және оларды сүйемелдейтін жеңіл крейсерлерді жою үшін ірі операция жүргізуге шешім қабылдады. Барлау мәліметтеріне сүйене отырып, 1917 жылдың 17 қарашасында Адмиралтейство екі жеңіл крейсер эскадрильясын, 1-ші КР-ді күшейтілген 1-ші крейсерлік эскадрильямен және, алысырақ, 1-ші ұрыс эскадрильясының линкорларымен қамтамасыз етуді шешті. Неміс кемелері – II барлау күштерінің төрт жеңіл крейсері, сегіз эсминец, мина тазартушы үш дивизия, сегіз Sperrbrecher (коркпен толтырылған траулерлер, миналарды батып кетпей жарылуына арналған) және жол тазартуды белгілеу үшін екі траулер таңғы сағат 7:30-да, күннің шығысымен силуэттеліп көзге түсті. «Батыл» және жеңіл крейсер жеті минуттан кейін алдыңғы қаруларымен атыс ашты. Немістер тиімді түтін пердесін жасауға жауап берді. Британдықтар қудалауды жалғастырды, бірақ түтін ішінде көптеген кіші кемелердің жайын жоғалтып, мүмкіндік туғанда жеңіл крейсерлерге отын шоғырландырды. Бір 15 дюймдік снаряд оның қару қалқанына тиді, бірақ жылдамдығына әсер етпеді. 8:33-те «Даңқтыдағы» алдыңғы мұнарасының сол жақ қаруы снарядтың ішінде жарылуынан қирады. Сағат 9:30-да 1-ші КР карталарында белгіленген мина өрісіне кірмеу үшін қудалауды тоқтатты; кемелер оңтүстікке бұрылып, енді шайқасқа қатыспады. Неміс кемелері британдық кемелерден қашу үшін мина өрісінен бұрылуға мәжбүр болды. Екі кеме де өз қаруларынан шашыраған оқтардан аз ғана зақым алды, ал «Даңқтыға» бес күн жөндеу қажет болды. «Батыл» 92 рет 15 дюймдік, ал «Даңқты» 57 рет атып, олардың арасында «Пиллауға» бір ғана соққы тиді. Сонымен қатар, олар тиісінше 180 және 213 төрт дюймдік снаряд атты. «Батылдың» миналық жабдықтары шайқастан кейін алынып тасталды және 1918 жылы екі кеме де мұнараларының үстіне ұшу платформаларын орнатты. Артқы мұнарада Sopwith Camel, ал алдыңғы мұнарада Sopwith 1½ Strutter орналастырылды. «Фьюриус» 1918 жылдың 15 наурызында қайтадан қолданысқа енгізілді және оның бортындағы ұшақтары мамырдан кейін Солтүстік теңіздегі «цеппелинге» қарсы патрульдерде қолданылды. 1918 жылдың шілдесінде ол Тондерн шабуылына қатысқан жеті Sopwith Camel ұшағын ұшырып, Тондерндегі цеппелин ангарларына орташа сәттілікпен шабуыл жасады. Үш кеме де 1918 жылдың 21 қарашасында неміс флотының тапсырылуына қатысты.

Соғыстан кейінгі тарих

1919 жылы 1 ақпанда Розитте резервке жіберілді. Келесі жылы Девонпорттағы артиллерия мектебіне бұрғылау кемесі ретінде тағайындалды. 1920 жылы наурыз айында Девонпортта резервке қолбасшылық ететін контр-адмиралдың флагманы болды. Glorious та 1 ақпанда Розитте резервке жіберілді және мұнараны бұрғылау кемесі ретінде қызмет етті, бірақ 1921 және 1922 жылдары әпкесінен кейін флагман болды. Furious 1919 жылы 21 қарашада резервке жіберілді, содан кейін 1921 жылы ұшақ тасымалдағыш ретінде қайта құру жұмыстары басталды. 1922 жылғы Вашингтон теңіз келісімі қол қойған елдерден жаңа соғыс кемелерін салу жоспарларын қысқартуды және тоннаж шектеріне сәйкес көптеген қолданыстағы соғыс кемелерін жоюды талап етті. Дегенмен, қолданыстағы кемелердің бір бөлігін ұшақ тасымалдағыштарға айналдыруға болады, ал Корольдік теңіз күштері олардың жоғары жылдамдығына байланысты Courageous класты кемелерін таңдады. 1920 жылдары әрбір кеме толық ұзындығындағы ұшу декімен қайта құрылды. Олардың 15 дюймдік мұнаралары сақтауға алынды және кейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қайта пайдаланылды, Корольдік теңіз күштерінің соңғы дредноут кемесі үшін. Furious Корольдік теңіз күштері салып бітірген алғашқы ірі, немесе "флоттық" ұшақ тасымалдағыш болғандықтан, ұшақтарды басқару және қону процедураларын бағалау үшін кеңінен қолданылды, соның ішінде 1926 жылы алғашқы ұшақ тасымалдағыштағы түнгі қону. Courageous 1939 жылдың қыркүйегінде торпедалық шабуылға ұшырағанда Екінші дүниежүзілік соғыста Корольдік теңіз күштерінің жоғалтқан алғашқы кемесі болды. 1939 жылы Glorious Үнді мұхитында неміс крейсері Admiral Graf Spee-ді іздеуге тырысты, бірақ сәтті болмады. Ол 1940 жылы Норвегия науқанына қатысты, бірақ 8 маусымда Солтүстік теңізде неміс соғыс кемелері Scharnhorst және Gneisenau шабуылынан батты. Furious соғыстың алғашқы айларында неміс рейдтіктерін іздеумен және конвойларды сүйемелдеумен айналысты, содан кейін Норвегиядағы британдық күштерді қолдауды бастады. Ол 1940 жылдың көп бөлігін Норвегия суларында неміс нысандарына және кемелеріне шабуылдар жасап, ал 1941 жылдың көп бөлігін Батыс Африкаға, Гибралтарға және Мальтаға ұшақтарды тасымалдаумен өткізді, содан кейін АҚШ-та жөндеуден өтті. 1942 жылы Мальтаға ұшақтарды тасымалдап, "Torch" операциясы кезінде британдық күштерге әуе көмегін көрсетті. Furious 1943 жылдың көп бөлігін үй флотымен бірге жаттығулар жасады, бірақ 1944 жылы неміс соғыс кемесі Tirpitz және Норвегиядағы басқа да нысандарға көптеген әуе шабуылдарын жасады. 1944 жылдың соңында тозығы жетіп, қыркүйекте резервке жіберілді, ал келесі жылы қызметтен босатылды. Furious 1948 жылы металл тескісіне сатылды.