Кеңес психологиясы және іс-әрекеттер теориясы

Кіріспе

Кеңес психологиялық негізі психоәлеуметтік еңбек теориясы

Іс-әрекет теориясы (АТ; Теория деятельности) – 1930 жылдары Сергей Рубинштейн бастаған кеңес психологиялық белсенділік теориясының бастауларындағы эклектикалық әлеуметтік ғылымдар теориялары мен зерттеулер жиынтығын қамтитын кең термин. Кейін Алексей Леонтьев оны қолдап, танымал етті. Теорияның бастапқы қадамдарында Лев Выготскийдің кейбір еңбектерінде де оның іздерін табуға болады. Бұл ғалымдар адамның іс-әрекетін жүйелі және әлеуметтік ортадағы құбылыс ретінде түсінуге ұмтылып, Владимир Бехтерев және оның ізбасарларының рефлексологиясы, Иван Павлов пен оның мектебінің классикалық шарттасуы, психоанализ және бихевиоризм сияқты парадигмалардан асып түсуге тырысты. Бұл теория бұрынғы КСРО-дағы маңызды психологиялық бағыттардың біріне айналып, теориялық және қолданбалы психологияда, сондай-ақ білім беруде, кәсіби даярлықта, эргономикада, әлеуметтік психологияда және еңбек психологиясында кеңінен қолданылды. Іс-әрекет теориясы болжамдық теория емес, көбінесе сипаттамалық метатеория немесе құрылым болып табылады. Ол командалар, ұйымдар сияқты барлық жұмыс/іс-әрекет жүйесін, жалғыз қатысушыдан тыс қарастырады. Ол ортаны, адамның тарихын, мәдениетін, артефакттың рөлін, мотивацияны және нақты өмірдегі іс-әрекеттің күрделілігін ескереді. АТ-ның күшті жағы – ол жеке субъект пен әлеуметтік шындық арасындағы қашықтықты қысқартады және оларды медиациялық іс-әрекет арқылы зерттейді. АТ-дағы талдау бірлігі – объектіге бағытталған, ұжымдық және мәдени тұрғыдан орталастырылған адамның іс-әрекеті немесе іс-әрекет жүйесі. Бұл жүйеге объект (немесе мақсат), субъект, аралық артефакттар (белгілер мен құралдар), ережелер, қауым және еңбек бөлінісі кіреді. АТ-дағы іс-әрекет мотивациясы жүйенің элементтеріндегі кернеулер мен қайшылықтар арқылы қалыптасады. Этнограф Бонни Нардидің айтуынша, АТ "тәжірибеге назар аударады, бұл "қолданбалы" және "таза" ғылымды ажырату қажеттілігін жояды – нақты әлемдегі күнделікті тәжірибені түсіну ғылыми тәжірибенің өзінің мақсаты болып табылады. Іс-әрекет теориясының мақсаты – сана мен іс-әрекеттің бірлігін түсіну". Кейде "Мәдени-тарихи іс-әрекет теориясы" деп аталатын бұл тәсіл, байланыстары негізінен электрондық және баспа мәтіндер арқылы жүзеге асырылатын, "көбінесе виртуалды формада" бар топты зерттеу үшін өте пайдалы. Мәдени-тарихи іс-әрекет теориясы сонымен қатар жазу зерттеулеріндегі жанрлық теорияға қолданылды, бұл теория қарым-қатынас пен жұмысты реттейтін жартылай тұрақтанған формалардың, сондай-ақ білім беру және жұмыс орталарында ортақ білім мен құндылықтарды қалыптастыруды қарастырады. АТ сапалық зерттеу әдістемелерінде (мысалы, этнография, жағдайлық зерттеу) маңызды құрал ретінде қолданылады. АТ құбылысты түсіну және талдау, үлгілерді табу және өзара әрекеттесулер арқылы қорытындылар жасау, құбылыстарды сипаттау және құбылыстарды тілдік және риторикалық тұрғыдан баяндау әдісін ұсынады. Нақты бір іс-әрекет – субъектінің объектімен құралдарды пайдалану арқылы мақсатты әрекеттесуі. Бұл құралдар – физикалық немесе психологиялық құрылымдарда көрінетін психикалық процестердің сыртқы формалары. Сондықтан АТ-дағы құралдар ұғымы кең және стационарлық, цифрлық құрылғыларды, кітапхана материалдарын немесе тіпті физикалық кездесу орындарын қамтуы мүмкін. АТ құралдарды пайдаланумен байланысты танымдық процестердің ішкі және сыртқы түрлерін, сондай-ақ өзара әрекеттесу нәтижесінде болатын трансформацияны немесе дамуды мойындайды.

Activity theory (AT; Теория деятельности) is an umbrella term for a line of eclectic social sciences theories and research with its roots in the Soviet psychological activity theory pioneered by Sergei Rubinstein in the 1930s. It was later advocated for and popularized by Alexei Leont'ev. Some of the traces of the theory in its inception can also be found in a few works of Lev Vygotsky. These scholars sought to understand human activities as systemic and socially situated phenomena and to go beyond paradigms of reflexology (the teaching of Vladimir Bekhterev and his followers) and classical conditioning (the teaching of Ivan Pavlov and his school), psychoanalysis and behaviorism. It became one of the major psychological approaches in the former USSR, being widely used in both theoretical and applied psychology, and in education, professional training, ergonomics, social psychology and work psychology. Activity theory is more of a descriptive meta theory or framework than a predictive theory. It considers an entire work/activity system (including teams, organizations, etc.) beyond just one actor or user. It accounts for environment, history of the person, culture, role of the artifact, motivations, and complexity of real life activity. One of the strengths of AT is that it bridges the gap between the individual subject and the social reality—it studies both through the mediating activity. The unit of analysis in AT is the concept of object oriented, collective and culturally mediated human activity, or activity system. This system includes the object (or objective), subject, mediating artifacts (signs and tools), rules, community and division of labor. The motive for the activity in AT is created through the tensions and contradictions within the elements of the system. According to ethnographer Bonnie Nardi, a leading theorist in AT, activity theory "focuses on practice, which obviates the need to distinguish 'applied' from 'pure' science—understanding everyday practice in the real world is the very objective of scientific practice. The object of activity theory is to understand the unity of consciousness and activity." Sometimes called "Cultural Historical Activity Theory", this approach is particularly useful for studying a group that exists "largely in virtual form, its communications mediated largely through electronic and printed texts." Cultural Historical Activity Theory has accordingly also been applied to genre theory within writing studies to consider how quasi stabilized forms of communication regularize relations and work while forming communally shared knowledge and values in both educational and workplace settings. AT is particularly useful as a lens in qualitative research methodologies (e. g., ethnography, case study). AT provides a method of understanding and analyzing a phenomenon, finding patterns and making inferences across interactions, describing phenomena and presenting phenomena through a built in language and rhetoric. A particular activity is a goal directed or purposeful interaction of a subject with an object through the use of tools. These tools are exteriorized forms of mental processes manifested in constructs, whether physical or psychological. As a result the notion of tools in AT is broad and can involve stationary, digital devices, library materials, or even physical meeting spaces. AT recognizes the internalization and externalization of cognitive processes involved in the use of tools, as well as the transformation or development that results from the interaction.

Тарих

Іс-әрекет теориясының бастаулары бірнеше көздерге жетеді, олар кейіннен әртүрлі толықтыратын және өзара байланысты даму бағыттарын тудырды. Осы еңбекте осы үш бағыттың ең маңыздыларына тоқталып өтеміз. Біріншісі Мәскеу психология институтымен және әсіресе жас орыс зерттеушілерінің "үштігімен" – Выготский, Леонтьев және Луриямен байланысты. Выготский қазіргі заманғы ІА-ның негізін салған мәдени-тарихи психологияны құрды; Леонтьев, іс-әрекет теориясының негізгі негізін қалаушылардың бірі, Выготскийдің жұмысын дамытып, сонымен бірге оған қарсы да әрекет етті. Леонтьевтің жалпы іс-әрекет теориясын қалыптастыруы қазіргі уақытта КСРО кезеңінен кейінгі ІА дамуына зор ықпал етеді, олар көбінесе психологиялық зерттеулер мен ұйымдастырудан гөрі әлеуметтік ғылымдар, ұйымдық және жазу зерттеулерінде кездеседі. Іс-әрекет теориясының екінші маңызды даму бағыты П. К. Анохин және Николай Бернштейн сияқты ресейлік ғалымдарды қамтиды, олар іс-әрекеттің нейрофизиологиялық негіздерімен тікелей айналысты; оның негізі кеңес психологиясының философы Сергей Рубинштейнмен байланысты. Бұл жұмысты кейіннен Пушкин, Зинченко және Гордеева, Пономаренко, Зараковский және басқалар сияқты зерттеушілер дамытты, ал қазіргі уақытта Г. З. Бедный мен оның әріптестері жүргізіп жатқан жүйелік-құрылымдық іс-әрекет теориясы бойынша жұмыс арқылы жақсы танымал, оның ішінде осы теорияны және басқа да байланысты теорияларды қолдануға баса назар аударылады. Соңында, Батыс әлемінде ІА талқылаулары мен қолданылуы негізінен Юрьё Энгстрём әзірлеген скандинавиялық іс-әрекет теориясы бағытында жүзеге асырылады.

Ресей

Выготскийдің ерте қайтыс болғаннан кейін Леонтьев қазіргі таңда Харьков психология мектебі деп аталатын зерттеу тобының жетекшісі болды және Выготскийдің зерттеу аясын едәуір жаңа жолдармен кеңейтті. Леонтьев алдымен жануарлардың психологиясын зерттеді, жануарлардың психикалық процестерге ие болу дәрежелерін қарастырды. Ол Павловтың рефлексионизмі жануарлардың мінез-құлқын толыққанды түсіндіре алмайтынын, жануарлардың шындықпен өте активті қарым-қатынаста екенін және оны "белсенділік" деп атағанын тұжырымдады. Атап айтқанда, шимпанзелер сияқты жоғары приматтардың мінез-құлқын тек құралдарды пайдаланып, көп кезеңді жоспарлар құру арқылы түсіндіруге болады. Леонтьев содан кейін адамдарға көшті және адамдардың өз қажеттіліктерін тікелей қанағаттандырмайтын, бірақ қажеттіліктерді қанағаттандыруға көмектесетін "әрекеттерге" қатысатынын көрсетті. Көбінесе, мұндай әрекеттердің мәні тек ортақ еңбек қызметінің әлеуметтік контекстінде ғана түсінікті. Бұл оған қажеттілікті қанағаттандыратын "іс-әрекеттер" мен осы іс-әрекеттерді құрайтын "әрекеттер" арасындағы айырмашылықты анықтауға мүмкіндік берді. Леонтьев сондай-ақ, адамның қызметі оның психикалық қызметіне әсер етеді, яғни (оның сөзімен айтқанда) материалдық шындық санаға "ұсынылады", бірақ ғана оның маңызды мағынасы немесе қадір-қасиетімен ұсынылады деп мәлімдеді. Белсенділік теориясы Георгий Щедровицкий ұсынған ұйымдық іс-қимыл ойындарының дамуына да ықпал етті.

Скандинавиялық

АТ 1980-ші жылдардың ортасына дейін КСРО-дан тыс елдерде дерлік белгілі болмады, содан кейін скандинавиялық зерттеушілер оны назарға алды. Іс-әрекет теориясы бойынша алғашқы халықаралық конференция 1986 жылы ғана өтті. Нардидің сілтеме жасайтын ең ертегі советтік емес жұмысы – 1987 жылғы Йерйо Энгстрёмнің «Кеңейту арқылы оқу» деген мақаласы. Бұл АТ-ның қайта қарастырылуына әкелді. Куутти «іс-әрекет теориясы» терминінің «екі мағынада қолданылуы мүмкін: біріншіден, түпнұсқа советтік дәстүрге, екіншіден, түпнұсқа идеяларды қолданып, оларды одан әрі дамытатын халықаралық, көп дауысты қауымдастыққа» деп атап көрсетті. Адам-компьютерлік өзара әрекеттесу теориясынан түсініктерді импорттау арқылы кейбір өзгерістер енгізілді. Мысалы, Леонтьевте кездеспейтін ережелер туралы түсінік енгізілді. Сондай-ақ, ұжымдық субъект туралы түсінік 1970 және 1980 жылдары енгізілді (Леонтьев «бірлескен еңбек әрекетіне» сілтеме жасайды, бірақ іс-әрекет субъектілері ретінде тек жеке тұлғаларды, емес топтарды қарастырады).

Ақпараттық жүйелер

Ақпараттық жүйелерге белсенділік теориясын қолдану Бонни Нарди мен Кари Кууттидің еңбектерінен туындайды. Кууттидің жұмысы төменде қарастырылады. Нардидің көзқарасы қысқаша былай: Нарди (6-бет) белсенділік теориясын «күшті және нақтылаушы сипаттамалық құрал, бірақ қатты болжау теориясы емес» деп сипаттады. Белсенділік теориясының мақсаты – сана мен іс-әрекеттің бірлігін түсіну. Белсенділік теориясының жақтастары сананың денесіз, жеке танымдық әрекеттердің (шешім қабылдау, жіктеу, есте сақтау) жиынтығы емес екенін, және әрине, ол ми емес екенін айтады; керісінше, сана күнделікті практикада орналасқан: сіз не істейтініңіз – сіздің өзіңіз. Нарди (5-бет) сондай-ақ «белсенділік теориясы медиация туралы берік ұғымды ұсынады – барлық адам тәжірибесі біз қолданатын құралдар мен белгілер жүйесімен қалыптасады» деген пікірді келтірді. Бір зерттеу ағыны технология арқылы болатын өзгерістерге, технологияларды енгізуге және олардың ұйымдық жұмыс қызметін қалай бұзатынына, өзгертетініне және жақсартатынына бағытталған. Бұл зерттеулерде жұмыс іс-әрекетінде туындайтын және ақпараттық жүйелер (құралдар) арқылы уақытша шешілетін, немесе ақпараттық жүйелерді енгізуден туындайтын қарама-қайшылықтарды түсіну үшін іс-әрекет жүйелері қолданылады. Ақпарат ғылымының зерттеулері ақпараттық мінез-құлықты «контексте» түсіну үшін белсенділік теориясына ұқсас тәсілді пайдаланады. Ақпараттық және коммуникациялық технологиялар (АКТ) және даму (ақпараттық жүйелердегі зерттеу саласы) саласында белсенділік теориясы АКТ жүйелерін дамытуға көмектесу және даму ортасында АКТ-ны зерттеуді қалыптастыру үшін де қолданылды. Сонымен қатар, Etengoff & Daiute әлеуметтік желі интерфейстерін қақтығыстарды реттеу үшін тиімді пайдалану мүмкіндіктерін зерттеу бойынша жаңа зерттеулер жүргізді. Олардың жұмысы гей ерлер мен олардың діни отбасы мүшелері арасындағы онлайн өзара әрекеттесуді талдау және 11 қыркүйек оқиғасынан кейін онлайн діни форумдардағы оң этникалық үлгіні сақтауға тырысқан сунни мұсылман жас ересектердің күш-жігерін талдау арқылы осы көзқарасты көрсетті.

The application of activity theory to information systems derives from the work of Bonnie Nardi and Kari Kuutti. Kuutti's work is addressed below. Nardi's approach is, briefly, as follows: Nardi (p. 6) described activity theory as " a powerful and clarifying descriptive tool rather than a strongly predictive theory. The object of activity theory is to understand the unity of consciousness and activity Activity theorists argue that consciousness is not a set of discrete disembodied cognitive acts (decision making, classification, remembering), and certainly it is not the brain; rather, consciousness is located in everyday practice: you are what you do." Nardi (p. 5) also argued that "activity theory proposes a strong notion of mediation—all human experience is shaped by the tools and sign systems we use." One stream of research has focused on technology mediated change and the implementation of technologies and how they disrupt, change and improve organisational work activity. In these studies, activity systems are used to understand emergent contradictions in the work activity, which are temporarily resolved using information systems (tools) and/or arising from the introduction of information systems. Information science studies use a similar approach to activity theory in order to understand information behaviour "in context". In the field of Information and communications technology (ICT) and development (a field of study within information systems), activity theory has also been used to inform development of IT systems and to frame the study of ICT in development settings. In addition, Etengoff & Daiute have conducted recent work exploring how social media interfaces can be productively used to mediate conflicts. Their work has illustrated this perspective with analyses of online interactions between gay men and their religious family members and Sunni Muslim emerging adults' efforts to maintain a positive ethnic identity via online religious forums in post 9/11 contexts.

Адам мен компьютер арасындағы өзара іс-қимыл

Персональды компьютердің пайда болуы, ескірген жұмыс процестерін автоматтандыруға бағытталған мейнфреймдік жүйелерге дәстүрлі жүйелерді дамытудағы басымдыққа сын салды. Сонымен қатар, компьютер арқылы материалдар мен объектілермен жұмыс істеуге назар аудару қажеттігі туындады. Икемділік мәселелерін және адам, материалдық заттар мен нәтижелер арасындағы интерфейс арқылы күрделі байланысты шешуге қабілетті теориялық және әдістемелік тұжырымдамаларды іздеу барысында, АҚШ-та пайда болған, бірақ әлі де жас HCI зерттеуінің дәстүріне жүгіну перспективалы көрінді (толық талқылау үшін Баннон мен Бёдкер, 1991 жұмысына қараңыз). Атап айтқанда, когнитивтік ғылымға негізделген теориялар эмпирикалық жобалардың нәтижесінде туындаған бірқатар мәселелерді шешуге қабілетсіз болды (Бэннон мен Бёдкер, 1991 жұмысына қараңыз): 1. Көптеген ертедегі жетілдірілген пайдаланушы интерфейстері пайдаланушылардың өздері дизайнерлер екенін болжайтын және тиісінше біліктілігіне, жұмыс ортасына, еңбек бөлінісіне және т.б. ешқандай назар бөлмейтін жалпы пайдаланушы туралы тұжырымға сүйенді. 2. Пайдаланушы мен оның материалдық заттары, объектілері және нәтижелері арасындағы артефакттың рөлі жеткілікті түрде түсіндірілмеді. 3. Зерттеу нәтижелерін және жобаларды тексеруде жаңадан бастаған пайдаланушыларға басымдық берілді, ал тәжірибелі пайдаланушылардың күнделікті қолдануы және біліктілікті дамыту мәселелеріне көңіл жеткіліксіз болды. 4. Егжей-тегжейлі тапсырма талдауы және тапсырма талдауы арқылы жасалған идеалданған модельдер нақты өмірдегі іс-қимылдың күрделілігі мен өзгеру шамасын толыққанды бейнелей алмады. 5. Күрделі жұмыс орталары тұрғысынан қарағанда, HCI көбінесе бір пайдаланушы – бір компьютерге назар аударды, бұл нақты жұмыс жағдайларындағы үнемі жүріп жатқан ынтымақтастық пен үйлестіруден өзгеше болды (осы мәселе кейіннен CSCW-нің дамуына әкелді). 6. Пайдаланушылар көбінесе зерттеу нысаны ретінде қарастырылды. Осы кемшіліктерге байланысты, қажетті теориялық платформаны табу немесе дамыту үшін когнитивтік ғылымға негізделген HCI-ден тысқары шығу қажет болды. Еуропалық психология американдық психологиядан өзгеше бағыттарды ұстанды, диалектикалық материализмнен көп шабыт алды (Hydén 1981, Engeström, 1987). Хайдеггер және Витгенштейн сияқты философтар, негізінен, ИЖ-нің шектеулері туралы талқылаулар арқылы маңызды рөл атқарды (Виноград және Флорес 1986, Дрейфус және Дрейфус 1986). Сукман (1987) ұқсас көзқараспен этнометодологияны талқылауларға енгізді, ал Эйн (1988) компьютерлік артефактілерді жобалау туралы еңбегін Маркс, Хайдеггер және Витгенштейннің еңбектеріне негіздеді. Іс-әрекет теориясының тұжырымдамасын негізінен Бёдкер (1991, 1996) және Куутти (Бэннон және Куутти, 1993, Куутти, 1991, 1996) дамытты, екеуі де психологиядағы скандинавиялық іс-әрекет теориясы топтарынан күшті шабыт алды. Баннон (1990, 1991) және Грудин (1990a және b) бұл тәсілді HCI аудиториясына қолжетімді ету арқылы оны одан әрі дамытуға маңызды үлес қосты. Каптелининнің (1996) жұмысы Ресейдегі іс-әрекет теориясының ерте дамуымен байланысты маңызды болды. Нарди осы уақытқа дейін ең тиімді іс-әрекет теориялық HCI әдебиеті жинағын жариялады (Нарди, 1996).

The rise of the personal computer challenged the focus in traditional systems developments on mainframe systems for automation of existing work routines. It furthermore brought forth a need to focus on how to work on materials and objects through the computer. In the search of theoretical and methodical perspectives suited to deal with issues of flexibility and more advanced mediation between the human being, material and outcomes through the interface, it seemed promising to turn to the still rather young HCI research tradition that had emerged primarily in the US (for further discussion see Bannon & Bødker, 1991). Specifically the cognitive science based theories lacked means of addressing a number of issues that came out of the empirical projects (see Bannon & Bødker, 1991): 1. Many of the early advanced user interfaces assumed that the users were the designers themselves, and accordingly built on an assumption of a generic user, without concern for qualifications, work environment, division of work, etc. 2. In particular the role of the artifact as it stands between the user and her materials, objects and outcomes was ill understood. 3. In validating findings and designs there was a heavy focus on novice users whereas everyday use by experienced users and concerns for the development of expertise were hardly addressed. 4. Detailed task analysis and the idealized models created through task analysis failed to capture the complexity and contingency of real life action. 5. From the point of view of complex work settings, it was striking how most HCI focused on one user – one computer in contrast to the ever ongoing cooperation and coordination of real work situations (this problem later lead to the development of CSCW). 6. Users were mainly seen as objects of study. Because of these shortcomings, it was necessary to move outside cognitive science based HCI to find or develop the necessary theoretical platform. European psychology had taken different paths than had American with much inspiration from dialectical materialism (Hydén 1981, Engeström, 1987). Philosophers such as Heidegger and Wittgenstein came to play an important role, primarily through discussions of the limitations of AI (Winograd & Flores 1986, Dreyfus & Dreyfus 1986). Suchman (1987) with a similar focus introduced ethnomethodology into the discussions, and Ehn (1988) based his treatise of design of computer artifacts on Marx, Heidegger and Wittgenstein. The development of the activity theoretical angle was primarily carried out by Bødker (1991, 1996) and by Kuutti (Bannon & Kuutti, 1993, Kuutti, 1991, 1996), both with strong inspiration from Scandinavian activity theory groups in psychology. Bannon (1990, 1991) and Grudin (1990a and b) made significant contributions to the furthering of the approach by making it available to the HCI audience. The work of Kaptelinin (1996) has been important to connect to the earlier development of activity theory in Russia. Nardi produced the, hitherto, most applicable collection of activity theoretical HCI literature (Nardi, 1996).

Жүйелік-құрылымдық белсенділік теориясы (SSAT)

1990 жылдардың соңында Бернштейн мен Анохиннің жүйелік кибернетикалық дәстүрінде жұмыс істейтін ресейлік және американдық әрекет теориясының мамандары адам факторы мен эргономика, ал кейінірек адам-компьютерлік өзара әрекеттесу тақырыптары бойынша ағылшын тілінде мақалалар мен кітаптар жариялай бастады. Жүйелік-құрылымдық әрекет теориясы (SSAT) атымен белгілі болған бұл жұмыс, әрекет теориясының қазіргі заманғы синтезі болып табылады. Ол дәстүрдің мәдени-тарихи және жүйелік-құрылымдық бағыттарын (сондай-ақ кеңес психологиясының басқа да еңбектерін, мысалы, Жинақтың психологиясын) Батыс елдеріндегі адам факторы/эргономика және когнитивтік психологияның нәтижелері мен әдістерімен үйлестіреді. SSAT-тің дамуы адам еңбек әрекетінің негізгі элементтерін – міндеттерді, құралдарды, әдістерді, объектілерді, нәтижелерді, сондай-ақ қатысушылардың біліктілігін, тәжірибесін және қабілеттерін талдау мен жобалауға бағытталған. SSAT әрекетті сапалық және сандық тұрғыдан сипаттауға арналған әдістемелерді жасады. Оның жобалауға бағытталған талдаулары еңбек әрекетінің құрылымы мен өзін-өзі реттеуінің және оның материалдық компоненттерінің құрамы арасындағы байланысқа ерекше назар аударады.

Түсіндірме

Бұл бөлімде белсенділік теориясына қысқаша кіріспе, сондай-ақ белсенділік теориясы аясындағы адамның шығармашылығына және белсенділік теориясының жасырын білім мен оқуға тигізетін әсеріне қатысты қысқаша пікірлер келтіріледі.

Іс-шаралар

Әрекет теориясы әрекет ұғымынан басталады. Әрекет – адамның "іс-әрекет" жүйесі ретінде қарастырылады, оның арқылы субъект қажетті нәтижеге қол жеткізу үшін объектіде жұмыс істейді. Мұны істеу үшін субъект құралдарды пайдаланады, олар сыртқы (мысалы, балта, компьютер) немесе ішкі (мысалы, жоспар) болуы мүмкін. Мысалы, автоматтандырылған колл-орталықты пайдалану әрекетті қарастыруға болады. Кейін көретініміздей, әрекетке көптеген субъектілер қатысуы мүмкін, және әр субъектіде бір немесе бірнеше мотив болуы мүмкін (мысалы, жабдықтауды басқаруды жақсарту, мансаптық өсу немесе маңызды ұйымдық билік көзін бақылау). Колл-орталықтағы әрекеттің қарапайым мысалы – телефон операторы (субъект), клиенттің есептік жазбасын (объект) графикалық интерфейс арқылы деректер базасына (құрал) қол жеткізу арқылы есептік деректерді дұрыс ету (нәтиже) үшін өзгертуі. Куутти әрекет теориясын әрекеттің құрылымы тұрғысынан қалыптастырады. "Әрекет – бұл объектіге бағытталған іс-әрекет түрі, ал әрекеттер бір-бірінен олардың объектілеріне қарай ерекшеленеді. Объектіні нәтижеге айналдыру әрекеттің болуын қамтамасыз етеді. Объект материалдық нәрсе болуы мүмкін, бірақ ол абстрактілі нәрсе де болуы мүмкін."

Ішкі әрекет ету деңгейі

Іс-әрекет теориясы көптеген пайдалы ұғымдарды ұсынады, оларды көптеген процестерді модельдеу аяларында жеткіліксіз көрсетілетін «жұмсақ» факторлардың жетіспеушілігін шешу үшін қолдануға болады. Осындай ұғымдардың бірі – ішкі әрекет жазықтығы. Іс-әрекет теориясы әрбір әрекет екі жазықтықта жүзеге асатынын мойындайды: сыртқы және ішкі жазықтықтар. Сыртқы жазықтық әрекеттің объективті компоненттерін, ал ішкі жазықтық әрекеттің субъективті компоненттерін көрсетеді. Каптелинин ішкі әрекет жазықтығын былай анықтайды: «Бұл іс-әрекет теориясында дамыған ұғым, ол нақты объектілермен әрекеттерді бастамас бұрын сыртқы объектілердің ішкі бейнесімен манипуляциялау қабілетіне қатысты». Мотивация, мақсаттар және жоғарыда талқыланған жағдайлар ұғымдары да жұмсақ факторларды модельдеуге үлес қосады. Іс-әрекет теориясының бір принципі – көптеген әрекеттерде бірнеше мотивация болады («полимотивация»). Мысалы, бағдарламашы бағдарлама жазу кезінде жылдық бонусын арттыру, қажетті тәжірибе алу және ұйымдық мақсаттарға үлес қосу сияқты бірнеше мотивтерге бағытталған мақсаттарға жетуі мүмкін. Іс-әрекет теориясы сонымен қатар субъектілер қауымдастықтарға біріктірілетінін, ережелер субъект пен қауымдастық арасындағы, ал еңбек бөлінісі объект пен қауымдастық арасындағы байланысты қамтамасыз ететінін көрсетеді. Субъект бірнеше қауымдастықтың құрамына кіруі мүмкін, ал қауымдастық өзі басқа қауымдастықтардың құрамына кіруі мүмкін.

Адамның шығармашылығы

Адамның шығармашылығы белсенділік теориясында маңызды рөл атқарады, адамдардың өзі шығармашылық қабілетке ие екендігін, олардың "жаратқыштық, болжауға келмейтін сипатында" көрсетеді. Тихомиров да шығармашылық қызметтің маңыздылығын талдап, оны күнделікті жұмыспен салыстырып, компьютерлендірудің шығармашылық қызметке қарайғы теңгерімді өзгертуін атап өтті. Әлеуметтанушы-теоретик Карл Маркс адамдардың басқа түрлерден ерекшелігі – тіршілік үшін қажеттінің бәрін өзі жасауында екенін айтқан. Маркс пікірінше, мұны түрлік мәнділік деп атайды. Маркс адамның нағыз өзін жеке еңбегінің нәтижесінде табатынына сенді.

Оқу және жасырын білім

Іс-әрекет теориясы оқытудың, әсіресе жасырын білімнің қиын мәселелеріне ерекше көзқарас ұсынады. Оқу менеджмент теорияларында жиі талқыланатын тақырып болғанмен, көбінесе оқуға тиіс жұмыс процестерінен ажыратылып, абстрактілі түрде қарастырылған. Іс-әрекет теориясы осы бейімділікті түзетуге мүмкіндік береді. Мысалы, Энгестремнің Нонаканың білімді құру жөніндегі еңбегіне жасаған шолуы, іс-әрекет теориясына негізделген ұсыныстарды қамтиды. Оның пікірінше, ұйымдық оқу процесі Нонакада кездеспейтін мақсаттар мен проблемаларды қалыптастырудың алдын ала кезеңдерін қамтиды. Ломпшер оқытуды білім беру ретінде қарастырмай, оқу мақсаттарының қалыптасуын және оқушының нені меңгеру керектігін түсінуін оқу іс-әрекетінің қалыптасуының кілті деп есептейді. Ұйымдардағы оқуды зерттеуде ерекше маңызға ие – Нонаканың айтуынша, жасырын білім "жеке және формалдау қиын, сондықтан оны басқалармен бөлісу немесе жеткізу қиын". Леонтьевтің операция ұғымы осы мәселені түсінуге маңызды үлес қосады. Сонымен қатар, ішкі қабылдау (интернализация) идеясын алғаш рет Выготский "сыртқы операцияның ішкі құрылымын қайта жасау" ретінде енгізген. Кейіннен ішкі қабылдау жасырын білім теориясының маңызды ұғымына айналып, "нақты білімді жасырын білімге айналдыру процесі" ретінде анықталды. Энгстрем ішкі қабылдауды Выготский ашқан "негізгі психологиялық механизм" деп сипаттаса, ал Вереникина оны одан әрі зерттейді.