Кіріспе

Француз католик шіркеуінің епискобы (1260-шы жылдар – 1331)

Бернард Гуи (ɡi), сондай-ақ Бернардо Гуи немесе Бернардус Гидонис (шамамен 1261/62 – 30 желтоқсан 1331) – Лимузин доминикандық монах, Лодев епискобы және Орта ғасырлық инквизицияның кейінгі кезеңдеріндегі папалық инквизитор.

Өмірбаян

Гюидің ерте өмірі туралы ең көп мәлімет оның жүрегі жақын туысы Пьер Гюи жазған қысқаша өмірбаянынан алынған, ол Гюидің қасиеттілікке ие болуы үшін жасалған, бірақ нәтижесіз аяқталған науқанның бір бөлігі болды. Гюи шамамен 1261 немесе 1262 жылдары қазіргі Франциядағы Лимузен аймағындағы Ройер шағын ауылында дүниеге келген. Ол 1270-ші жылдардың басында Лимож қаласындағы доминикандық монастырға жаңа кірген шәкірт ретінде келді және 1280 жылдың 16 қыркүйегінде Лимож преоры Стивен Саланхак оны орденге қабылдады. Содан кейін Гюи келесі он жылды грамматика, логика, философия (әсіресе Аристотельдің еңбектері) және теологияны Францияның оңтүстігіндегі доминикандық оқу орындарында (studia), соның ішінде Монпельедегі studium generale-де оқып үйренуге арнады. Білімін аяқтағаннан кейін Гюи Францияның оңтүстігіндегі доминикандық үйлерде бірқатар әкімшілік қызметтер атқарды: ол 1291 жылы Лимождың сублекторы, 1294 жылы Альби преоры болып тағайындалды, ал 1297 жылы Каркассонда, 1301 жылы Кастрде және 1305 жылы Лиможда осы қызметте жұмыс істеді. 1316 мен 1320 жылдар аралығында Гюи Доминика орденінің Бас прокуроры болып қызмет етті, Авиньондағы Папа Иоанн XXII сотының мүдделерін қорғады, сонымен қатар бұл кезеңде папалық атынан дипломатиялық миссияларды орындады. 1317 жылдың қаңтарында францискан Бертран де ла Турдың серігі ретінде Италияға папалық миссияға жіберілді, мақсаты Солтүстік Италия мен Тоскана қалалары арасындағы бейбіт келісімді қамтамасыз ету болды. 1318 жылдың басында Авиньонға оралғаннан кейін екеуі Франция королі Филипп V пен Фландрия графы Роберт III арасындағы жанжалды реттеу үшін Фландрияға жіберілді. Алайда екі әрекеті де сәтсіз аяқталды. Пьер Гюидің өмірбаянында Гюи Авиньонда болғанда екі керемет жасады деп айтылады: ол Барселона инквизиторы Арнальдус Боргуэтидің ұйқысыздығын және Гардагалық Гильермус монахтың қызбасы мен дизентериясын емдеді. Гюи 1323 жылдың 26 тамызында Туй епископы болып тағайындалды, бірақ оның инквизиторлық қызметі оның көбінесе епископтық орнынан алыс болуына себеп болды, ал 1324 жылдың қазанында Лодев епископы болды. Ол 1331 жылдың 30 желтоқсанында Лорус қалыңдығындағы епископтық резиденциясында қайтыс болды, ал Лодев соборында жерленгеннен кейін оның денесі Доминикан монастырының шіркеуінде жерлену үшін Лиможға жеткізілді. Бірақ оның қабірі XVI ғасырдың соңындағы Дін соғыстары кезінде тоналған.

Инквизиторлық мансап

1307 және 1323 жылдар аралығында папа Климент V және папа Иоанн XXII-нің бұйрығымен Гюи Тулузаның бас инквизиторы қызметін атқарды, өзін "Преподательдер орденінің монахы Бернар Гюи, Франция корольдігіне апостолдық билікпен жіберілген еретикалық бұзықтықты тергеуші" деп таныстырды. Ол сондай-ақ Каркассон инквизиторлары, Геффрид Аблис және оның ізбасары Боунға, сондай-ақ Пемьер епискобы Жак Фурньеге (кейін Папа Бенедикт XII) көмектесті. Гюидің инквизициялық жұмысы Лангедок аймағында жүрді, ол әсіресе катарлықтардың "ерескеуліктің бекінісі" болып қала бергенімен ерекшеленді, шіркеудің XIII ғасыр бойы аймақта жасаған көптеген әрекеттеріне қарамастан (мысалы, 1209–1229 жылдардағы Альбигендік крест жорығы). Осы қызметі барысында Гюи аймақты аралап, жергілікті дін қызметкерлерімен және шенеуніктермен кездесіп, еретикалық ілімдердің қаупі туралы жария түрде уағыз айтты және еретикалық күнә жасағандарды жеңіл жаза алу үшін өз еркімен мойындауға шақырды. Содан кейін ол, күнәларына өкінгендердің көрсетуімен еретикалық әрекеттер жасады деп айыпталғандарды, бірақ өз еркімен жауап бермегендерді тергеді, ал айыпталушыларды ұстап, қажет болған жағдайда азаптау үшін әлемдік билік органдарына жүгінді. (1252 жылғы папалық бұйрық, "толық дәлел – мойындаудың болуы мүмкін екенін көрсететін жеткілікті ішінара дәлелдер болған және басқа толық дәлелдер болмаған" жағдайларда азаптауға рұқсат берді, сондай-ақ "азаптаудан кейін немесе азаптау кезінде жасалған мойындауды келесі күні азаптаусыз еркін қайталау керек болды, әйтпесе ол жарамсыз деп есептелді"). Содан кейін инквизитор жергілікті халықты жинап, ереске кінәлі деп танылғандардың есімдерін және оларға тағайындалған жазаларын жариялап, "жалпы уағыз" (sermo generalis) өткізді. Типик жазалар ораза ұстау, қамшымен соғу, қажылыққа бару, мүлікті тәркілеу немесе үлкен сары айқыштарды кию ("айқыштардың қабырғалары екі жарым саусақ енді, екі жарым саусақ биіктігінде және екі саусақ енінде") болды. Канондық құқық дін қызметкерлеріне қан төгуге тыйым салғандықтан, тәубеге келмегендер немесе ереске қайтадан түскендер жазалау үшін әлемдік билік органдарына тапсырылды, әдетте өртте жағылып өлтірілді. Өкілеттігі кезінде Гюи Тулузадағы Әйіпсіз Степан соборында және Памирдегі Әйіпсіз Иоанн зиратында он бір "жалпы уағыз" өткізді, онда ол 627 адамды ереске кінәлі деп тапты. Тағы тоғыз адам кішігірім шараларда кінәлі деп танылды. Барлығы, Гюи басқарған трибуналдар 636 адамды 940 ереске кінәлі деп тапты. XIX ғасырда тарихшылар арасында Гюи алты жүзден астам адамды өртеген деген пікір қалыптасқан. Алайда, соңғы зерттеулер Гюи айыптаған адамдардың 45-тен астамының (барлығының шамамен 7%) өлім жазасына кесілгенін, ал 307-сі түрмеге қамалған, 143-іне айқыштар киюге бұйырылған және тоғызы міндетті түрде қажылыққа жіберілгенін анықтады. Осы статистика негізінде және ортағасырлық инквизиция тарихын қайта қарастыру нәтижесінде қазіргі тарихи консенсус Гюидің инквизициялық мансабы қатыгездік пен мейірімсіздікке қарағанда, шамалаушылық пен мейірімділікпен сипатталғанын көрсетеді; Джанет Ширли Гюидің "жазалаудан гөрі тәубеге көбірек қызығушылық танытқанын" және әдетте еретиктерді шіркеумен татуластыруға тырысқанын айтады. Алайда, бұл түсіндірмеге Джеймс Б. Гюидің жазалау деңгейін Франция, Англия және Италиядағы әлемдік соттармен салыстырғанда, оның жазалау деңгейі оңды емес екенін айтқан. Сонымен қатар, Карен Салливан Гюидің инквизициялық мәтіндерін мұқият оқып, оның "ойынша, әрекеттері болмаса, инквизиторлардың ең құлшыныстыларының қатарында" екенін дәлелдеді, Гюидің ереске қарсы тұру үшін шіркеу қауымын қорғауға деген құштарлығы, айыпталған еретиктердің құтқарылуына деген алаңдаушылықтан гөрі басым екенін мәлімдеді. XIV ғасырдың басында инквизициялық іс-әрекеттерге айналмаған яһудилерге көбірек назар аударылды, ал 1319 жылы Гюи Талмудтың көшірмелерін Тулузада жария түрде өртеп жіберді, бұл доминикандық инквизиторлар жиі қолданатын тактика. Гюи 1321 жылғы алапестер заговорын тергеуге де тартылды, француз алапестері, яһудилер мен мұсылмандардың улануы туралы айтылған; және оқиға туралы Flores chronicorum-да баяндады. 1324 жылдың шілдесінде Пьер Брун Гюидің орнын басып, Тулузаның бас инквизиторы болды.

Шығармалары

Ги – Кейінгі орта ғасырларда өмір сүрген латын авторларының бірі, бірақ ол көбінесе өзіндік туындылар жазбай, бар мәтіндерді, анекдоттарды және жазбаларды жинап, реттеп жазуға бейімділік танытқан. Ол Лимож қаласында жүзден астам кітаптан тұратын кітапхана салдыруды тапсырды; ол 1306 жылы аяқталды және «Батыста кітаптарды сақтауға арналған арнайы бөлме құруға жасалған алғашқы қадамдардың бірі» болды. Лимождағы доминикан монастырі бір ғасырдан астам уақыт бойы «тарихи зерттеулер орталығы» болып келді, ал Ги көптеген тарихи еңбектерді жинақтады (Ги оларды «хронография» деп атады). Оларға Мсіх туғаннан бастап Ги 1331 жылы қайтыс болғанға дейінгі кезеңді қамтитын «Flores chronicorum» әмбебап тарихы, сондай-ақ Лимозин қасиеттілері туралы еңбек («Traité sur les saints du Limousin»), Лимож аббаттығы («Traité sur l'histoire de l'abbaye de St. Augustin de Limoges»), Грандмонт приоры («Chronique des prieurs de Grandmont») және Л’Артиж («Chronique des prieurs de l'Artige»), Тулуза епископтары («Chronique des évêques de Toulouse») және Лимож («Catalogue des Évêques de Limoges») сияқты әртүрлі жергілікті тарихтар кірді. Бұған қоса, ол 1270 жылдары Стефан Саланхак бастаған Доминикан ордені туралы тарихи трактат «De Quator in quibus Deus Praedicatorum ordinem insignivit»-ті аяқтады және кеңейтті. Бұл еңбек соңғысы 1291 жылы қайтыс болған кезде аяқталмаған болатын. Ол негізінен 1311 жылы аяқталды, бірақ Ги өмірінің соңына дейін оған ұсақ толықтырулар енгізе берді. Ги 1313 жылы Франция патшаларының суреттелген шежіресін жасады. Ол кеңінен таралған туыстық ағаштың ең ерте мысалының бірі болып табылатын «Arbor genealogiae regum francorum» осы шежіренің бір бөлігі болды. Ол сондай-ақ Томас Аквиннің қанонизациялау науқанына белсенді қатысып, 1318 жылы Вильгельм Токконың сақталған еңбектеріне негізделген «Vita Sancti Thomae Aquinatis» агиографиясын және 1320 жылы оның еңбектерінің каталогын жариялады. Ол 1323 жылдың шілде айында Авиньонда өткен қанонизация рәсіміне қатысқан болуы мүмкін. Дегенмен, Гидің ең танымал еңбектері оның инквизиторлық қызметімен байланысты: ол өзі шығарған үкімдердің толық тізілімі «Liber sententiarum» және инквизиторларға арналған толық нұсқаулық «Practica inquisitionis heretice pravitatis» еңбектерін жазды. Инквизиторлар ешқашан стандартты немесе ресми оқып-үйренуден өткен жоқ, бірақ олар көбінесе теология немесе құқық саласында білім алған, ал инквизиторлық іс-әрекеттерге қатысты практикалық нұсқаулықтар XII ғасырдың соңында ерекше әдеби жанр ретінде пайда болды. Гидің нұсқаулығы бес кітаптан тұрды: алғашқы үш кітапта «жалпы уағыздар» кезінде үкімдерді оқу үшін үлгілер ұсынылған, ал төртінші кітап инквизитордың өкілеттіктерін сипаттайтын және растайтын құжаттарды (мысалы, папалық және соборлық заңнама, сондай-ақ патша жарлықтарын) қамтыды. Бесінші және ең танымал кітапта катарлар («қазіргі заманғы манихейлер» деп аталады), вальденстер, псевдо-апостолдар, бегиндар және қайтадан күнә жасаған яһудилер сияқты еретиктердің сенімдері мен іс-әрекеттері сипатталған, сонымен қатар әр топқа қатысты тергеудің ең тиімді әдістері туралы нұсқаулар берілген (қажет болған жағдайда азаптауды қолдану туралы ұсыныстар да бар). Бұл қайтадан күнә жасаған яһудилерге жазалар туралы нақты айтатын алғашқы инквизиторлық нұсқаулық болды. Мәтіннің нақты жазылған күні белгісіз, бірақ Джанет Ширли оның аяқталу мерзімін 1324 жылдың басына дейін деп санайды. Нұсқаулық Гидің практикалық тәжірибесіне негізделген, бірақ ол сондай-ақ тәжірибесі аз тақырыптар бойынша басқалардың жазбаларына көп сүйенді; мысалы, оның вальденстер туралы сипаттамасында Стефан Бурбонның «Tractatus de diversis materiis predicabilibus» және Давид Аугсбургтің «De inquisitione hereticorum» еңбектерінен тікелей алынған үзінділер бар. Гидің мәтіні орта ғасырлық кезеңде ең көп көшірілген және оқылған инквизиторлық нұсқаулықтардың бірі болды, оны тек каталондық инквизитор Николас Эймерихтің XIV ғасырғы «Directorium Inquisitorum» еңбегі ғана басып озды және кейінгі инквизиторлық практикаға үлкен әсер етті. Осы еңбектің алты қолжазбасы сақталған, олар Тулуза мұрағатында, Ватикан кітапханасында, Британ мұражайында және Париждегі Ұлттық кітапханада сақтаулы. Бірінші басылымы 1886 жылы жарық көрді, онда мәтінді француз тіліне Бове епискобы Мари Жан Селестин Дуэс аударды.

Танымал мәдениет

Фикциялық Gui 1980 жылы итальяндық ғалым және мәдениет сыншысы Умберто Эконың ең көп сатылған тарихи романы "Розаның аты" (Il nome della rosa) екіншілік антагонисті ретінде бейнеленеді; кітап отыздан астам тілге аударылып, он миллионнан астам данасы сатылған. Гуиді 1986 жылғы фильмде американдық актер Ф. Мюррей Абрахам, ал 2019 жылғы сегіз бөлімді телесериалда британдық актер Руперт Эверетт сомдады. Роман жарық көргеннен кейін тарихи тұлғаны қайта қарау нәтижесінде, кейіпкер тарихшылар тарапынан тарихи жағынан дұрыс емес деп сынға ұшырады. Эдвард Петерс бұл кейіпкердің "шын мәнінде тарихта болғаннан гөрі зұлым және жаман" екенін айтты, ал Джон Аберт Гүйдің "пиромандық ақылсыз" бейнесін "тарихи бұрмалаушылық" деп атады; сондай-ақ, бұл кейіпкердің 18 және 19 ғасырлардағы готикалық әдебиеттегі католик инквизиторлары мен дін қызметкерлерінің карикатураларына, мысалы, Мэтью Грегори Льюистің "Монах" (1796) романына, тарихи Гүйге қарағанда көбірек ұқсайтынын дәлелдеді. Қазіргі заманғы танымал мәдениетте, әсіресе "Розаның аты" романындағы бейнелеулерінің арқасында ол "барлық ортағасырлық инквизиторлардың ең танымал тұлғасы" болып саналады, бірақ оның замандастары мен қазіргі заманғы тарихшылары оны көбінесе әкімшілік, дипломатия және тарихи жазудағы жетістіктерімен еске алады.